Ձմերուկ

Jump to navigation Jump to search
Ձմերուկ

Ձմերուկ (Լատիներէն՝ Citrúllus lanátus)` դդմազգիներուն (Cucurbitaceae) ընտանիքին միամեայ բոյս մըն է:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կը համարուի, որ ձմերուկը Ափրիկէին հարաւը ծագած է, ուր ան կ'աճէր վայրի վիճակին: Citrullus colocynthis-ը յաճախ կը համարուի ձմերուկին նախնի եւ ներկայիս կ'աճէ Ափրիկէին հիւսիսը եւ արեւմուտքը: Սակայն, քլօրոբլասթին ԴՆԹ-ին հետազօտութիւններէ կը պարզուէ, որ մշակուած եւ վայրի ձմերուկին նախնիներ բաժանուած են միեւնոյն նախնիէն, հաւանաբար՝ C. ecirrhosus, որ կ'աճէր Նամիպիա:[1]

Ք.ա. երկրորդ հազարարամեակը անոր մշակութեան հետքեր գտնուած են Նեղոսին հովիտը։ Ձմերուկին սերմեր գտնուած են Թութանխամոնին դամբարանին մէջ:[2]

7-րդ դարուն մաշակած են Հնդկաստանին մէջ եւ 10-րդ դարուն Չինաստան հասած է, որը ներկայիս աշխարհի ամենէ մեծ ձմերուկ արտադրողն է: Մաւրերը ներբերեցան ձմերուկը Եւրոպա եւ ան 961-ը կը մշակուէր Քորդոբա եւ Սեւիլիա 1158-ը: Եւրոպացի բուսաբաններ ան հայտնաբերեցին 1600-ին մօտ եւ յետագային լայնորեն կ'աճեցնեին:[3]

Բուսաբանական Նկարագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ցողունը մագլցող է, երկարութիւնը 3-4,5մ (եւ աւելի)։ Տերեւները հերթադիր են, բլթակաւոր, խորը կտրտուած։ Ծաղիկները մԷկական հատ են, քիչ փնջերով, բաժանասեռ, դեղնաւուն։ Պտուղը բազմասերմ, հիւթալի կեղծ հատապտուղ է՝ հարթ երեսով՝ կլոր, ձվաձեւ, տանձաձեւ, գլանաձեւ եւ այլն, զանգուածը՝ 0,6-1,6 քկ (կը հասնէ մինչեւ՝ 30)։ Կեղեւը սպիտակէն մինչեւ մուգ կանանչ է՝ խայտաբղետ պատկերներով, տարբեր լայնութեան զոլերով։ Պտուղին միսը կարմիր է, վարդագոյն, նաեւ՝ դեղին։ Սերմերը տարբեր մեծութեան են, սպիտակ, կարմիր, սեւ, մոխրագոյն եւ այլն։

Անուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ձմերուկին անունը զարմանալիորէն կը ծագե «ձմեռէն»[4]: Ապացոյցներէն մին անիկա է, որ նոյն ձեւով ზამთარი [զամթարի] (ձմեռ) բառեն ծագած է ձմերուկին վրացերէն საზამთრო [սազամթրօ] անունը, որ կը նշնակէ՝ «ձմեռային»:
Ռուսիո մէջ եւ յարակից երկիրները տարածուած մոնղոլ-թաթարներուն արշաւանքներէն նեմուծուած թիւրքական (թուրքերէն՝ karpuz, ղազախերէն՝ , որը, իր հերթին հին պարսկերէն χarbūza ձեւէն է եւ կը նշնակէ՝ «իշու վարունգ») անունը՝ арбуз [արպուզ], էստոներէն՝ arbuus, լիթուաներէն՝, լեհերէն՝ arbuz

Աճեցում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հինգ խոշորագոյն
ձմերուկ արտադրողներ
(2012, թօներով)
Flag of the People's Republic of China.svg Չինաստան 70 000 000
Flag of Turkey.svg Թուրքիա 4 044 184
Flag of Iran.svg Իրան 3 800 000
Flag of Brazil.svg Պրազիլ 2 079 547
Flag of Egypt.svg Եգիպտոս 1 874 710
Կաղապար:NoflagԱմբողջ աշխարհը 95 211 432
Աղբիւր: UN FAOSTAT [5]

Ձմերուկը արեւադարձային կամ մերձարեւադարձային բոյս մըն է եւ կը պահանջէ բարձր ջերմութիւն՝ 25 °C-էն աւել: Բոստանները աճեցնելիս, սովորաբար, սերմերը նախապէս կը ծլեցնեն ծածկած անօթներուն մէջ եւ կը տեղաւորեն լաւ խոնաւացուած աւազակաւին մէջ:

Պօրիս Քուսդոտիեւ
«Վաճառականին կինը» 1918
1900-ականներու սկիզբին փոստային բացիկ մը

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Dane, Fenny; Liu, Jiarong (2006)։ «Diversity and origin of cultivated and citron type watermelon (Citrullus lanatus)»։ Genetic Resources and Crop Evolution 54 (6): 1255։ doi:10.1007/s10722-006-9107-3 
  2. Zohary, Daniel and Hopf, Maria (2000) Domestication of Plants in the Old World, third edition, Oxford University Press, p. 193, ISBN 0-19-850357-1.
  3. Maynard David, Maynard Donald N. (2012)։ «6: Cucumbers, melons and watermelons»։ in Kiple Kenneth F., Ornelas Kriemhild Coneè։ The Cambridge World History of Food, Part 2։ Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-40215-6։ doi:10.1017/CHOL9780521402156 
  4. Հայերէնին արմատական բառարան (1926) http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&pageNumber=1550
  5. «Statistics from: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division»։ ՄԱԿ-ին Պարենին Եւ Գիւղտնտեսութիեան Ընդհանուր Վիճակագրական Տուեալներուն Յենակայան