Էգէական Ծով

(Վերայղուած է Եգէական Ծով-էն)
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Ծով

Էգէական Ծովը իր բազմաթիւ կղզիներով․ անկէ ծնունդ առաւ Արգիփելաղօ անունը- The Aegean Sea with its large number of islands is the origin of the term archipelago.

Էգէական Ծով[1], յուն․՝ Αιγαίο πέλαγος կիսափակ ծով Միջերկրական ծովուն աւազանին մէջ, Յունաստանի եւ Փոքր Ասիոյ միջեւ։ Հին ժամանակներուն կը կոչուէր նաեւ Արքիփելաղոս Αρχιπέλαγος։ Կը ողողէ Յունաստանի եւ Թուրքիոյ ափերը։ Տարտանելի եւ Վոսպորի նեղուցներուն միջոցաւ յաջորդաբար Մարմարայի եւ Սեւ Ծովերուն կը միանայ։ Տարածութիւնն է 240.000 քմ2, առաւելագոյն խորութիւնը 2561 մ (Կրետէ եւ Քիքլատես կզիներուն միջեւ)։ Կ՛ընդգրկէ հարիւրաւոր մեծ ու փոքր կղզիներ, ժայռակղզիներ [2]։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Փիրէան, Սալոնիկը, Փադրան եւ Զմիւռնիան (Իզմիր)ը։

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թիսէան կը սպաննէ Մինոդաւրոն․ անօթագրութիւն Ք․ա․ 440-430 թուական

Անուանումին համար, շատ տարբերակներ կան։ Ըստ հին յունական առասպելի մը՝ անուանումը յառաջացած է Աթէնքի Էգէոս կամ Էղէոս արքայի անունէն։ Երբ Եգէոսի որդին՝ Թիսէան կ՛անցնի Կրետէ կղզին Մինոթաւրոս հրէշը սպաննելու համար եւ այդպիսով Աթէնքը ազատելու Կրետէին Մինոասեան տիրապետութենէն ու անոր հարկ տալէն։ Եգէոս, որդիին հետ կը պայմանաւորուին թէ՝ յաղթանակով վերադառնալու պարագային, Թիսէան նաւու սեւ առագաստները պիտի փոխարինէ ճերմակներով։ Սակայն, յաղթանակէն ետք Թիսէան կը մոռնայ առագաստները փոխել։ Հայրը տեսնելով սեւ առագաստներով վերադարձող նաւը, կը կարծէ թէ որդին սպաննուած է եւ Սունիօ հրուանդանի Փոսիտոնի տաճարէն ինքզինքը ծովը կը նետէ։ Այդ օրուընէ ծովը կը կոչուի Եգէական։[3]

Ստուգաբանութեան մը համաձայն, անունը առաջացած է հին յունարէնի էղեալոս αιγιαλός բառէն, կը նշանակէ ծովափ․ ըստ «Իլիական» եւ «Ոդիսական» դիւցազներգութիւններուն, ծովու աստուծոյ Փոսիտոնային բնակութեան վայրը։

Ֆրանքներու ժամանակ, բիւզանդացի կայսր Միքայէլ Ը․ Փալէոլողոն եւ Վենետիկցիները, Էգէականը Ծովը Արգիփելաղօ Αρχιπέλαγο եզրով կը բնորոշէին․ ձեւազեղծութիւն՝ յունարէն Էգէական Ովկիանոս Αιγαίο πέλαγος անուանման։ Ժամանակակից յունարէն լեզուն այս անուանումով այժմ Ծովուն կղզիներուն ամբողջութիւնը կը հիմնաւորէ։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սահմաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

էգէական ծովուն սահմանները, Միջերկրական ծովուն հիւսիս արեւելքի մաս

Երեք կողմերէ ծովուն սահմանները ցամաքամաս եւ կամ՝ թերակղզի են։ Հարաւէն, կղզիներու շարք մը Էգէականը Միջերկրականի արեւելեան աւազանէն կը բաժնէ․ Քիթիրա Kythera, Անդիքիթիրա Antikythera, Կրետէ Crete, Քասոս Kasos, Քարփաթոս Karpathos եւ Ռոտոս Rhodes։ Արեւելքի թերակղզին, Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը, ծովուն արեւելեան սահմաններն են, իսկ Յունաստանի մայր ցամաքամասը անոր արեւմտեան սահմանն է։

Ենթակառոյցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էգէական Ծովը կը ներառնէ քանի մը ծովեր՝ Թրակիոյ ծովը Θρακικό πέλαγος (հիւսիսը), Իքարիոյ ծովը Ικάριο πέλαγος (կեդրոն-արեւելք), Տոտեքանեզեան ծովը Δωδεκανησιακή θάλασσα (հարաւ արեւելք), Քարփաթիոյ ծովը Καρπάθιο πέλαγος (հարաւ եւ հարաւ արեւելք), Կրետէի ծովը Κρητικό πέλαγος (կզիին հիւսիսը), Միրդեան ծովը Μυρτώο πέλαγος (Սունիօ հրուանդանի եւ Քիթիրա կղզիին միջեւ) եւ Էվեայի ծովը Ευβοϊκή θάλασσα (կը ջրէ համանուն կղզին)։

Նաւահանգիստներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գլխաւոր նաւահանգիստն է Փիրէան Piraeus (կապուած յօդուածներ՝ Յունաստան, Աթէնքի տարածքաշրջան[4]

Ռոտոս կղզին․ Մանտրաքիոյի -Mandraki- նաւահանգիստը

Յունաստանի մայր ցամաքամասին վրայ ուրիշ մեծ նաւահանգիստներ են՝ Էլեֆսինայի, Լավրիոյի, Վոլոյի, Սելանիկի, Փադրայի, Ռաֆինայի, Նաֆփլիոյի, Խալքիտայի, Սդիլիտայի, Քավալայի, Փորդօ լակոյի, Ալեքսանտրուփոլիի, Իվրիծէ (արեւելեան Թրակիա)։ (յղում՝ Յունաստան#Քաղաքներ

Կրետէ կղզիին Իրաքլիոյ, Սուտայի եւ Խանիայի նաւահանգիստները։ Մնացեալ կղզիներէն՝ Միթիլինի (Լեզվոս), Խիոս, Վաթի (Սամոս կղզի), Ռոտոս, Անտրոս, Թասօ, Էրմուփոլի (Սիրօ կղզի)։

Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն՝ Այվալի (հին յունական անունով Քիտոնիէս), Զմիւռնիա, Ալիքարնասօ (Bodrum) եւ Քուսանտասի նաւահանգիստները։

Կղզիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բուն արձանագրութիւն՝ Էգէական Ծովուն կղզիները

Քիքլատես․ Միլոս կղզին, Μήλος

Էգէական Ծովուն կղզիները բոլորն ալ, ի բացառեալ երկուքէ, Յունաստանին կը պատկանին։ Անոնք կը բաժնուին եօթը խումբերու։

  1. Հիւսիս արեւելեան կղզիները, թիւով 35
  2. Էվիայի կղզիախումբը (9 մեծ ու փոքր կղզիներ)
  3. Սփորատես, թիւով 15
  4. Քիքլատես, թիւով 41
  5. Սարոնիքօ Ծոցին կղզիները (կամ Արղօ-Սարոնիքոյի կղզիները), թիւով 11
  6. Տոտեքանեզ, թիւով՝ 51
  7. Կրետէ ու իր շուրջի մեծ ու փոքր կղզիները, թիւով՝ 16

Ասոնց կողքին, ցիրուցան բազմաթիւ ժայռ-կղզիներ կան։

Մելդեմիա հովերը․ Etesians (meltemia)․ կը պատահին երբ միաժամանակ բարձր ճնշում կը կազմուի Պալքանեան թերակղզիին վրայ (H) եւ ցած ճնշում՝ Փոքր Ասիոյ վրայ (L)

Էգէական ծովուն բազմաթիւ կղզիներ եւ կամ կղզիախումբեր, Յունաստանի մայր ցամաքամասին լեռներու կամ կեռնաշղթաներուն շարունակութիւնն են․ օրինակ՝ լեռնաշղթայ մը ծովուն մէջէն կ՛երակրի մինչեւ արեւելեան Խիոս կղզին, ուրիշ մը Էվիա կղզիէն՝ Սամոս կղզին։ Երրորդ լեռնաշղթայ մը Պեղոպոնեզէն կ՛անցնի Կրետէ եւ կ՛երկարի մինջեւ Ռոտոս, բաժնելով այսպէս Միջերկրականը Էգէականէն։

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էգէականի կլիման, հար ու նման է՝ արեւելեան Միջերկրականին բարեխառն։ Ծովուն արեւմտեան եւ արեւելեան ցամաքամասերուն կլիմայէն աւելի մեղմ է․ ամառներու տաքը այդքան ծանր չէ շնորհիւ Մայիսէն մինչեւ Սեպտեմբեր ամիսներուն Ծովը թափանցող Մելդեմիա հիւսիսային հովերուն։

Էգէական Ծովուն մէջ թափող գետեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծովուն մէջ թափող գլխաւոր գետերն են՝ Ինահոս - Պեղոպոնեզի Արղոլիտա նահանգ Ίναχος (Αργολίδα), Սփերհիոս եւ Փինիոս - Թեսալիա Σπερχειός, Πηνειός (Θεσσαλία, Ալիաքմոնաս, Լուտիաս, Աքսիոս եւ Սդրիմոնաս - Մակետոնիա Αλιάκμονας, Λουδίας, Αξιός, Στρυμόνας (Μακεδονία), Նեսդոս եւ Էվրոս Թրակիա Νέστος, Έβρος (Θράκη) {կապուած յօդուած՝ Յունաստան#Գետեր}, Քայքոս, Էրմոս, Քավսդրոս եւ Մէանտրոս - Փոքր Ասիա, Թուրքիա Κάικος, Έρμος, Κάυστρος, Μαίανδρος (Μ. Ασία) եւայլն։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էգէականի Ծովուն ափերուն գլխաւոր քաղաքներն ու անոնց բնակչութեան թիւը հետեւեալն է (2011-ի Յունաստանի մարդահամարի տուեալներ[5]

Շարք Քաղաք Երկիր Շրջան Բնակչութեան թիւ
1 Աթէնք - Athens Յունաստան - Greece Կեդր․ Յունաստան - Central Greece 3,090,508
2 Զմիւռնիա - İzmir Թուրքիա - Turkey Զմիւռնիա - İzmir Province 2,947,000
3 Սելանիկ - Thessaloniki Յունաստան - Greece Կեդր․ Յունաստան - Central Macedonia 824,676
4 Փիրէա - Piraeus Յունաստան - Greece Ատիկէ - Attica 448,997
5 Իրաքլիօ - Heraklion Յունաստան - Greece Կրետէ - Crete 173,993
6 Վօլոս - Volos Յունաստան - Greece Թեսալիա - Thessaly 144,449
7 Չանաքքալէ - Çanakkale Թուրքիա - Turkey Չանաքքալէ - Çanakkale Province 111,137
8 Խանիա - Chania Յունաստան - Greece Կրետէ - Crete 108,642
9 Ռոտոս (քաղաքը) - Rhodes (city) Յունաստան - Greece Հարաւային Էգէական - South Aegean 86,199
10 Ալեքսանտրուփոլի - Alexandroupoli Յունաստան - Greece Արեւել․ Մակետոնիա եւ Թրակիա - Eastern Macedonia and Thrace 72,959

Բնապահպանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սփորատես կղզիախումբ - Ալոնիսոս կղզին, ծովափ մը
Ալոնիսոս Αλόνησος, Կապոյտ քարայրը - Natura 2000 պահպանուած շրջան

Յունաստանը իր ծովեզրերուն երկայնքին, հաստատած ու սահմանած է քանի մը ծովային բնապահպանման շրջաններ։[6][7] Ըստ Միջերկրականի Պահպանման Ծովային Շրջաններուն Տնօրէնութեան Ցանցին (MedPAN) Network of Managers of Marine Protected Areas in the Mediterranean, յունական չորս շրջաններ այս ցանցին կը մասնակցին, անոնցմէ մէկը էգէական Ծովուն մէջ է՝ Ալոնիսոս Ծովային Ճեմապարտէզը Alonnisos Marine Park։[8]

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնադարեան Շրջանէն մինչեւ Միջնադար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնադարեան շրջանին, Էգէականը իր կղզիներու բնակչութեան եւ այլ դրացի ծովափնիայ ժողովուրդներու ծովային նաւարկութեան կը նպաստէ․ Քիքլատէսի, Մինոասեան, Փիւնիկեցիներու, Լելեկներու եւ յոյներու։ Ծովուն լեռնային եւ անկանոն ափերը բնական պատսպարաններ են․ այսպէս եւրոպական պատմութեան առաջին ծովապետութիւններու օրրանը կը դառնայ՝ Կրետէի Մինոասեան եւ Աթէնքի։

Հռոմէական Կայսրութեան շրջանին եւ մինչեւ Բիւզանդական Կայսրութեան վերջաւորութեան, Էգէականի ծովեզրերու ամբողջութիւնը, կը պատկանին նոյն պետութեան կամ տիրապետութեան։

Կապուած յօդուածներ՝ Յունաստան#Մինչեւ Ք.Ա. 12-րդ դար, Յունաստան#Հին Յունաստան, Յունաստան#Հռոմէական Շրջան, Յունաստան#Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան

Լոզանի դաշնագիր․ Քարտէս բնակչութեան տեղափոխման, տարագրութեան

Օսմանեան տիրապետութեան շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էգէականի ափերը կը բաժնուին զանազան փոքր ու մեծ պետութիւններու կամ իշխանութիւններու միջեւ․ օսմանեան, յունական, Լատին։

կապուած յօդուած՝ Յունաստան#Օսմանեան տիրապետութեան Ժամանակաշրջան

Յունաթրքական հակամարտութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունաստան տանելէ ետք անկախութեան պատերազմներ, 1830 թուականին իր անկախութեան կը տիրանայ։ Նախ Պեղոպոնեզի շրջանով, ապա կամաց կամաց կը վերատիրանայ մնացեալ յունական ցամաքամասին եւ կղզիներուն։ 20-րդ դարուն սկիզբներուն կը հասնի մինչեւ Փոքր Ասիոյ ափերուն յունական հնադարեան քաղաքներուն եւ շրջաններուն։ Ի վերջոյ, 1922-ի Լոզանի դաշնագրով, Թուրքիոյ կը յանձնէ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը․ կ՛առաջանայ բնակչութեան աղետալի տեղափոխում, վերջ տալով երկու հազար տարիներէ աւելի հոն հաստատուած յոյն բնակութեան։ կապուած յօդուած՝ Յունաստան#Նորագոյն շրջան

Այս թուականէն ետք, Թուրքիան հակառակ իր ստորագրած Լոզանի դաշնագրին, Էգէական Ծովը վէճի առարկայ կը դարձնէ իր եւ Յունաստանի միջեւ։[2]

Տնտեսութիւն եւ քաղաքականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կղզիներու պատկանելութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իմվրոս եւ Թենետոս յունական կղզիները որ Լոզանի Դաշինքով Թուրքիոյ յանձնուեցան

Եգէականը բազմահազար կղզիներու ծով մըն է, ծովուն ջուրերը հարաւէն կը հասնին մինչեւ Կրետէ: Կղզիները կը պատկանին Յունաստանին, բացի երկուքէ, որոնք 1922-ի Լոզանի դաշինքով Թուրքիոյ յանձնուած են։ Ատոնք են Պոզճաատա (թրք.՝ Bozcaada, յունարէն՝ Τένεδος Թենետոս) եւ Կէոքչէատա (թրք.՝ Gökçeada, յունարէն՝ Ίμβρος Իմվրոս} կղզիները:

Քարիւղատար Ոլորտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էգէական Ծովը քարիւղի ընդարձակ պահեստներ ունի։ Քարիւղի այս պահեստներու օգտագործումը, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ վէճեր կ՛առաջացնէ։ Շատ երկիրներ եւ ընկերութիւններ կը հետաքրքրուին, սակայն ոչինչ կրնայ ըլլալ, մինչեւ որ շրջանին մէջ այս տարակարծութիւնները փարատին։[9][2]

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]