Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի շէնքը․ Ստրասպուրկ

Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան կամ Եւրոպական Դատարան, կամ ՄԻԵԴ (անգլերէն՝ European Court of Human Rights կամ ECtHR, ֆրանսերէն՝ Cour européenne des droits de l’homme), Ստրասպուրկի մէջ հիմնուած (1959) միջազգային դատարան է, որու դատաւորներու թիւը կը համապատասխանէ Մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութեան Եւրոպական պայմանադրութեան վաւերացուցած Եւրոպայի խորհուրդի անդամ պետութիւններու թիւին։ Դատարանը կը գործադրէ Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական պայմանադրութեան։[1] Անոր խնդիրն է երաշխաւորել պայմանադրութեան ամրագրուած իրաւունքներու եւ երաշխիքներու նկատմամբ յարգանքը անդամ պետութիւններու կողմէն են, ինչ որ Դատարանը կ'իրականացնէ անհատներու, երբեմն նաեւ պետութիւններու ներկայացուցած բողոքները (որոնք յայտնի են իբրեւ «դիմումներ») զննելու միջոցով։ Եթէ զայն գտնէ, որ անդամ պետութիւնը ոտնահարած է վերոնշեալ իրաւունքներէն եւ երաշխիքներէն մէկը կամ աւելին, ապա որոշում կը կայացնէ։ Որոշումները պարտադիր իրաւական ուժ ունին։ Խնդրոյ առարկայ պետութիւնները պարտաւոր են ենթարկուելու անոնց։[2]

՝ Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան․ Ստրասպուրկ, Ֆրանսա
Եւրոպական Միութեան, նաեւ Եւրոպական դատարանի դրօշ։ 12 ոսկեգոյն աստղերը կը խորհրդանշեն ամբողջութիւն եւ միասնութիւն եւ ոչ թէ անդամ երկիրներու թիւը

Ստեղծման Նախադրեալները եւ Ընթացքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական դատարանի գլխաւոր մուտք

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սարսափներն ու դաժանութիւնները ամբողջ աշխարհին մէջ անհրաժեշտութիւն առաջացուցին հետագային նոյնանման իրադարձութիւններու կանխարգիլման նպատակով ստեղծել ինչպէս մարդու հիմնարար իրաւունքներու պաշտպանութեան համակարգ, այնպէս ալ պետութիւններու միջեւ սերտ քաղաքական միութիւն։

  • 1948–ին Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան գլխաւոր ժողովի ժամանակ ՄԱԿ–ի շրջանակներուն մէջ ընդունուեցաւ Մարդու իրաւունքներու Համընդհանուր։
  • 1948Մայիսին Հաակաի մէջ տեղի ունեցաւ «Եւրոպայի համագումար», ընդունուեցաւ «Եւրոպական շարժման» առաջարկը՝ ստեղծել Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան պետութիւններուն մէջ մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու վերահսկման լիազօրութեամբ։
  • 1949Փետրուարին «Եւրոպական շարժումը» Պրիւքսէլի համագումարին ներկայացուց մարդու իրաւունքներու մասին Եւրոպական պայմանադրութեան առաջին նախագիծը։
  • 5 Մայիս 1949–ին Լոնտոնի մէջ դիւանագիտական ժողովի ժամանակ տասը պետութիւններ ստորագրեցին Եւրոպայի խորհրդի կանոնադրութիւնը։ Այս միջազգային գործողութիւնը վկայեց, որ Եւրոպայի Միութեան գլխաւոր նպատակներէն մէկը «մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութիւնն ու զարգացումն է»։ Բազմաթիւ քննարկումներու, շարք մը փոփոխութիւններու եւ առաջարկութիւններու ենթարկուեցաւ պայմանադրութիւնը։[3]

Դատական Կառոյցները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական խորհրդարանական վեհաժողով
  2. Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան
  3. Եւրոպական խորհուրդի նախարարներու կոմիտէ
  • 1 Նոյեմբեր 1998–էն № 11 Արձանագրութեան համաձայն այդ մարմիններէն առաջին երկուքը փոխարինուեցան՝ Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան։ Անիկա տեղակայուած է Ստրասպուրկի Մարդու իրաւունքներու պալատին մէջ (Ֆրանսա), ուր նաեւ կը գտնուի Եւրոպայի Խորհուրդը։
  • Առաջ բոլոր անհատական դիմումները Եւրոպական խորհրդարանական վեհաժողովի ընթացքի քննարկուելէ ետք վերջնական որոշում կայացնելու համար գործը կը յանձնուէր Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան կամ Եւրոպական Խորհրդի նախարարներու կոմիտէ։
  • 1 Հոկտեմբեր 1994–էն հայցադիմողները իրաւունք ստացան Եւրոպական վեհաժողովի կողմէ ընդունելի համարուող դիմումներն անձամբ փոխանցելու Դատարանին։[5]
  • Եւրոպական Դատարանն իր գործունէութիւնը սկսելէն (1959) մինչեւ 1998-ի աւարտը որոշումներ կայացուցած է 837 դիմումներու վերաբերեալ, որոնցմէ գերակշիռ մեծամասնութիւնը քաղաքացիներու դիմումներ եղած են։
  • Առաջին վճիռը կայացուած է 1960-ին (Lawless v. Ireland), յօգուտ հայցորդի առաջին որոշումը կայացուած է 1968 թ․ (Neumeister v. Austria)։
  • 1998-ի Դատարանի աշխատանքը աւելցաւ եւ 2010-ի սկիզբը գործնական որոշումներու քանակը հասաւ աւելի քան 12,198-ի, որոնցմէ 10,156–ը պայմանադրութեան կամ անոր արձանագրութիւններու խախտումներու վերաբերեալ էին։[6]

Իրաւազօրութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական պայմանադրութիւնն անդամ պետութիւններու միջեւ կը ստեղծէ փոխադարձ նախաձեռնութիւններու եւ առարկայական պարտաւորութիւններու համակցութիւն, մինչդեռ «Եւրոպական դատարանի իրաւազորութեան եւ ազգային իրաւունքի փոխհարաբերութիւն» ձեւակերպումը կ'ենթադրէ ոչ թէ փոխադարձ ազդեցութեան եւ փոխներգործութեան առկայութիւն, այլ միակողմանի հարաբերութիւն։ Այսինքն, եթէ պետութիւններու պայմանադրութեան իրաւունքները եւ պարտականութիւնները ունին փոխադարձութեան բնոյթ, ապա Եւրոպական դատարանի հետ հնարաւոր յարաբերութիւններու մէջ պետութիւններն ունին միայն պարտականութիւններ, քանի որ Եւրոպական դատարանը քաղաքական մարմին չէ, այն իրեն հանձնուած վեճերը կը լուծէ միայն իրաւունքի հիման վրայ։

Aquote1.png Մասնակիցը իբրեւ պայմանագիրը չկատարելու արդարացման պատճառաբանութիւն չի կրնար վկայակոչել իր ներքին իրաւունքի դրոյթները։
- Միջազգային պայմանագիրերու իրաւունքի մասին 23 Մայիս 1969-ի պայմանադրութեան 27-րդ յօդուած
Aquote2.png
Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի դատական դահլիճ

Եւրոպական Դատարանը «մարդու իրաւունքներու բնագաւառման հասարակական կարգի պահպանման սահմանադրական գործիք» կը ծառայէ Եւրոպայի Խորհուրդի 47 անդամ երկիրներու համար, ուր կ'ապրի աւելի քան 800 միլիոն մարդ։

Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանն իրաւունք ունի.-

  • Դիտարկել անհատական եւ միջազգային բողոքներ Եւրոպական Խորհուրդի մէկ կամ քանի մը անդամ երկրներու կամ Եւրոպական Միութեան դէմ։
  • Ճանչնալ բողոքարկողի այս կամ այն իրաւունքի խախտումը։
  • Տրամադրել արդարացի փոխհատուցում գործը շահող կողմին։
  • Մեկնաբանել Մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութեան պայմանադրութիւնը։
  • Պարզել, եթէ որեւէ պետութեան մէջ ինչ որ խախտում համակարգային խնդիրի հետեւանքով այլ-եւ-այլ բնոյթ կը կրէ, ապա կը սահմանէ, որպէսզի տուեալ պետութիւնը միջոցներ ձեռնարկէ այդ դերութիւնը ուղղելու նպատակով։
  • Դիտարկել Եւրոպայի Խորհուրդի նախարարներու կոմիտէի հայցը, թէ պատասխանող պետութիւնը արդեօք խախտա՞ծ է Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի որոշումը կատարելու իր պարտաւորութիւնները։
  • Կատարել մեկնաբանութիւններ Եւրոպայի Խորհրդի նախարաներու կոմիտէի հայցի մասին նախկինէն ընդունած որոշման վերաբերեալ։
  • Խորհրդատուական եզրակացութիւններ կատարել Մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ հիմնարար ազատութիւններու պայմանադրութիւնյի մէկնաբանութիւններու վերաբերյալ, որոնք չեն առնչվում գործի քննութեանը։[4]

Տարածքային Իրաւազօրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դատարանը տարածքային իրաւազորութիւն ունի անդամ պետութեան ինքնիշխանութեան ներքը գտնուող տարածքներու սահմաններու եւ այն տարածքներու, որոնց նկատմամբ պետութիւնը արդիւնաւետ կառաւարման հնարաւորութիւն ունի։ Այս պայմանը կը կոչուի ratione loci, որ հնարաւորութիւն կու տայ յստակօրէն սահմանազատել Եւրոպական դատարանի իրաւազորութեան ներքը գտնուող աշխարhագրական տարածքը։ Իբրեւ կանոն Եւրոպական դատարանի իրաւազորութիւնը կը տարածուի այդ երկրի միջազգայնօրէն ճանչցուած սահմաններու վրայ, եթէ ան չյայտարարէր, որ ինքն այդ պետք է տարածէ նաեւ այլ տարածքներու վրայ։

Եւրոպական դատարանի իրաւազորութեան աշխարհագրական սահմաններու ճանռնալու հարցը կը որոշեն իրենք՝ անդամ պետութիւնները։ Օրինակ, 20 Մարտ 2002–ին պայմանադրութենէն միանալէն[7] Հայաստանի Հանրապետութիւնը այս հարցէն ետք կապուած յայտարարութիւն չըրաւ։ Հետեւաբար Հայաստանի միջազգայնօրեն ճանչուած սահմաններէն դուրս գտնուող Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան նկատմամբ պայմանադրութիւն չի կրնար կիրառել։ Իսկ 15 Ապրիլ 2002-ին պայմանադրութզեան միանալէն ետք Ազրպէյճան յատուկ վաւերաուց․ Սակայն միւս կողմէն, Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի իրաւազօրութիւնը ամբողջական բնոյթ կը կրէ․ կ'ընդգրկէ Դատարանի անդամ Եւրոպական պետութիւններու ամբողջ տարածքը։

«Գաղութատիրական Վերապահում»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի ներկայ դիրքորոշման հետեւանքով առաջացած է անտրամաբանական վիճակ մը, երբ երկուքն ալ Եւրոպայի խորհուրդի անդամներ են, իսկ անոնց հակասութիւններու տիրոյթին մէջ գտնուող ԼՂՀ-ի տարածքի վրայ պայմանադրութեան եւ Եւրոպական դատարանի իրաւազորութիւնը չի տարածէր, իսկ այդ, իր հերթին, հնարաւորութիւն չ'ստեղծէր այդ չճանաչուած հանրապետութեան քաղաքացիներուն օգտուիլ Եւրոպայի խորհուրդի պայմանադրութեան մարմիններու պաշտպանութենէն։[8]

Երբեմն պետութիւններու իրաւազորութիւնը կրնայ տարածուիլ նաեւ իր երկրի սահմաններէն դուրս։ Այդ նկատառումով պայմանադրութեան 56-րդ յօդուածը կը նախատեսուի, որ ցանկացած պետութիւնը այդ փաստաթուղթը վավերացնելէ կամ հետագային ցանկացած ժամանակին կրնայ Եւրոպայի խորհուրդի գլխաւոր քարտուղարին ծանուցելու միջոցով յայտարարել, որ ipso facto պայմանադրութիւնը կը տարածուի այն բոլոր տարածքներու կամ անոնց ցանկացածին վրայ, որոնց միջազգային հարաբերութիւններու համար ինքը պատասխանատու է։ Անոր համար որեւէ լրացուցիչ համաձայնութիւն անհրաժեշտ է, եթէ այդ փաստը նաեւ ճանչուած է պետութիւններու միջազգային ընտանիք։

Գրականութեան մեջ 56-րդ յօդուածը կ'անուանէն «գաղութատիրական վերապահում»։[9][10]

Այդ յօդուածով Մեծ Բրիտանիան պայմանադրութիւնն կիրառեց Ճիպրալտըրի վրայ, այնուհետեւ՝ Բերմուտեան, Ֆոլքլենտեան, Սուրբ Հեղինէի եւ Ճըրզի կղզիներու վրայ, Նետըրլէնտները` Սուրինամի վրայ եւ այլն։ Պայմանադրութեան 56-րդ յօդուածի 3-րդ կետի համաձայն Դատարանը յիշեալ տարածքներ յօդուածը կիրառում է «պատշաճօրէն հաշվի առնելով տեղական պահանջները»։

Եւրոպական դատարանը իր իրաւազորութիւնը կրնայ ընդարձակել, երբ Դատարանի անդամ պետութիւնը իր տարածքը փոխանակէ, օտարի, վարձակալութեան անոր կամ իր զորամիաւորումները տեղակայի այլ պետութեան տարածքին մէջ։ Տեղակայումը կրնայ ըլլալ իրաւազոր՝ միջազգային պայմանագրի հիման վրայ, կամ ոչ իրաւազոր՝ տարածքը գրաւելու ձեւով։ Նշուած դեպքերէն ցանկացածի պարագային պայմանադրութեան 1-ին յօդուածի՝ «իրենց իրաւազորութեան ներքին» գտնուող ձեւակերպումը ձեռք կը բերէ ավելի ընդարձակ բովանդակութիւն, քան թէ՝ «իր տարածքին մէջ գտնուող» ձեւակերպումը։ Օրինակ, միջազգային պայմանագիրի հիման վրայ, այսինքն՝ օրինական հիմքերով մէկ այլ պետութեան տարածքի վրայ գտնուող զորամասը կը շարունակուի մնալ իր սեփական պետութեան ինքնիշխանութեան ներքեւ, հետեւաբար, ipso facto այդ զորամասի տարածքը պայմանադրութեան 1-ին յօդուածի ուժով կը յայտնուի Եւրոպական դատարանի իրաւազորութեան ներքեւ։

Այսպէս, Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ռուսաստանի Դաշնութեան միջեւ 1995 թուականին, Մարտ 16-ին կնքուած պայմանագիրը լայն իրաւազորութեամբ կ'օժտէ Ռուսաստանին ՀՀ տարածքին մէջ գտնուող իր ռազմաբազաներու տարածքը։ Հետեւաբար, այդ տարածքին մէջ պայմանադրութեամբ նախատեսուած ցանկացած իրաւախախտում պետք է համարուի ռուսական պետութեան կողմէ կատարուած իրաւախախտումը, որու վրայ կը տարածուի Եւրոպական դատարանի իրաւազորութիւնը։

Անհատական Գանգատ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Համաձայն պայմանադրութեան 1-ին յօդուածի, իւրաքանչիւր անհատ իրաւունք ունի ներկայացնել պայմանադրութեամբ երաշխաւորուած իրաւունքի պաշտպանութեան պահանջ այն անդամ պետութեան դէմ, որու իրաւազորութեան ներքեւ տեղի ունեցած է ենթադրեալ խախտումը[11]։ Տուժողը պարտաւոր չէ մատնանշել, թէ մասնաւորապէս որ յօդուածն է խախտվել[12]։

Սակայն, տարածքային իշխանութիւնները կամ որեւէ այլ պետական մարմին չեն կրնար ներկայացնել գանգատ այդ մարմիններու կազմի մէջի աշխատող կամ անոնց ներկայացնող ֆիզիքական անձանց միջոցով, քանի որ գանգատը վիճարկելու է այն պետութեան գործողութիւնները, որ անոնք կը գտնուին կախուածութեան մեջ եւ որու իշխանութիւնը կ'իրականացնեն։[13]

Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի հետ կապերու վարչութիւն Հայաստանի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարչութիւնը ստեղծուած է ապահովելու Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանում ՀՀ կառաւարութեան լիազոր ներկայացուցչի աշխատանքները՝ կապուած Մարդու իրաւունքներու եւ հիմնարար ազատութիւններու պաշտպանութեան մասին պայմանադրութեան եւ անոր կից Արձանագրութիւններու շրջանակներուն մէջ ներկայացուած գանգատներու վերաբերեալ ՀՀ կառաւարութեան դիրքորոշումը պատրաստելու, այն Եւրոպական դատարանին մէջ ներկայացնելու եւ պաշտպանելու հետ։ Վարչութիւնը ունի երկու ստորաբաժանում՝ Քրեական եւ վարչական գործերով բաժին եւ Քաղաքացիական եւ տնտեսական գործերով բաժին։[14]

Նախադեպային Տեղեկատու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի նախադեպային տեղեկատուն տվեալ ամսվուայ ընթացքին արտայայտուած եւ առանձնակի կարեւորութիւն ներկայացնող իրաւական դիրքորոշումներու համակարգուած ընտրանի է, որ կ'արտացոլէ Եւրոպական դատարանի ձեւաւորուած նոր ուղենիշներն ու Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական իրաւունքի զարգացման արդիական ուղղութիւնները։ Տեղեկատուն կը կազմէ Եւրոպական դատարանի քարտուղարութիւնը, եւ Եւրոպայի խորհուրդի պաշտոնական լեզուներով ազատ ներբեռնման համար այն հասանելի է Եւրոպական դատարանի կայքին մէջ[15] անգլերէն եւ ֆրանսերէն տարբերակներով։[16]

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եւրոպայի Խորհուրդ

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դատարան, ՀՀ Արդարադատութեան նախարարութիւն, 2011 թուական

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. պայմանադրութիւն ՄԱՐԴՈՒ իրաւունքներու ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒթիւններու ՊԱՇՏՊԱՆՈՒթեան ՄԱՍԻՆ[1] (1950 թ. նոյեմբերի 4) Կից արձանագրութիւններով
  2. ՀՀ Արդարադտութեան նախարարութեան կայք [2] գրադարան
  3. Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի պատմութիւն
  4. 4,0 4,1 Եւրոպական դատարան [3] Կաղապար:Ref-ru
  5. The Essentials of Human Rights
  6. Protocol no.14 Factsheet: The reform of the European Court of Human Rights [4](PDF). Council of Europe. May 2010.
  7. Եւրոպայի Խորհուրդ#ՀՀ-ն ԵԽ-ի կազմում
  8. Վլադիմիր Օգանեսյան․ «Մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան որոշ խնդիրներ չճանաչուած պետութիւններում» Ալմանախ․ Սահմանադրական արդարադտութիւնը նոր հազարամյակում, Երեւան, 2005 թ․, էջ 214-219 Կաղապար:Ref-ru
  9. Frowein J., Peukert W. Europische Menchenrechts Konvention – Kommentar. 1996. S. 743
  10. Թումանով Վ․ Ա․ «Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան։ Կազմակերպման եւ գործունեութեան ակնարկ», Մ․, 2001, էջ 28
  11. Van der Tang v. Spain, § 53
  12. Guzzardi v. Italy, § 61
  13. Գանգատի ընդունելիութեան ուղեցույց [5] Եւրոպայի Խորհուրդ/Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան, ՀՀ Արդարադատութեան նախարարութիւն, 2011 թուական
  14. [6]
  15. Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարանի նախադեպային տեղեկատու
  16. [7]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եւրոպայի խորհրդի տեղեկատվական գրասենյակ Հայաստանում [14]