Յովհաննէս Թումանեան

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Յովհաննէս Թումանեան
Հովհաննես Թումանյան.jpg
Ծնած է 19 Փետրուար 1869
Ծննդավայր Թիֆլիս, Լոռիի Դսեղ գիւղ
Վախճանած է 23 Մարտ 1923 (54 տարեկան հասակին)
Վախճանի վայրը Մոսկուա
Քաղաքացիութիւն Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg ԽՍՀՄ և Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրութիւն
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք Քրիստոնեայ
Կրթութիւն Ներսիսեան դպրոց
Ազդուած է Միխայիլ Լերմոնտով, Ճորճ Պայրըն, Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե և Ալեքսանդր Պուշկին
Երկեր Անուշ, Թմբկաբերդի Առումը, Գիքորը, Փարվանա և Հ. Թումանյանի հեքիաթներ
Մասնագիտութիւն Բանաստեղծ եւ գրող
Ամուսին Օլկա Թումանեան(Մաճկալեան)
Ծնողներ Հայրը՝ Ասլան, մայրը՝ Սոնա
Երեխաներ 10
Ստորագրութիւն
Tumanyan siganture.png

Յովհաննէս Թումանեան (19 Փետրուար 1869, Դսեղ - 23 Մարտ 1923, Մոսկուա), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային եւ հասարակական գործիչ։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, պոէմներ, քառեակներ, վիպերգներ, պատմուածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախօսական յօդուածներ, կատարած է թարգմանութիւններ, մշակած է էպոսի «Սասունցի Դաւիթ» ճիւղը։ Ամենայն Հայոց բանաստեղծ[1]։

Տոհմ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թումանեանի ծնողները

Յովհաննէս Թումանեանի հայրը՝ Ասլանը (1839-1898), գիւղի քահանան էր՝ ձեռնադրուած որպէս Տէր-Թադէոս։ Ան ազնուական Թումանեան տոհմին կը պատկանէր, որ սերած էր Տարօնէն՝ 10-11-րդ դարերուն, Լոռի գաղթած Մամիկոնեաններէն։ Մայրը՝ Սոնան (1842-1936) Քոչարեաններու տոհմէն էր եւ նոյնպէս դսեղցի էր։ Ըլլալով զրոյց սիրող եւ լաւ պատմող կին՝ ան իր երեխաներուն առասպելներ, առակներ եւ հեքիաթներ կը պատմէր, համեմած ժողովրդական ոճով եւ դարձուածքներով։ Թումանեան՝ ութ զաւակներէն, աւագն էր. միւս զաւակներն էին՝ Ռոստոմ (1871՛-1915), Օսան (1874-1926), Իսկուհի (1878-1943), Վահան (1881-1937), Աստղիկ (1885-1953), Արշաւիր (1888-1921)եւ Արտաշէս (1892-1916)[2]։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է Լոռի գաւառի Դսեղ գիւղը, հոգեւորական ընտանիքի յարկին տակ։ Նախնական կրթութիւնը գիւղի դպրոցին մէջ ստանալէ ետք, յաճախած էր Ջալալօղլուի (այժմու Ստեփանաւան) դպրոցը, որմէ շրջանաւարտ՝ 1883-ին[3], անցած է Թիֆլիս շարունակելու ուսումը Ներսիսեան Ճեմարանէն ներս (մնացած է թերաւարտ)։ Շրջան մը վարած է քարտուղարի պաշտօն, ապա ամբողջովին նուիրուած՝ գրականութեան։

Ոչ մէկ ջանք խնայած է՝ Եղեռնէն փրկուած եւ Էջմիածինի մէջ հաւաքուած իր ազգակիցները տեղաւորելու եւ զանոնք սնունդով ապահովելու համար։ Այդ առիթով է, որ ինքզինք կոչած է «Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ»՝ կաթողիկոսին հետ վէճի մը ընթացքին։

Անձնական կեանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թումանեաններու ընտանիքը

1888 թուականին, տասնինը տարեկան հասակին, Թումանեան կ՛ամուսնանայ տասնեօթամեայ Օլկա Մաճկալեանի հետ։ Անոնք կ՛ունենան 10 զաւակներ. Մուշեղ (1889-1938 թթ․), Աշխէն (1891-1968 թթ․), Նուարդ (1892-1957 թթ․), Արտաւազդ (1894-1918 թթ․), Համլիկ (1896-1937 թթ․), Անուշ (1898-1927 թթ․), Արփենիկ (1899-1981 թթ․), Արեգ (1900-1939 թթ․), Սեդա (1905-1988 թթ․), Թամար (1907-1989 թթ․)։

Գլխաւոր գործերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Բանաստեղծութիւններ» վերնագիրով լոյս տեսած են իր գործերը մէկէ աւելի անգամներ։ Իր լաւագոյն գործերէն կը նկատուին՝ «Անոյշ», «Սասունցի Դաւիթ», «Թմկաբերդի Առումը», «Փարվանա» վիպերգները, «Մի Կաթիլ Մեղր»ը, «Շունն ու Կատուն» եւ «Գիգոր» պատմուածքը։

Թումանեանը գրած է հեքիաթներ, վիպերգներ, պտմուածքներ, առակներ, դիւցազներգութիւններ։ Իր գործերուն հիմնական նիւթերն են հայրենի բնութիւնը, ժողովուրդը իր բարքերով, հերոսներով եւ աւանդութիւններով։

Յովհաննէս Թումանեան մարդն ու հայը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամենայն հայոց բանաստեղծին, մարդուն, հայուն, գրողին եւ ազգային-հասարակական գործիչին տիրական յատկանիշներէն կաելի է նշել հետեւեալները.

  • Անսահման բարութեամբ եւ միշտ լաւատեսութեամբ՝ անհուն ժպիտով կեանքին նայող մարդն էր Թումանեան։
  • Ազգին բազմաչարչար պատմութեամբ տառապող, հայու սեփական սխալները սրտցաւօրէն քննդատող, ինքնաքննադատութեան եւ ինքնամաքրման յառաջապահ դիրքերուն վրայ կանգնող եւ, մանաւա՛նդ, հայ ժողովուրդին ու Հայաստանի վաղուան պայծառ օրուան հաւատացող ու պայքարող հաստատամիտ հայն էր Թումանեան։
  • Հայոց աշխարհի բնական գեղեցկութիւններով ու հայ ժողովուրդի տոհմիկ բարքերով գինովցած գրողն էր ան, որ բոլորին հանճարեղ երգիչը դառնալով՝ կ'անմահանայ ու իրեն հետ կ'անմահացնէ Հայաստանն ու հայութիւնը։
  • Հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքին եւ ազատագրական պայքարին անձնուէր դրօշակիրն էր ան՝ ազգային-հասարակական իր գործունէութեամբ ու մտածողութեամբ:
  • Հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր ժառանգութեան հանճարեղ վերանորոգողի եւ ջերմեռանդ պահապանի իր գրական ստեղծագործութեամբ, նաեւ ու մանաւա՛նդ իր վերնայարկ բնակարանին մէջ հիւրընկալած ատենի հայ լաւագոյն մտաւորականութեան «Վերնատան հանդիպումներով»՝ Թումանեան 1900-ականներուն կ'իրագործէ հոգեկան-գաղափարական միասնութեան ոգեշնչող մթնոլորտ մը, որ մինչեւ օրս կը պահպանէ օրինակելի աւանդի եւ ներշնչման աղբիւրի իր այժմէականութիւնն ու թելադրականութիւնը։

Թումանեան ազգային գործիչի կերպարը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Երբ մեծապետական սադրանքներու եւ ծաւալապաշտական նենգ հաշիւներու հետեւանքով Անդրկովկասի գլխաւոր երեք ազգերուն՝ հայերուն, վրացիներուն եւ թաթար-թուրքերուն միջեւ արիւնալի ընդհարումներ կը հրահրուին 1905-ին, Թումանեան հաշտարար խառն յանձնախումբերու առաջին դիրքերուն վրայ կը կանգնի, ազգամիջեան ներքին համերաշխութեան ի սպաս հաւատաւոր աշխատանք ծաւալելով։
  • Կուսակցականի խառնուածք չունենալով հանդերձ, Թումանեան կարճատեւ անդամակցութիւն կ'ունենայ Դաշնակցութեան, որուն ազգային-գաղափարական ուղիին հաւատացող համակիրը կը մնայ մինչեւ վերջ։ Այդ պատճառով ալ, միտքի եւ գրիչի իր ընկերներուն հետ, 1909-ին բանտ կը նետուի ցարիզմին կողմէ, որ ձեռնամուխ եղած էր Դաշնակցութեան «կազմալուծումին», համառուսական առաջին յեղափոխութեան շրջանին Դաշնակցութեան ծաւալած հակացարական պայքարը սանձելու քաղաքականութեամբ։
  • Թումանեան ազգային գործիչին կերպարը իր առաւելագոյն հնչեղութիւնը կը ստանայ Ա. Աշխարհամարտի տարիներուն, երբ Հայ Կամաւորական Շարժման կազմակերպման իր աշխոյժ մասնակցութիւնը կը բերէ։ Յատկապէս մեծ կ'ըլլայ Թումանեանի ներդրումը թրքական պետութեան գործադրած Հայոց Ցեղասպանութենէն ճողոպրած հարիւր-հազարաւոր հայ գաղթականներու պատսպարման, բուժման եւ սննդաւորման դժուարին գործին մէջ։ Այդ ժամանակ, Ս. Էջմիածնի վերանորոգուած վեհարանը գաղթականներուն առջեւ իբրեւ պատսպարան բանալու Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի դժկամութեան առ ի պատասխան՝ Թումանեան կը յայտարարէ, թէ ինքն ալ «Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ»ն է եւ, այդ իրաւունքով, բանալ կու տայ վեհարանը։
  • Թումանեան միշտ կը քարոզէ եւ կը գործէ ռուս ժողովուրդին հետ բարեկամութեան եւ զինակցութեան օգտին։ Այդ ճամբով ալ, Հայաստանի անկախութեան նուաճումէն եւ Հայաստանի Հանրապետութեան հռչակումէն ետք, Թիֆլիս մնալով եւ Ազգային Խորհուրդի ճամբով իր գործունէութիւնը շարունակելով, ան ամէն ճիգ կը թափէ, որպէսզի հայ եւ ռուս բարեկամութիւնը հեռու պահէ հակադրութեան եւ թշնամանքի որոգայթներէն։ Թումանեանի վերջին առաքելութիւնը կ'ըլլայ Հայաստան ժամանումը 1921-ի Մարտին, պոլշեւիկներու խժդժութեանց դէմ Փետրուարեան համաժողովրդային ապստամբութենէն անմիջապէս ետք, որպէսզի Սիմոն Վրացեանի «Հայրենիքի Փրկութեան Կոմիտէ»ին եւ խորհրդայիններուն միջեւ հաշտեցման եզրեր գտնէ։

Մահը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թումանեան կը տառապի դեղնախտէ։ Վիրահատման ենթարկուելու համար ճամբայ կ'ելլէ դէպի Մոսկուա՝ Պերլին անցնելու եւ հոն մասնագիտական գործողութեամբ բուժուելու համար։ Բայց խլիրդը խոր բոյն դրած էր մէջը եւ հայ գրականութեան փառքը կազմող «Հանճարեղ Լոռեցին» կը մահանայ Մոսկուայի մէջ՝ 23 Մարտ 1923-ին։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ջրբաշյան Ե.։ «Հովհաննես Թումանյանի կենսագրությունը»։ armenianhouse.org։ Վերցված է հուլիսի 11, 2012 
  2. «ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՏՈՀՄԸ»։ Հովհաննես Թումանյանի թանգարան։ Վերցված է հուլիսի 10, 2012 
  3. Յովհաննէս Թումանեան (1869-1923) Ամենայն Հայոց Բանաստեղծ` «Հանճարեղ Լոռեցին»

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]