Անգարա

Անգարա
Բնակավայր
	Անգարա
	թրք.՝ Ankara; օսման.՝ آنقره
Երկիր	Թուրքիա
Ներքին բաժանում	Yenimahalle ilçesi?
mayor of Ankara?	Մանսուր Յավաշ?
Տարածութիւն	25 632 քմ²
ԲԾՄ	938±1 մեթր
Կլիմայ	cold semi-arid climate? և Mediterranean-influenced warm-summer humid continental climate?
Պաշտօնական լեզու	թրքերէն
Բնակչութիւն	5 803 482 մարդ (2023)
Կը գտնուի ափին	Çubuk? և Hatip?
Հեռախօսային ցուցանիշ	312
Փոստային ցուցանիշ	06000–06999
Շրջագայութեան պետ-համարագիր	06
Պարգեւներ	The Europe Prize?
Պաշտօնական կայքէջ	www.ankara.bel.tr(թուրք.)

Հին քաղաքին համար, տես՝ Գաղատիա

Անգարա (թրք.՝ Ankara), Թուրքիոյ մայրաքաղաքն է։ Բնակչութիւնը՝ 5 803 482 մարդ (2023)^[3]։ Կը գտնուի Անատոլական սարահարթի կեդրոնական մասին մէջ, Չուպուք եւ Անգարա գետերու (Սաքարիոյ աւազան) միախառնման հանգուցակէտին վրայ։

Բնակչութիւն

Տարի	Բնակչութիւն
2015	5 270 575 մարդ	^[4]
2018	5 503 985 մարդ
2021	5 747 325 մարդ
2023	5 803 482 մարդ	^[3]

Քելթական պատմութիւն

Ք.Ա. 278 թուականին Քելթական խումբ մը կը զբաղեցնէ քաղաքը եւ Կեդրոնական Փոքր Ասիան: Այս ցեղերը Անգարան կը դարձնեն իրենց կեդրոնը^[5]: Այլ կեդրոններ կը համարուէին (Pessinus) Փեսսինուսը, որ մերօրեայ (Ballıhisar) Պալըհիսարն է եւ Թավիումը, որ կը գտնուէր Անգարայի արեւելեան հատուածին մէջ: Նոյն ժամանակ ալ քաղաքը կը կոչուէր Անգիրա: Քելթական տարրը այնքան ալ մեծ չէ եղած, ընդամէնը ռազմիկներու արիսթոքրաթիա, որ կ'իշխէր փռիուկերէն խօսող գիւղացիներու վրայ: Այնուամենայնիւ քելթական լեզուն շարունակեր է օգտագործուիլ Կալաթիոյ մէջ երկար տարիներ: 4-րդ դարու վերջը Տալմաթիայէն Հիերոնիմոսը բացայայտեց, որ Անգարայի շրջակայքին օգտագործուող լեզուն շատ նման է Հռոմէական կայսրութեան հիւսիս-արեւմուտքին՝ Թրիերի մօտակայքին օգտագործուող լեզուին:

Թրքական իշխանութիւն

1071 թուականի Մանազկերտի ճակատամարտէն յետոյ սելճուք թուրքերը կը սկսին իշխել գրեթէ ամբողջ Փոքր Ասիոյ: Մինչեւ 1073 թուականը թուրք վերաբնակիչները կը հասնին Անգարայի մօտակայքը եւ կարճ ժամանակ ետք կը գրաւեն զայն: 1101 թուականին, երբ Թուլուզի կոմս Ռայմոնտ IV-ի գլխաւորութեամբ խաչակիրները կը հասնին այս տարածքները, քաղաքը կը գտնուէր Տանիշմանտիներու իշխանութեան տակ: Խաչակիրները կը գրաւեն քաղաքը եւ զայն կը յանձնեն բիւզանդացի կայսր Ալեքսիոս I Քոմնենոսին (1081–1118): Բիւզանդական իշխանութիւնը, սակայն, երկար չտեւեց եւ քաղաքը գրաւուեցաւ սելճուքեան Ռումի սուլթանութեան կողմԷ. 1127 թուականին անիկա վերադարձաւ Տանիշմանտիներուն մինչեւ 1173 թուականը, երբ Ռումի սելճուքեան սուլթանութիւնը վերագրաւեց զայն:

1243 թուականի Քիոսէ տաղի ճակատամարտէն յետոյ, որու ժամանակ մոնկոլները պարտութեան մատնեցին սելճուքներուն, Փոքր Ասիայի մեծ մասը յայտնուեցաւ մոնկոլական իշխանութեան տակ: Սելճուքներու նահանջէն օգտուելով՝ ահիները, որոնք արհեստաւորներու եւ առեւտրականներու կիսակրօնական խաւ կը ներկայացնէին, 1290 թուականին Անգարան կը հռչակեն անկախ քաղաք-պետութիւն: Օսմանեան կայսրութեան երկրորդ Պէյ Օրհան I-ը 1356 թուականին գրաւեր է քաղաքը: 1402 թուականին Անգարայի ճակատամարտի ժամանակ Լենկ Թեմուրը պարտութեան մատներ է Պայազետ I-ին եւ գրաւեր՝ քաղաքը, սակայն 1403 թուականին Անգարան կրկին կը յայտնուի օսմանեան վերահսկողութեան տակ:

1639-1768 թուականներուն Լեւանտի ընկերութիւնը քաղաքին մէջ արտադրամաս կը հիմնէ^[6]: 19-րդ դարուն անոր բնակչութիւնը 20.000-60.000 եղած է^[7]: 1832 թուականին քաղաքը աւերուեր է եգիպտացի փաշա Իպրահիմի կողմէ ^[6]: Առաջին համաշխարհային պատերազմին ընդառաջ քաղաքին մէջ կար բրիտանացի հիւպատոս, իսկ բնակչութիւնը շուրջ 28.000 էր, որու ⅓ մասը քրիստոնեայ էր:

Թուրքիայի Հանրապետութեան մայրաքաղաք

Առաջին համաշխարհային պատերազմին Օսմանեան կայսրութեան պարտութենէն յետոյ Օսմանեան մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը եւ Փոքր Ասիայի շատ այլ հատուածներ կը յայտնուին Անթանթի պետութիւններու վերահսկողութեան տակ, որոնք կը ծրագրէին այդ տարածքները բաժնել Հայաստանի, Ֆրանսայի, Յունաստանի, Իտալիայի եւ Մեծ Բրիտանիայի միջեւ, թուրքերուն թողնելով միայն փոքրիկ տարածք մը Կեդրոնական Փոքր Ասիոյ մէջ: Ատոր ի պատասխան՝ թուրք ազգայնամոլական շարժման ղեկավար Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը 1920 թուականին Անգարայի մէջ կը սկսի քեմալական շարժումը: Ազգայնամոլական պատերազմին յաղթանակ տանելէն յետոյ Սեւրի պայմանագիրը կը փոխարինուի Լոզանի պայմանագրով, որուն հետեւանքով՝ թուրք ազգայնամոլները 1923 թուականի Հոկտեմբեր 29-ին կը հիմնեն Թուրքիայի Հանրապետութիւնը: Քանի մը օր առաջ՝ 1923 թուականի Հոկտեմբեր 13-ին, Անգարան պաշտօնապէս կը դառնայ մայրաքաղաք, փոխարինելով Կ.Պոլիսը:

Այն բանէն յետոյ, երբ Անգարան դարձաւ Թուրքիայի նորահռչակ հանրապետութեան մայրաքաղաքը, քաղաքը բաժնուեցաւ հին հատուածի, որ կը կոչուի Ուլուս (բառացի՝ ազգ) եւ նոր հատուածի, որ կը կոչուի Եէնիշեհիր (բառացի՝ նոր քաղաք): Անթիք շրջանի բիւզանդական, հռոմէական եւ օսմանեան պատմութիւնը արտացոլող շինութիւնները ու նեղ փողոցները կը ներկայացնեն քաղաքի հին հատուածը: Նոր հատուածը, որու կեդրոնն է Քըզըլայ հրապարակը, աչքի կ'իյնայ ժամանակակից շինութիւններով՝ լայն լուսաւոր փողոցներ, հիւրանոցներ, թատրոններ, տօնավաճառներ եւ բարձրայարկ շէնքեր: Կառավարական շէնքերն ու օտարերկրեայ դեսպանատուները եւս տեղակայուած են նոր հատուածին մէջ: 1923 թուականին Թուրքիայի մայրաքաղաքը դառնալէն յետոյ այն մեծապէս աճեր եւ զարգացեր է: Ժամանակին այն կը համարուէր «աննշան փոքր քաղաք»^[10]: 1924 թուականին Անգարայի մէջ կը բնակէր 35.000 հոգի: 1927 թուականին արդէն բնակիչներուն թիւը կը հասնէր 44.553, իսկ մինչեւ 1950 թուականը կտրուկ աճ կ'արձանագրուի՝ հասնելով 286.781-ի: 20-րդ դարու ընթացքին Անգարան կը շարունակէ արագօրէն աճիլ եւ ի վերջոյ կ'անցնի նաեւ Թուրքիայի երկրորդ խոշոր քաղաքին՝ Իզմիրին, զիջելով միայն Իսթանպուլին:

Քաղաքի համայնապատկերը Անգարայի ամրոցէն

Քաղաքականութիւն^[11]

8 Ապրիլ 2019-էն ի վեր, Անգարայի քաղաքապետն է Մանսուր Եաւաշը՝ Հանրապետական Ժողովրդական Կուսակցութենէն (CHP), որ յաղթանակ տարաւ 2019-ի եւ 2024-ի քաղաքապետական ընտրութիւններուն։

Անգարան քաղաքականապէս եռակողմ պայքարի դաշտ մըն է իշխող պահպանողական AKP-ի (Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութիւն), ընդդիմադիր քեմալական ձախակողմեան կեդրոնամէտ CHP-ի եւ ծայրայեղ աջակողմեան ազգայնական MHP-ի (Ազգայնական Շարժում կուսակցութիւն) միջեւ։ Անգարայի նահանգը բաժնուած է 25 շրջաններու։

Պատմականօրէն, CHP-ի գլխաւոր եւ գրեթէ միակ քաղաքական ամրոցը Անգարայի մէջ եղած է կեդրոնական Չանքայա (Çankaya) շրջանը, որ քաղաքի ամենախիտ բնակեցուած տարածքն է։ Թէեւ 2002-էն ի վեր CHP-ն Չանքայայի մէջ միշտ ստացած է քուէներուն 60%-էն 70%-ը, սակայն Անգարայի այլ շրջաններուն մէջ անոր քաղաքական աջակցութիւնը նուազագոյն եղած է։ Չանքայայի եւ որոշ չափով Ենիմահալէի (Yenimahalle) մեծ բնակչութեան շնորհիւ է, որ CHP-ն կրցած է ընդհանուր առմամբ գրաւել երկրորդ տեղը՝ AKP-էն ետք, թէ՛ տեղական եւ թէ՛ ընդհանուր ընտրութիւններուն, մինչ MHP-ն մնացած է երրորդ դիրքի վրայ, հակառակ անոր որ MHP-ն քաղաքականապէս աւելի զօրաւոր էր քան CHP-ն գրեթէ բոլոր միւս շրջաններուն մէջ։

Ընդհանուր առմամբ, AKP-ն վայելած է ամենամեծ աջակցութիւնը ամբողջ քաղաքին մէջ։ Այսպիսով, Անգարայի ընտրողները հակած են քուէարկելու ի նպաստ քաղաքական աջակողմեան ուժերուն՝ շատ աւելի, քան Սթամպուլի կամ Իզմիրի պարագային։ Յետադարձ ակնարկով մը, 2013-14 թուականներու AKP-ի կառավարութեան դէմ ուղղուած բողոքի ցոյցերը յատկապէս ուժգին էին Անգարայի մէջ եւ քանի մը առիթներով ճակատագրական եղան^[12]։

Անգարայի շրջանային քաղաքապետարանները

2024-ի Տեղական ընտրութիւններ.

CHP: 16 / 25
AK Party: 8 / 25
Անկախ: 1 / 25

Քաղաքը տուժեց 2015-ին եւ 2016-ին տեղի ունեցած շարք մը ահաբեկչական յարձակումներէ, որոնցմէ ամենացաւալիները պատահեցան 10 Հոկտեմբեր 2015-ին, 17 Փետրուար 2016-ին եւ 13 Մարտ 2016-ին։ Քաղաքը նաեւ 15 Յուլիս 2016-ի յեղաշրջման փորձի գլխաւոր վայրերէն մէկն էր։

Մելիհ Կէօքչեքը եղած է Անգարայի քաղաքապետը 1994-էն 2017 թուականներուն միջեւ։ Ան առաջին անգամ ընտրուած է 1994-ին եւ վերընտրուած՝ 1999, 2004 եւ 2009 թուականներուն։ 2014-ի տեղական ընտրութիւններուն Կէօքչեքը թեկնածու էր հինգերորդ շրջանի համար։ Մանսուր Եաւաշը, որ 2009-ին MHP-ի թեկնածուն էր, 2014-ին ներկայացաւ որպէս CHP-ի թեկնածու՝ ընդդէմ Կէօքչեքի։ Խիստ վիճայարոյց ընտրութիւններու արդիւնքով, Կէօքչեքը յաղթող յայտարարուեցաւ միայն 1% տարբերութեամբ, մինչդեռ համակարգային ընտրակեղծիքներու մեղադրանքներ կը հնչէին։ Երբ Բարձրագոյն ընտրական խորհուրդը եւ դատարանները մերժեցին իր բողոքները, Եաւաշը յայտարարեց անօրինականութիւնները Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարան ներկայացնելու իր մտադրութեան մասին։

Թէեւ Կէօքչեքը պաշտօնավարեց հինգերորդ շրջանի համար, ընտրական դիտորդներու մեծ մասը կը հաւատայ, որ Եաւաշն էր ընտրութիւններու իրական յաղթողը^[13]։ Կէօքչեքը հրաժարական տուաւ 28 Հոկտեմբեր 2017-ին, եւ զինք փոխարինեց Սինճան (Sincan) շրջանի նախկին քաղաքապետ Մուսթաֆա Թունան։ Այնուհետեւ, 2019-ի ընտրութիւններուն յաջորդեց ներկայիս քաղաքապետ՝ CHP-ի անդամ Մանսուր Եաւաշը։

Ծանօթագրութիւններ

↑ https://www.ankara.bel.tr/baskan?web=1
1 2 https://dergipark.org.tr/download/article-file/370152
1 2 3 https://www.nufusu.com/il/ankara-nufusu
↑ https://web.archive.org/web/20120705184404/http://ankara.yerelnet.org.tr/
↑ Livy, xxxviii. 16
1 2 Chisholm, 1911, էջեր 40–41
↑ Baynes, 1878, էջ 45
↑ «Gezenadam: "Susuz Su Perileri"»։ GezenAdam
↑ «İnat değil kent kazandı»։ hurriyet.com.tr։ 2010-12-20
↑ Columbia Lippincott Gazetteer
↑ (անգլերեն) Ankara, 2026-04-12, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ankara&oldid=1348442236, վերցված է 2026-04-18
↑ Bailey Vernon (1940)։ Field notes, Washington, D.C., February 15-June 15, 1940, New Mexico, June 20-October 2, 1940։ [s.n.]
↑ Skinner, Hon. Clarence Farringdon, (19 Jan. 1900–26 April 1962), MP (NZ); Deputy Prime Minister of New Zealand and Minister of Agriculture and Lands, 1957–60, Oxford University Press, 2007-12-01, https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u48239, վերցված է 2026-04-18

Աղբիւրներ

Հ. Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Հարութիւնեան (1987), «Աշխարհագրական Անունների Բառարան», Երեւան։ «Լոյս», էջ 31։

[[https://www.ankara.bel.tr/baskan?web=1_https://www.ankara.bel.tr/baskan?web=1]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-1] ttps://www.ankara.bel.tr/baskan?web=1

[[https://dergipark.org.tr/download/article-file/370152_https://dergipark.org.tr/download/article-file/370152]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-2] 1 2 https://dergipark.org.tr/download/article-file/370152

[[https://www.nufusu.com/il/ankara-nufusu_https://www.nufusu.com/il/ankara-nufusu]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-3] 1 2 3 https://www.nufusu.com/il/ankara-nufusu

[[https://web.archive.org/web/20120705184404/http://ankara.yerelnet.org.tr/_https://web.archive.org/web/20120705184404/http://ankara.yerelnet.org.tr/]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-4] ttps://web.archive.org/web/20120705184404/http://ankara.yerelnet.org.tr/

[5] Livy, xxxviii. 16

[Chisholm—1911——40–41-6] 1 2 Chisholm, 1911, էջեր 40–41

[Baynes—1878——45-7] Baynes, 1878, էջ 45

[Gezenadam-8] «Gezenadam: "Susuz Su Perileri"»։ GezenAdam

[SuPerileri-9] «İnat değil kent kazandı»։ hurriyet.com.tr։ 2010-12-20

[10] Columbia Lippincott Gazetteer

[11] (անգլերեն) Ankara, 2026-04-12, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ankara&oldid=1348442236, վերցված է 2026-04-18

[12] Bailey Vernon (1940)։ Field notes, Washington, D.C., February 15-June 15, 1940, New Mexico, June 20-October 2, 1940։ [s.n.]

[13] Skinner, Hon. Clarence Farringdon, (19 Jan. 1900–26 April 1962), MP (NZ); Deputy Prime Minister of New Zealand and Minister of Agriculture and Lands, 1957–60, Oxford University Press, 2007-12-01, https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u48239, վերցված է 2026-04-18

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]