Ազգային Սահմանադրութիւն

Jump to navigation Jump to search
Cover of the Armenian National Constitution
Read online
Version in Ottoman Turkish

Հայոց ազգային սահմանադրութիւն կամ Հայ ժողովուրդի կարգաւորումը 1863-ին Օսմանեան կայսրութիւնը հաւանութիւն տուած է «Օրէնսգրքի կանոնակարգ»-ին, որ բաղկացած էր 150 յօդուածներէ, որ մշակուած էր Հայաստանի մտաւորականներու կողմէ (բժիշկ Նահապետ Ռուսինեան, բժիշկ Սերուիչէն, Նիկողոս Պալեան, Գրիգոր Օտեան եւ Գրիգոր Մարկոսեան), որոնք կը սահմանեն պատրիարքի լիազօրութիւնները, եւ նորաստեղծ «Հայոց ազգային ժողով»-ը։ Այս օրէնսգիրքը տակաւին աշխոյժ է սփիւռքի հայկական եկեղեցիներուն մէջ։[1]

Արեւմտահայ մտաւորականներու ջանքերով, 1853-ին սկսաւ պատրաստութիւնը Հայոց ազգային սահմանադրութեան։ Հայ համայնքին ղեկավարները հաստատեցին1860-ին, եւ Օսմանեան կառավարութեան վաւերացումէն ետք,1863-ին, գործադրութեան դրուեցաւ։ Սահմանադրութեան մէջ նախատեսուած օրէնքները, որոնք օրուան ամէնէն յառաջատար գաղափարներուն վրայ հիմնուած էին, կը կարգաւորէին հայ եկեղեցւոյ եւ հայ Ժողովուրդին ներքին կեանքը։ Սահմանադրութիւնը հայոց Զարթօնքին կարեւոր մէկ արտայայտութիւնն էր։ Ան կ՚ապահովէր եւ կ՚ամրապնդէր Հայ եկեղեցւոյ ժողովրդավար հիմքերը եւ աշխարհականներու դերը՝ եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին վարչական գործերուն մէջ։

Հաթթի Հումայունի (1856) կազմակերպութիւնն ի նպատակ հաւասարութիւն բերելու ազգերու միջեւ, նաեւ բերեր է դժգոհութիւն Հայոց պատրիարքարանին մէջ[2]։ Հաթթի Հումայունէն առաջ, հայկական պատրիարքարանը ոչ միայն հոգեւոր համայնքի առաջնորդն էր, այլ նաեւ անոր աշխարհիկ առաջնորդը։ Պատրիարքը կրնայ եպիսկոպոսները եւ անոնց իրաւասութիւնները երկարաձգել 50 շրջաններու։ Յեղափոխականները կը ցանկանային վերացնել ընկուաճութիւնը՝ ստեղծելով նոր «Ազգային կանոնակարգ»[2]։ Օրէնսգրքի կանոնակարգը զորակոչուած է հայ մտաւորկաններուն կողմէ (բժիշկ՝ Նահապետ Ռուսինեան, բժիշկ՝ Սերուիչէն, Նիկողոս Պալեան, Գրիգոր Օտեան եւ Գրիգոր Մարկոսեան)։ Անոնք կը ձգտէին սահմանել պատրիարքի լիազօրութիւնները։

Վերջապէս խորհուրդը 24 Մայիս1860-ին, ընդուներ է կարգաւորման նախագիծը եւ ներկայացուցած է այն Օսմանեան կայսրութեան Գերագոյն դատարանին (Պապը Ալի)։ Եւ Գերագոյն դատարանը հրովարտակով մը վավերացուցած է այն ու կարգ մը փոփոխութիւններ կատարած է 17 Մարտ 1863-ին, եւ այն եղած է արդիւնաւէտ[1]։

Հայոց պատրիատքն սկսաւ կիսել իր լիազօրութիւնները հայկական սահմանադրութեան հետ, եւ Ազգային սահմանադրութիւնը սահմանեց այն[2]։

Այն սահմանեց հայերուն վիճակը պետութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ունէր կանոնակարգեր որոնք սահմանեցին պատրիարքի հեղինակութիւնը։ Հայոց ազգային սահմանադրութիւնն առաջադէմ հայերու կողմէ կը դիտուէր որպէս կարեւոր իրադարձութիւն։ Այն փորձեր է սահմանել հայ ժողովուրդը որպէս ժամանակակից ազգ։ Այն բարեփոխումները, որոնք կատարուեցան՝ հասցուցին այն արդիւնքին, որ անհատ եւ խմբովի հայեր ցոյցեր կատարեն ընդդէմ քիւրտերու կատարուած անարդարութիւններուն։ Սկիզբը յարաբերութիւնները լաւ էին մինչեւ1860-ականներ, որ օսման թուրքերը ճզմեցին քրտական դիմադրութիւնը, ընդհանրապէս կարիքը չ'ունեցան հայերու օգնութեան, եւ կայսրութիւնը դարձաւ աւելի պատասխանատու հայկական պահանջատիրութեան առումով[3]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, St. Martin's Press, 1997, p. 198
  2. 2,0 2,1 2,2 Mekerditch-B. Dadian, « La société arménienne contemporaine - Les Arméniens de l'Empire ottoman », Revue des deux mondes,‎ 1867, p. 903-928
  3. Edmund Herzig and Marina Kurkchiyan, The Armenians : Past and present in the making of national identity, London, RoutledgeCurzon, 2005, 272 p. (ISBN 978-0700706396), p. 75

Արտաքին հղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]