Ազգային Սահմանադրութիւն

Jump to navigation Jump to search
Cover of the Armenian National Constitution
Read online
Version in Ottoman Turkish

Հայոց ազգային սահմանադրութիւն կամ Հայ ժողովուրդի կարգաւորումը 1863-ին Օսմանեան կայսրութիւնը հաւանութիւն տուած է «Օրէնսգիրքի կանոնակարգ»-ին, որ բաղկացած էր 150 յօդուածներէ, մշակուած էր Հայաստանի մտաւորականներու կողմէ (բժիշկ Նահապետ Ռուսինեան, բժիշկ Սերուիչէն, Նիկողոս Պալեան, Գրիգոր Օտեան եւ Գրիգոր Մարկոսեան): Վերջիններս կը սահմանէին պատրիարքին լիազօրութիւնները, եւ նորաստեղծ «Հայոց ազգային ժողով»-ը։ Այս օրէնսգիրքը տակաւին աշխոյժ է սփիւռքի հայկական եկեղեցիներուն մէջ։[1]

Արեւմտահայ մտաւորականներու ջանքերով, 1853-ին կը սկսի պատրաստութիւնը Հայոց ազգային սահմանադրութեան։ Հայ համայնքին ղեկավարները զայն կը հաստատեն 1860-ին, եւ Օսմանեան կառավարութեան վաւերացումէն ետք,1863-ին, գործադրութեան կը դրուի։ Սահմանադրութեան մէջ նախատեսուած օրէնքները, որոնք օրուան ամէնէն յառաջատար գաղափարներուն վրայ հիմնուած էին, կը կարգաւորէին հայ եկեղեցւոյ եւ հայ Ժողովուրդին ներքին կեանքը։ Սահմանադրութիւնը հայոց Զարթօնքին կարեւոր մէկ արտայայտութիւնն էր։ Անիկա կ՚ապահովէր եւ կ՚ամրապնդէր Հայ եկեղեցւոյ ժողովրդավար հիմքերը եւ աշխարհականներու դերը՝ եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին վարչական գործերուն մէջ։

Հաթթի Հումայունի (1856) կազմակերպութեան նպատակն էր հաւասարութիւն բերել ազգերու միջեւ, նաեւ դժգոհութիւն կը յայտնէր Հայոց պատրիարքարանին մէջ[2]։ Հաթթի Հումայունէն առաջ, հայկական պատրիարքարանը ոչ միայն հոգեւոր համայնքի առաջնորդն էր, այլ նաեւ անոր աշխարհիկ առաջնորդը։ Պատրիարքը կրնայ եպիսկոպոսները եւ անոնց իրաւասութիւնները երկարաձգել 50 շրջաններու։ Յեղափոխականները կը ցանկային վերացնել ընկճուածութիւնը՝ ստեղծելով նոր «Ազգային կանոնակարգ» մը[2]։ Օրէնսգիրքին կանոնակարգը զօրակոչուած էր հայ մտաւորականներուն կողմէ (բժիշկ՝ Նահապետ Ռուսինեան, բժիշկ՝ Սերուիչէն, Նիկողոս Պալեան, Գրիգոր Օտեան եւ Գրիգոր Մարկոսեան)։ Անոնք կը ձգտէին սահմանել պատրիարքին լիազօրութիւնները։

Վերջապէս խորհուրդը 24 Մայիս 1860-ին, կ'ընդունի կարգաւորման նախագիծը եւ զայն կը ներկայացնէ Օսմանեան կայսրութեան Գերագոյն դատարանին (Պապը Ալի)։ Եւ Գերագոյն դատարանը հրովարտակով մը կը վաւերացնէ ու կարգ մը փոփոխութիւններ կը կատարէ 17 Մարտ 1863-ին: Անիկա կ'ըլլայ արդիւնաւէտ[1]։

Հայոց պատրիատքը կը սկսի կիսել իր լիազօրութիւնները հայկական սահմանադրութեան հետ, եւ Ազգային սահմանադրութիւնը կը սահմանէ զայն[2]։

Անիկա կը սահմանէ հայերուն վիճակը պետութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ունէր կանոնակարգեր, որոնք կը սահմանէին պատրիարքին հեղինակութիւնը։ Հայոց ազգային սահմանադրութիւնը յառաջադէմ հայերու կողմէ կը դիտուէր որպէս կարեւոր իրադարձութիւն։ Անիկա կը փորձէր սահմանել հայ ժողովուրդը որպէս ժամանակակից ազգ։ Այն բարեփոխումները, որոնք կը կատարուին՝ կը հասցնեն այն արդիւնքին, որ անհատ եւ խմբովի հայեր ցոյցեր կատարեն ընդդէմ քիւրտերու կատարած անարդարութիւններուն։ Սկիզբը յարաբերութիւնները լաւ կ'ընթանան մինչեւ 1860-ականներ, երբ օսման թուրքերը կը ճզմեն քրտական դիմադրութիւնը եւ ընդհանրապէս կարիքը չեն ունենար հայերու օգնութեան, եւ կայսրութիւնը կը դառնայ աւելի պատասխանատու հայկական պահանջատիրութեան առումով[3]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, St. Martin's Press, 1997, p. 198
  2. 2,0 2,1 2,2 Mekerditch-B. Dadian, « La société arménienne contemporaine - Les Arméniens de l'Empire ottoman », Revue des deux mondes,‎ 1867, p. 903-928
  3. Edmund Herzig and Marina Kurkchiyan, The Armenians : Past and present in the making of national identity, London, RoutledgeCurzon, 2005, 272 p. (ISBN 978-0700706396), p. 75

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Քոյրյղումներ