Բալու (քաղաք)

Բնակավայր
Բալու
թրք.՝ Palu
Երկիր	Թուրքիա
Բնակչութիւն	23 834 մարդ (2018)
Ժամային գօտի	UTC+3։00 և TRT?
Փոստային ցուցանիշ	23500

Բալու (հայերէն՝ Բալու, զազաքի՝ Palî, քրտերէն՝ Palo), քաղաք է Թուրքիոյ Էլազըղ (Խարբերդ) նահանգին մէջ։ Այն Բալուի շրջանի կեդրոնն է։ Ներկայ քաղաքապետն է Մուհամմէտ Սեփթիօղլու (YRP)։ Ըստ 2021-ի տուեալներուն՝ բնակչութիւնը կը հաշուէ 9,602 հոգի։

Հնագոյն ժամանակներէն բնակեցուած ըլլալով՝ Բալուն հանդիսացած է դասական Հայաստանի Բալահովիտ գաւառի կեդրոնը, իսկ աւելի ուշ՝ քրտական Բալուի էմիրութեան մայրաքաղաքը։ Ի. դարու սկզբին Բալուն իր հին վայրէն փոխադրուած է ներկայ տարածքին։

Անուններ

Անոր յունարէն անունն էր Ռոմանոփոլիս (Ρωμανούπολις)։ Բալուի բերդին վրայ գտնուող ուրարտական արձանագրութեան մէջ յիշատակուող «Շեբեթերիա» անունը թերեւս Բալուի հնագոյն անուանումն է։ Ուրարտական «Փալուա» քաղաքը նոյնպէս նոյնացուած է Բալուի հետ։ Քէօնիկ եւ Պըրնի Բալուն նոյնացուցած են նաեւ ուրարտական աղբիւրներու մէջ յիշուող «Ուաշթալ»-ին հետ, սակայն ըստ Ռ. Տ. Պարնէթի՝ ասիկա քիչ հաւանական է։ Ճէյմս Հաուըրտ-Ճոնսթըն Բալուն կը նոյնացնէ Է. դարու աշխարհագրագէտ Գէորգ Կիպրացիի կողմէ յիշատակուած «Փալիոս»-ին հետ։

Աշխարհագրութիւն

Բալուն կը գտնուի Արածանիի (Մուրատ սու) հիւսիսային կողմը՝ անտառազուրկ դաշտավայրի մը ստորին ծայրամասը, որ երկու մասի կը բաժնուի ցածրադիր բլուրներու շարքով մը։ Բալուի դաշտը ունի բերրի հող եւ այսօր ծածկուած է մշակելի հողատարածքներով։ Հիւսիս-արեւելքը կը գտնուի Գարագոչանի (Karakoçan) քարքարոտ դաշտավայրը։

Կլիմայ

Բալուն ունի Միջերկրականեան տաք ամառնային կլիմայ (ըստ Քէօփպէնի դասակարգման՝ Csa), որուն կը բնորոշեն շատ տաք ու չոր ամառները եւ ցուրտ ձմեռները։

Պատմութիւն

Բալուի պատմութիւնը կը սկսի հին վայրէն, որ այժմ կը կոչուի Հին Բալու (Էսքի Բալու)՝ արդի քաղաքէն անմիջապէս դէպի արեւելք։ Այս տարածքը անընդմէջ բնակեցուած եղած է աւելի քան 2,500 տարի՝ հին ուրարտական ժամանակներէն մինչեւ Ի. դարու սկիզբը, երբ քաղաքը փոխադրուեցաւ իր ներկայ վայրը։ Բալուի հին քաղաքը կառուցուած էր հրուանդանի մը վրայ՝ Արածանիի (Մուրատ սու) «U»-աձեւ ոլորանի մը վերեւը։ Քաղաքի կեդրոնին վրայ՝ դէպի հիւսիս, կը բարձրանար իշխող բերդապատ ժայռը։ Այս բարձունքէն պաշտպանները ամբողջական տեսադաշտ մը ունէին Բալուի դաշտին վրայ. եթէ վարի քաղաքէն դաշտին մէջտեղէն անցնող ցածրադիր բլուրները կը փակէին տեսողութիւնը, ապա բերդի ժայռէն կարելի էր տեսնել անոնց վրայէն՝ մինչեւ դաշտին միւս կողմը։

Ուրարտական ժամանակներէն ի վեր, եթէ ոչ աւելի կանուխ, Հին Բալուի բերդի ժայռը եղած է ամրոցի վայր։ Ուրարտական ամրոցի հետքերուն մեծ մասը ջնջուած է յաջորդող ժամանակաշրջաններու բնակեցման պատճառով։ Կարեւոր մնացորդ մըն է արձանագրուած կոթողը, որ կը նկարագրէ ուրարտական Մենուա թագաւորին կողմէ Շեբեթերիա կոչուող տարածքի նուաճումը (որ թերեւս Բալուի հնագոյն անունն է)։ Նուաճումէն ետք Մենուան Շեբեթերիայի մէջ հիմնած է Խալտի աստուծոյ տաճարը։

Հին Բալուի բնակչութիւնը հաւանաբար մշակութային առումով ուրարտացի էր եւ ոչ միայն ուրարտական տիրապետութեան տակ. հոն թերեւս գոյութիւն ունէր նաեւ արամէախօս փոքրամասնութիւն մը։ Միջնաբերդի հիւսիս-արեւմտեան կողմը գտնուող երեք ժայռափոր դամբարանները կը յուշեն հարուստ վերնախաւի մը ներկայութեան մասին։ Բալուի շրջանին մէջ կային երկաթի հանքերու կարեւոր պաշարներ, որոնք Արկնիի (Էրկանի) մօտակայ պղինձի հանքերուն հետ միասին կրնային ռազմավարական նպատակակէտ ըլլալ Ուրարտուի եւ Ասորեստանի միջեւ հակամարտութեան ընթացքին։

Դասական ժամանակաշրջանին Բալուն հայկական Բալահովիտ գաւառի կեդրոնն էր։ Այն կը բաղկանար Բալուի դաշտէն եւ հարուստ ու բերրի, թէեւ փոքր շրջան մըն էր։ Հարեւան Պաղնատուն գաւառը, որուն կեդրոնը Պաղինն էր, հաւանաբար քաղաքականապէս ենթակայ էր Բալահովիտին։

Միջնադարուն Բալուն ծաղկուն առեւտրական քաղաք էր՝ հայ եւ ասորի խառն բնակչութեամբ։ Այն բաւականաչափ հեռու էր հիմնական հակամարտութեան գօտիներէն, ինչ որ թոյլ կու տար, որ երկրագործութիւնն ու անասնապահութիւնը շարունակուին անխափան։ Արաբական տիրապետութեան տակ Բալուն ունէր ռազմավարական կարեւորութիւն, որովհետեւ կը վերահսկէր դէպի Կարին (Էրզրում) տանող ճամբան։ Աւելի ուշ, Բալուն մաս կազմեց Խարբերդի Արթուքեան էմիրութեան. Քղիի հետ միասին այն էմիրութեան արեւելեան մասի գլխաւոր քաղաքներէն մէկն էր։

ԺԵ. դարու վերջին Բալուն Ակ-Քոյունլուներու ամրոցի վայրն էր, որ գրաւուեցաւ Հիւսէյին Պէյի կողմէ՝ Ակըլի (Էկիլ) իշխանութեան Միրտասիտ տիրակալ մը։ Ան հիմնեց Բալուի էմիրութիւնը, որ գոյատեւեց 1495-էն մինչեւ 1845 թուականը։ Քաղաքը ունէր զգալի հայ բնակչութիւն մինչեւ 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութիւնը։

Բալուի միջնաբերդը լքուեցաւ ԺԷ. դարու ընթացքին, թէեւ քաղաքը շարունակեց իր գոյութիւնը։ Հին Բալուի վայրը վերջնականապէս լքուեցաւ կա՛մ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, կա՛մ անկէ անմիջապէս ետք եւ քաղաքը փոխադրուեցաւ իր ներկայ տարածքը։

Քաղաքը կարճ ժամանակով գրաւուեցաւ 21 Փետրուար 1925-ին՝ Շէյխ Սայիտի ուժերուն կողմէ՝ իր ապստամբութեան ընթացքին։

Բնակչութիւն

ԺԹ. դարու սկիզբը, գաւառակը (քազա) ունէր 100,000 բնակիչ, որուն 60–70%-ը հայեր էին, իսկ մնացեալը՝ քիւրտեր եւ թուրքեր։ Ըստ Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութեան տուեալներուն՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին գաւառակին մէջ կ'ապրէին 15,753 հայեր, որոնք ունէին 38 եկեղեցի, երկու վանք եւ 26 դպրոց։ Բալու քաղաքը ունէր հայերէ, թուրքերէ, քիւրտերէ, ասորիներէ եւ յոյներէ բաղկացած խառն բնակչութիւն մը՝ 1830-1850 թուականներուն շուրջ 6,000 բնակիչով, 1914-ին՝ 10,000, իսկ 2018-ին՝ 23 834։ Բնակչութեան կէսը հայ էր։

Մայրենի լեզու, Բալուի շրջան, 1927-ի թրքական մարդահամար

Թրքերէն	Արաբերէն	Քրտերէն	Չերքեզերէն	Հայերէն	Անյայտ կամ այլ լեզու
8,816	22	26,008	6	174	–

Կրօնք, Բալուի շրջան, 1927-ի թրքական մարդահամար

Մահմետական	Քրիստոնեայ	Հրեայ	Անյայտ կամ այլ կրօնք
34,822	184	–	–

Յուշարձաններ

Բերդապատ ժայռին գագաթը կառուցուած ամրոցը կը բաղկանայ չորս պարսպապատ տարածքներէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներփակէ լերան առանձին մէկ հատուածը։ Արտաքին պարիսպը կը գրաւէ բերդի ժայռին համեմատաբար մեղմ արեւմտեան լանջը։ Անոր վերեւը կը գտնուի գլխաւոր պարիսպը։ Գլխաւոր պարիսպին ներսը՝ միջնաբերդի ամենաբարձր կէտին վրայ, կը գտնուի վերին պարիսպը։ Չորրորդ պարիսպը կ'ամրացնէ ժայռոտ երկար ելուստ մը, որ դուրս կը ցցուի բերդի ժայռին արեւմտեան կողմէն։

Պահպանուած քարէ պատերն ու աշտարակները, կը թուի, թէ կը թուագրուին ուշ միջնադարով։ Մենուա թագաւորի ուրարտական արձանագրութիւնը կը գտնուի արտաքին պարիսպին հիւսիսային կողմը՝ ժայռի մը անմիջապէս տակը, որ կը բարձրանայ մինչեւ վերին պարիսպը։ Անոր մօտակայքը կը գտնուին շարք մը ժայռափոր խցիկներ, որոնք, ըստ տեղական աւանդութեան, այն վայրերն են, ուր Մեսրոպ Մաշտոց հնարած է հայոց այբուբենը։ Գլխաւոր պարիսպին արեւելեան կողմը կը գտնուի մեծ քրիստոնէական եկեղեցի մը, որ կառուցուած է 1800-ականներու սկզբը։

«Ուլու ճամի»-ն (Ulu Cami) կամ Մայր մզկիթը երկար ու ցածր կառոյց մըն է։ Ներկայ շէնքը ԺԵ. կամ ԺԶ. դարէն է՝ փոխարինելով Արթուքեաններու օրով կառուցուած աւելի հին մզկիթի մը։ Այդ ժամանակէն ի վեր Մայր մզկիթը ենթարկուած է զգալի փոփոխութիւններու. օրինակ՝ անոր մինարէն կառուցուած է 1660/61-ին, իսկ արտաքին բակը աւելցուած է Ի. դարու սկզբը։ Միհրապը (աղօթարանը) թուագրուած է 1750/51-ով, իսկ բնօրինակ փայտեայ մինպարը (ամպիոնը) դեռ կը գոյատեւէ, թէեւ փայտեայ սրահը փտած ու մասամբ քանդուած է։ Յարմար անունով «Քիւչիւք ճամի»-ն (Küçük Cami) կամ «Փոքր մզկիթը» 10x10 մեթր քառակուսի մըն է՝ հաստ պատերով։ Անոր գմբէթը արդէն փլած է։

Մեծ բաղնիքը (համամ) կը թուագրուի 1659/60-ով եւ լաւ պահպանուած է։ Արեւմուտքէն արեւելք այն ունէր ընդարձակ հանդերձարան, պաղ սենեակ, ապա՝ տաք սենեակ։ Ճեմշիտ Պէյի մզկիթն ու դամբարանը (türbe), որ կ'ըսուի, թէ Սելիմ Ա.-ի օրով հեծելազօրի սպայ եղած է, կը գտնուին աւելի հիւսիս եւ տակաւին կը գործածուին որպէս գիւղական մզկիթ։ Կը թուի, թէ մզկիթը կառուցուած է դամբարանէն առաջ, ուստի Ճեմշիտի դերը անոնց կառուցման մէջ յստակ չէ։ Այս հիւսիսային տարածքին մէջ գոյութիւն ունին եւս երկու հին մզկիթներ՝ «Ալաճալը մեսճիթ»-ը, որ կառուցուած է ԺԶ. դարուն կամ ԺԷ. դարու սկզբը, եւ «Մերքեզ ճամի»-ն կամ «Կեդրոնական մզկիթը», որ կառուցուած է 1874-ին։

Հայերու քաղաքական գործունէութիւնը 19-րդ դարուն

ընդհանրապէս այս գաւառակի գիւղերու հայերու քաղաքական գործունէութեան սկզբնաւորութիւնը սերտօրէն կապուած է Պոլսոյ հետ, ուր կ'ապրէին հոծ թիւով գաւառացի պանդուխտներ։ Գիտենք օրինակ, որ տակաւին 1889-էն սկսեալ օսմանեան մայրաքաղաքին մէջ կազմուած Հնչակեան կուսակցութեան ընդյատակեայ խումբերուն անդամներէն շատեր բալուցի պանդուխտներ են, որոնք նաեւ կարեւոր դեր կը խաղան նոյն կուսակցութեան կազմակերպած եւ Սուլթան Ապտուլ Համիտի իշխանութեան դէմ ուղղուած Պապը Ալիի ցոյցին մէջ։ Օսմանեան իշխանութիւնները բռնութեամբ կը հակազդեն այս ցոյցին, կը սպաննուին ու կը ձերբակալուին բազմաթիւ ցուցարարներ. անոնցմէ ոմանք բռնի կը վերադարձուին իրենց հայրենի գիւղերն ու քաղաքները։ Այս վերջին խումբերուն մէջ եղած են նաեւ բալուցի պանդուխտներ, որոնք կ'ենթադրուի կարեւոր դերակատարութիւն կ'ունենան իրենց ծննդավայրերուն մէջ քաղաքական ընդյատակեայ կազմակերպութիւններ ստեղծելու գործին մէջ։ Հնչակեան առաջին գործիչներու այս խումբին մաս կազմած է նաեւ Ազարիկ Գոլոյեան, որ Բալուի Ձէթ գիւղէն էր եւ այս տարիներուն ուսուցչութիւն կ'ընէր գաւառակի զանազան դպրոցներուն մէջ։

Այս տարածքէն ներս հնչակեան մէկ այլ յայտնի գործիչ մըն է Պետրոս Վարժապետեանը (Պետրէ)։ Ան ծնած է 1870-ին Բալուի Սագրաթ գիւղին մէջ։ Գիւղին վարժարանը աւարտելէ ետք, կ'ուղարկուի Պոլիս՝ իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար։ Այստեղ է որ ան կ'անդամակցի Հնչակեան կուսակցութեան, կը մասնակցի Պապ Ալիի ցոյցին, ապա կ'անցնի Միացեալ Նահանգներ։ 1906-ին զինք դարձեալ կը գտնենք իր հայրենի գիւղին մէջ, ուր կը շարունակէ քաղաքական ընդյատակեայ գործունէութիւնը։ Նոյնպէս Բալուի Խարակետան (Խարակերի՞կ) գիւղէն է հնչակեան մէկ այլ գործիչ՝ Գրիգոր Երեմեանը։

1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը քաղաքին մէջ կ'ունենայ իր սեփական ակումբը։ Այստեղէն կ'անցնին դաշնակցական զանազան գործիչներ, որոնց շարքին Ռուբէն Զարդարեան եւ Տիգրան Պոնափարթեան (Խարբերդէն), Կարօ կամ Քեաֆիր Հէմզօ (Մուշէն), Բարսեղ Շահպազ (Տիարպեքիրէն)։