Պելոպոնես

Jump to navigation Jump to search
Մարզ
Պելոպոնես
յուն․՝ Πελοπόννησος
Peloponnese modis.jpg
Երկիր Flag of Greece.svg Յունաստան
Տարածութիւն 22 200 քմ²
ԲԾՄ 2407 մեթր, 994 մեթր
Կը գտնուի ափին Միջերկրական Ծով
Պելոպոնեսի դիրքը

Պելոպոնես (հին եւ արդի յունարէն՝ Πελοπόννησος Փելոփոնիսոս)․ Յունաստանի մեծագոյն թերակղզին է եւ ինը աշխարհագրական տարածքաշրջաններէն մէկը, 21439 ք․քմ․ տարածութեամբ եւ 1 100 000 բնակչութեամբ (2011-ի մարդահամար)։ Կը գտնուի Յունաստանի ցամաքամասին հարաւը, որուն գլխաւոր մասին հետ կը միանայ Կորնթոսի Նեղուցին եւ Ռիօ-Անտիռիօ կամուրջին միջոցով։

Յունաստանի աշխարհագրական շրջանները
Պելոպոնեսի վաչրական բաժանումը
Պելոպոնեսը արբանեակէ նկարուած

Միջնադարին եւ Օսմանեան գերիշխանութեան ժամանակ, Պելոպոնեսի թերակղզին ծանօթ էր իբրեւ Մորէաս Μορέας (Բիւզանդական շրջան) կամ Մորիաս Μωριάς։  

Վարչական բաժանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսը եօթը նահանգներու բաժնուած է՝ Արգոլիտա (Արղոլիտա), Արքատիա, Ախայիա, Իլիա, Քորինթիա (Կորսնթոս), Լաքոնիա եւ Մեսինիա, իսկ փոքր մաս մը ընդգրկուած է Ատիկէ նահանգին (հիւսիս արեւելեան ծայրամասը)։ 

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ընդհանուր տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կորսնթոսի Նեղուցը եւ համանուն ջրանցքը․ Պելոպոնեսը կը բաժնէ Յունաստանի մայր ցամաքամասէն։  Նկարին՝ Կորնթոսի Ծոցը (հիւսիս-արեւմուտք) եւ Սարոնիքոս Ծոցը (արեւելք)։

Պելոպոնեսը կ՛ ընդարձակուի 21․549 ք․քմ․ տարածութեան վրայ եւ ցամաքային Յունաստանի հարաւային մասն է։  Կորսնթոսի ծոցը հիւսիսէն եւ Սարոնիքոս ծոցը՝ հիւսիս-արեւմուտքէն, զայն մայր ցամաքամասէն կը բաժնեն։  Ցամաքային Յունաստանին հետ միացած է շնորհիւ հիւսիս-արեւելեան կողմը Կորսնթոսի Նեղուցին երկայնքին բացուած Կորնթոսի ջրանցքին (1893) եւ հիւսիսէն Ռիօ-Անտիռիօ կամուրջին (2004

Պելոպոնեսը հսկայ լեռնային զանգուած մըն է։  Լեռները կ՛ իջնեն մինչեւ ծովեզերքները։  Այդ պատճառով ունի բազմաթիւ լեռնադաշտեր։  Բարձրագոյն գագաթն է Թայիղեթոս՝ 2404 մ․։

Երկրաշարժներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էգէական Ծովուն հարաւային հրաբխային գօտին․ պատմութեան ընթացքին տուած է ահաւոր երկրաշարժներ

Երկրաշարժները յաճախակի են եւ կործանիչ։  Պատմութիւնը արձանագրած է ահաւոր երկրաշարժներ, որոնցմէ կործանիչ եղած են հետեւեալները՝ Ք․Ա․ 464 (Էվրոթաս, Լաքոնիա եւ Թայիղեթոս), Ք․Ա․ 373 (կը ջրասուզուի Կորնթոսի Ծոցի ափերուն Հին Էլիքի քաղաքը եւ կը քանդուի անոր հարաւը գտնուող Վուրա քաղաքը), 1817 եւ 1861 (Էղիօ), 1928 (Կորնթոս), 1947 (Փիլիա), 1986 (Քալամաթա) եւ 1995 (Էղիօ)։

Պելոպոնեսի միակ գործօն հրաբուխը Մեթանայի հրաբուխն է։

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի կլիման միջերկրականեան է, փոքր տարբերութիւններով շրջանէ շրջան՝ ըստ դիրքին։  Բարեխառն եւ տաք է ծովեզերեայ շրջաններուն, ինչպէս օրինակ՝ Փաթրա, Քալամաթա, Փիրղոս, Արղոս եւ Նաֆփլիօ, իսկ ցուրտ է թերակղզիին ներքին լեռնային շրջանները, ինչպէս օրինակ՝ Թրիփոլի։

Ծովեր ու Ծոցեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսը կը ջրեն հետեւեալ ծովերն ու ծոցերը։

Պելոպոնեսի գլխաւոր ծոցերն են՝[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւելքէն՝ Արղոլիքոս, հարաւէն՝ Լաքոնիքոս եւ Մեսինիաքոս, արեւմուտքէն՝ Քիփարիսիաքոս եւ հիւսիսէն՝ Կորնթոսի ծոցը։

Աւելի փոքր ծոցեր են՝ Փաթրայի (հիւսիս), Քիլինիի եւ Խելոնիթիսի ծոցերը (հիւսիս-արեւմուտք)։  Խելոնիթիսի ծոցին ափերուն կ՛ ապաստանին Քարեթա-քարեթա կրիաները, որպէսզի իրենց հաւկիթները ածեն։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թերակղզիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնես ինքը թերակղզի ըլլալով, ունի բազմաթիւ թերակղզիներ։  Անոնցմէ գլխաւորներն են՝ Արղոլիտա եւ Էփիտաւրօ (արեւելք), Մեթանա (արեւելք), Էփիտաւրօ-Լիմիրա (հարաւ-արեւելք), Մանի (հարաւ) եւ Փիլիա (հարաւ-արեւմուտք)։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հրուանդաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գլխաւոր հրուանդաններն են՝

Մալէաս կամ Քավօ Մալեաս (հարաւ-արեւելք), Թենարօ (հարաւ), Աքրիթաս (հարաւ-արեւմուտք), Սքիլէօ (Արղոլիտայի ծոց), Ռիօ (Փաթրայի արեւմուտքին), Արաքսոս (հիւսիս-արեւմուտք) եւ Քաթաքոլօ (արեւմուտք)։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լեռներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի մակերեւոյթը լեռնային է։  Լեռները կը գրաւեն անոր կեդրոնական մասը եւ արեւելեան ու արեւմտեան շրջաններուն մեծ մասը։ Անոնք ծածկուած են անտառներով։

Արեւմտեան Պեղոպոնեզ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւմտեան կողմը կը գտնուին հետեւեալ լեռները․-

Փանախայիքօ կամ Վոտիաս՝ 1926 մ․ (Փաթրայի հարաւ-արեւելք), Էրիմանթոս կամ Օլոնոս՝ 2224 մ․ (Փանախայիքօ լերան հարաւը), Ասթրաս կամ Լամպիա 1797 մ․ (Էրիմանթոս լերան հարաւը)։ Ասթրասի արեւմուտքին կը գտնուի Սքոլիս (կամ Սանտամերի) լեռը՝ 966 մ․, իսկ հարաւ-արեւելքին կը գտնուին Ֆրակովունի`1946 մ․, Իփսուս (կամ Քլինիցա)` 1543 մ․, Աֆրոտիօ` 1456 մ․ եւ Մետարա` 1327 մ․։ Էրիմանթոսին հարաւը կը գտնուին Ֆոլոյի լեռը՝ 798 մ․ եւ Ալֆիոս գետի աւազանէն ետք յաջորդաբար՝ Մինթի 1327 մ․, Լիքէօ՝ 1419 մ․ եւ Թեթրազիօ՝ 1388 մ․ լեռները։  Թեթրազիօ լերան հարաւ-արեւելքը կը գտնուին Քիփարիսիա շրջանին լեռները՝ Էղալէօ 1224 մ․ եւ Իթոմի 798 մ․, իսկ անոնց հարաւը կը գտնուի արեւմտեան Պելոպոնեսի հարաւային լեռը՝ Լիքոտիմօ կամ Միթիա 959 մ․։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւելեան Պեղոպոնեզ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւելեան լեռնաշղթայի հիւսիսային լեռներն են․-

Արոանիա (կամ Հելմոս)՝ 2335 մ․ (որ կը գտնուի լեռնաշղթային արեւմուտքի մասը) եւ Քիլինի (կամ Զիրիա)՝ 2376 մ․ (լեռնաշղթային արեւելքի մասը)։  Ինչպէս նաեւ Թրափեզոնա (1138 մ․), Ակելոքասթրօ (1080 մ)․, Արախնէօ (1119 մ․), Տիտիմօ (1113 մ․) եւ Ատերես (721 մ․)։  Արոանիային հարաւը կը գտնուին Փենտելիա (2112 մ․) եւ Մենալօ 1(981 մ․) լեռները։  Քիլինի եւ Արոանիա լեռներուն եւ Կորսնթոսի Ծոցին միջեւ կ՛ երկարին Ֆթերի (1779 մ․),  Խելիտորէա (1757 մ․) Էվրոսթինի (1208 մ․), Փիցատէիքօ (1176 մ․), Փանայիա (732 մ․), ինչպէս նաեւ Ֆոքաս, Սքիոնի, Աքրոքորինթոս եւ Օնիա լեռները։  Քիլինի կամ Զիրիա լերան հարաւը կը բարձրանան Օլիղիրդոս (1935 մ․), Թրահի (1616 մ)․, Լիրքիօ (1756 մ․), Արթեմիսիօ (1772 մ)․, Քթենեաս (1599 մ․) եւ Փարթենիօ (1215 մ․)։ Մենալոյին հարաւը մինչեւ Երաքս հրուանդանը կ՛ երկարի Փարնոնաս լեռնաշղթան (1936 մ․) ու անոր հարաւը՝ Քրիթինա լեռնաշղթան (793 մ․) որ կ՛ երկարի մինչեւ Մալէա հրուանդանը։  Փարնոնասին արեւմուտքը կը գտնուի Պելոպոնեսին ամենաբարձր լեռը, Թայիղեթոս (2407 մ․)՝ կ՛ երկարի մինչեւ Թենարօ հրուանդանը։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գետեր, Լիճեր եւ աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գետեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսը ունի հարուստ ջրագրական ցանց։  Սակայն հազուագիւտ են մեծ գետերը։

Մեծագոյն գետն է Ալֆիոս, որ կը բխի Ասէաս եւ Մեղալոփոլիս լեռնադաշտերէն։  Կ՛ ընդունի Թայիղեթոս եւ Փարնոսաս լեռներուն ուժգին հոսանքները եւ կը թափի Լաքոնիքօ ծոցը։

Երկրորդ մեծ գետն է Էվրոթաս․ կը բխի Մեղալոթոլիս լեռնադաշտէն, կ՛ ընդունի Թայիղեթոս եւ Փարնոսաս լեռներուն ուժգին հոսանքները եւ կը թափի Լաքոնիքօ ծոցը։

Ուրիշ գետեր են՝

  • Ախայիա շրջան․ Ղլաւքոս, Սելինունտաս, Փիրոս, Վուրայիքոս, Քերինիթիս, Քրաթիս, եւայլն։
  • Իլիա շրջան․ Փինիոս, Նետա։
  • Մեսինիա շրջան․ Նետոն եւ Փամիսոս։
  • Արղոլիքոս ծոցը կը թափին Թանոս, Էրասինոս եւ Ինախոս գետերը։ Իսկ Կորնթոսի Ծոցը կը թափի Էսոփոս գետը։

Հեղեղատներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գլխաւոր հեղեղատներն են՝ Սիթաս, Տերվենիոս, Քրիոս, Կուրաս, Ֆինիքաս, Էնիփէաս, Ալիսիոս, եւայլն։

Լիճեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսը չունի մեծ լիճեր։ Թաքա, Սթիմֆալիա եւ Ցիվլու լիճերուն կողքին կան Լատոնա եւ Տոքսա (կը գտնուին 900 մ․ բարձրութեան վրայ) եւ Փինիոս  արուեստական լիճերը։  Թերակղզիին արեւմտեան մասին կան բաւական ծովալիճեր։  Գլխաւորներն են՝ Քայաֆա եւ Քոթիհիու։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դաշտեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի գլխաւոր դաշտերը կը գտնուին թերակղզիին արեւմտեան մասին մէջ։   Ախայիա եւ Մանոլատա դաշտերը միասնաբար կը կազմեն Իլիա դաշտը։  Քիփարիսիային արեւմուտքին կ՛ երկարի ծովեզերեայ Քիփարիսիա-Ղարղալիանոն նեղ դաշտը, իսկ աւելի հարաւը՝ Մեսինիա դաշտը։

Արեւելեան Պելոպոնեսի շրջանը կը տարածուին Արղոլիտա, Քրանիտի եւ աւելի հարաւ՝ Էվրոթաս եւ ծովեզերիայ Ասոփոս ու Նէափոլի դաշտերը։

Կեդրոնական մասին կան նաեւ Մատինիա, Թեղէա եւ Ալէա լեռնադաշտերը, որոնք միասնաբար կը կազմեն Թրիփոլի լեռնադաշտը։ Անոր արեւմուտքին կը գտնուի Մեղալուփոլի լեռնադաշտը։  Հիւսիսային շրջանին Արոանիա եւ Քիլինի լեռներուն միջեւ կան Ֆենէօ եւ Սթիմֆալիա լեռնադաշտերը։

Կղզիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսին կը պատկանին հետեւեալ կղզիները․ Փրոթի, Սֆաքթիրիա, Սափիենծա, Այիա Մարիանի, Սխիզա եւ Վենեթիքօ։  Կը գտնուին Մարաթոօս եւ Աքրիթա հրուանդաններուն միջեւ։ 

Լաքոնիքոս ծոցին մէջ կայ Էլաֆոնիսոս կղզիակը, իսկ Արղոլիքոս ծոցին մէջ՝ Րոմվի, Փսիլի եւ Փլաթիա կղզիակները։

Պելոպոնեսը շրջապատուած է բազմաթիւ կզղիներով։  Արեւմուտքէն Յոնիական ծովուն հարաւային կղզիները, արեւելքէն Սարոնիքոս ծոցին կղզիները՝ Էղինա, Փորոս, Իտրա, Սփեցես, իսկ հարաւէն Քիթիրա եւ Անտիքիթիրա կզղիները։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նաֆփլիօ
Քալամաթա

Գլխաւոր քաղաքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաք Բնակչութիւն
Փաթրա 167 446
Քալամաթա 54 100
Թրիփոլի 30 912
Կորնթոս 30 176
Փիրղոս 24 359
Արղոս 22 209
Էղիօ 20 422
Ամալիատա 12 261
Սփարթա 16 239
Նաֆփլիօ 14 203


Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի թերակղզին նախապատմական շրջաններէն բնակուած է։  Անունը յառաջ եկած է Յունական Դիցաբանութենէն՝ Փելոփա հերոսին առասպելէն, որ ամբողջ շրջանը իր իշխանութեան տակ առած էր․ Փելոփա + նիսոս (=կղզի)։

Հին Յունաստան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ափոլոնա (Ապոլոն) աստուծոյ նուիրուած համանուն տաճարը, Կորնթոս
Առիւծներու Դարպասը․ Միկինես
Աքրոքորինթօ

Պղինձի Դարուն, Պելոպոնեսին մէջ կը տիրէ Միքինէեան Քաղաքակրթութիւնը  (Ք.Ա. 1900–1100)․ կեդրոնն է Միկինես ամրոցը Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւելքը։Ք․Ա․ 776-ին, Օլիմպիա Ողիմպիա սրբավայրի տարածքին կը կատարուին առաջին Ողիմպիական խաղերը․ այս թուականը յաճախ կը գործածուի ճշդելու համար սկիզբը Դասական շրջանին։

Դասական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իրա (կամ Հերա) աստուածուհիին տաճարը, Օլիմպիա

Այս շրջանին Պելոպոնեսի տարածքին կը բարգաւաճին Յունաստանի այդ շրջանի պատմութեան մէջ գլխաւոր դեր ունեցող քաղաք-պետութիւնները․ Սփարթի, Կորնթոս, Արղոս եւ Մեղալոփոլիս, որոնք Պելոպոնեսեան Դաշինքին կորիզը կը կազմէին, գլխաւորութեամբ Սփարթային։ Այդ քաղաք-պետութիւնները կարեւոր դեր կը խաղան Պարսկական պատերազմներուն ընթացքին Ք.Ա. 5-րդ դար, միանալով մնացեալ յունական քաղաք-պետութիւններուն՝ Աթէնք եւ անոր դաշնակիցներուն։

Թերակղզին Պելոպոնեսեան Պատերազմին թատերաբեմ կը դառնայ Ք.Ա. 431 - Ք․Ա․ 404։

Պելոպոնեսեան Պատերազմի քարտէս․ կարմիրով Աթէնքն ու դաշնակիցները եւ կանանչով՝ Սփարթա եւ դաշնակիցները

Պելոպոնեսեան Պատերազմ․ Աթէնք եւ Սփարթա քաղաք-պետութիւններուն ու անոնց դաշնակիցներուն միջեւ 30 տարի տեւող շարունակ հակամարտութիւններ, որոնք կը պառակտեն յունական աշխարհը․ կը վերջանան՝ Ք․Ա․ 404 թուականին, Աթէնքի եւ անոր դաշնակիցներուն պարտութեամբ։ Հետեւանքը ծանր կ՛ըլլայ․ քաղաք-երկիրները կը տկարանան եւ յաջորդաբար կը հպատակին Հիւսիսային Յունաստանի Մակետոնական թագաւորութեան։

Հելլենիստական եւ Հռոմէական ժամանակաշրջաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հելլենիստական ժամանակաշրջանի ընթացքին Պելոպոնեսի գլխաւոր իշխանութիւնը Ախայիքի դաշնութիւնն է՝ Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւմտեան շրջանի քաղաքներու դաշնակցութիւն։  Կը տկարանայ Մեծն Աղեքսանտրի կողմէն, երբ ան կը միացնէ յունական բոլոր քաղաք-պետութիւնները եւ կը լուծուի Ք․Ա․ 146-ին երբ Հռոմէացիները Փաթրան կը գրաւեն։  Կորնթոս կը քայքայուի եւ Ք․Ա․ 44-ին, հռոմէացիներէն կը վերակառուցուի ու ժամանակի մը համար Պելոպոնեսի վարչական կեդրոնը կը դառնայ։

Բիւզանդական ժամանակաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մոնեմվասիա բերդաքաղաքը․ Մալէա հրուանդան

Երբ Հռոմէական Կայսրութեան արեւելեան մասին կը հիմնուի Արեւելեան Հռոմէական Պետութիւնը 395, յետագային՝ Բիւզանդական Կայսրութիւն, Պելոպոնես կ՛ անցնի անոր իշխանութեան տակ։

408 – 450 թուականներուն Կորնթոսի Նեղուցը ամրացնելու եւ հիւսիսէն ներխուժող բարբարոս ցեղերէն պաշտպանելու համար, անոր երկայնքին էքսամիլիոն Εξαμίλιον պարսպապատը կը կառուցուի։

Զ․ դարուն Պելոպոնեսի տարածքին պատահած բազմաթիւ կործանիչ երկրաշարժները, ինչպէս նաեւ սլաւ ցեղերու յարձակումները կը տկարացնեն թերակղզիին տնտեսութիւնը։  

Բիւզանդական Յունաստանը, 900-ին

Խաչակիրները իրենց Դ․ Արշաւանքէն ետք երբ Կոստանտնուպոլիսը կը գրաւեն եւ կը հիմնեն Լատինական կայսրութիւնը, Յունաստան կը ներխուժեն եւ Պելոպոնեսը կը գրաւեն։ Ֆրանքները Ախայիայի Իշխանութիւնը կը հիմնեն։

Ախայիայի (Աքայեան) Իշխանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խլեմուցի բերդ․ կառուցուած է Ֆրանքներու ժամանակաշրջանին

ԺԳ․ դարասկիզբին Պելոպոնես Ախայիայի Իշխանութեան (Լատինական Կայսրութեան հպատակ) մաս կը կազմէ (Πριγκιπάτοτης Αχαΐας - Frankish Principality of Achaea)։ Իսկ Վենետիկցիները կը գրաւեն ռազմական դիրք ունեցող նաւահանգիստներ, ինչպէս օրինակ՝ Նաւարինօ, Քորոնի։ 

1259-ին Փելագոնիայի (Փելաղոնիա) ճակատամարտին ընթացքին յունական Նիքէայի Կայսրութիւնը կը յաղթէ Լատինական Կայսրութեան հպատակ փոքր իշխանութիւններու դաշինքին, որոնց մաս կը կազմէր նաեւ Ախայիայի Իշխանութիւնը։  Յոյներուն կը վերադարձուին նորաշէն Միսթրա ամրոցն ու արքունիքը (Հին Սփարթային մօտ) եւ 1262 – 1460 Պելոպոնեսի (կամ՝ Մորիաս) շրջանին մէջ կը հիմնուի «Մորիասի Բռնապետութիւն» Despotate of the Morea կոչուած իշխանութիւնը (կիսանկախ շրջան եւ հպատակ վերակազմուած Բիւզանդական Կայսրութեան)։

Նիքէայի Կայսրութիւն․ Յոյները վտարուած Կոստանտնուպոլսէն, կը հիմնեն իրարմէ անկախ երեք պետութիւններ՝ Նիքէայի Կայսրութիւնը, Իփիրոսի (Իպիրոս) Տէրութիւնը եւ Տրապիզոնի Կայսրութիւնը։ 1261-ին Նիքէայի կայսրութիւնը կը վերագրաւէ Կոստանտնուպոլիսը ու կը վերահաստատէ Բիւզանդական Կայսրութիւնը։

ԺԴ․ դարավերջերուն, Պելոպոնես կ՛ արշաւեն օսմանեան բանակներ, որոնք կ՛ օգտուին Բիւզանդիոնի եւ Ֆրանքներու միջեւ ընդհարումներէն։  1458-ին հակառակ Աքրոքորինթոսի զօրաւոր դիմադրութեան, Կորնթոսն ու յաջորդաբար թերակղզիին մեծ մասը կ՛իյնան Օսմանեան տիրապետութեան տակ։   Վենետիկցիները կը պահեն հետեւեալ ծովափնեայ ռազմական կարեւորութիւն ունեցող ամրոցները․ Մեթոնի, Քորոնի, Նաւարինօ, Մոնեմվասիա, Արղոս եւ Նաֆփլիօ։

Օսմանեան ժամանակաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միսթրա․ բիւզանդական ամրոց արքունիքը – Ընդգրկուած է Եունեսքոյի Յուշարձաններու Ժառանգութեան Ցանկին մէջ

ԺԶ․ դարասկիզբին, օսմանցիները կը տիրեն Պելոպոնեսին վրայ, կը գրաւեն վենետիկցիներուն ամրոցները։  Սակայն Մորիաս (Պելոպոնեզս) Բիւզանդական կայսրութեան միակ մնացորդածը, կը շարունակէ դիմադրել Օսմանեան Կայսրութեան։ 1466 եւ 1532 թուականներուն թուրքերուն դէմ ապստամբութիւններ տեղի կ՛ունենան։ Իսկ 1571-ին, Նաւփաքթոյին ծովամարտէն ետք, ապստամբութիւնները կը տարածուին Պելոպոնեսէն դուրս ալ՝ կեդրոնական Յունաստանի շրջաններուն մէջ։ Թուրքերը կը հակադարձեն կոտորածներով։

Վենետիկցիները մերթ ընդ մերթ յարձակումներով կը փորձեն վերագրաւել Պելոպոնեսը․ 1499-1503, 1537-1540, 1684-1699 եւ 1714-1718։

Մորէայի Թագաւորութիւն (1688 – 1715)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մորէայի Թագաւորութիւն

Վենետիկցիները, Ֆրանչեսքօ Մորոզինիին գլխաւորութեամբ կը վերագրաւեն Պելոպոնեսը Մորէային Պատերազմին ընթացքին (1684-1699) եւ կը հիմնեն Մորէայի թագաւորութիւնը։ Նաֆփլիօ կը դառնայ անոր մայրաքաղաքը։

Մորէա․ Վենետիկցիները Պելոպոնեզսին այս անունը կու տան։

Սակայն 1715-ին Օսմանցիները կը վերագրաւեն Պելոպոնեսը։  1718-ին, Վենետիկ «Փասարովիչի Դաշինք»ով 1718-ին, կը ճանչնայ Օսմանեան իշխանութիւնը ՊԵլոպոնեսի մէջ։

Օսմանցիները Պելոպոնեսը կը բաժնեն 22 շրջաններու, Նաֆփլիօ մայրաքաղաք կը նշանակուի, իսկ 1786-ին Թրիփոլիցա (Թրիփոլի) մայրաքաղաք կը դառնայ։

Ապստամբութիւնները  յաճախակի են, սակայն Օսմանցիները հազարաւոր իսլամացած Ալպանացիներ կը ղրկեն, որպէսզի ապստամբութիւնները ճնշեն։  Հետեւանքն է կոտորածներ եւ 20 000 բնակիչներ իբրեւ ստրուկ կը ծախուին։

Քիւչուկ Քայնարծիի դաշինք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին ռուս-թրքական պատերազմը (1768-1774), կ՛ աւարտի ռուսերու յաղթանակով։  Կը ստորագրուի Քիւչուկ Քայնարծիի դաշինքը (1774), որմէ կ՛ օգտուին յոյները եւ կամաց կամաց Պելոպոնեսի տնտեսութիւնը կը զարգանայ։

Նորագոյն շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թրիփոլիցա քաղաքին ազատագրումը 23 Սեպտ․ 1821․ գործ Փիթըր Ֆոն Էս Peter von Hess (1792-1871)

Փետրուար 1821-ին Պելոպոնեսի մէջ կը սկսին տեղական ապստամբութիւններ Օսմանեան կայսրութեան դէմ։  Յունաստանի անկախութեան կռիւները (Յունաստանի ապստամբութիւն) Պելոպոնեսէն կը սկսին երբ 21 Մարտ 1821-ին յոյն ապստամբները կը գրաւեն Քալաւրիթա լեռնային աւանը եւ ապստամբութեան կայծը կը տարածուի Յունաստանի տարածքին։  Իսկ 25 Մարտին պաշտօնապէս Փաթրայի մէջ կը յայտարարուի Յունաստանի Ապստամբութիւնը Օսմանեան տիրապետութեան դէմ․ ապստամբութեան գլուխը անցած է Փալէոն Փաթրոն Ղերմանոս Գ․ հոգեւորականը Δεσπότη ΠαλαιώνΠατρών Γερμανό (Γ΄)։ Նոյն տարուան Հոկտեմբերին, ապստամբները Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիսի գլխաւորութեամբ Թրիփոլիցա քաղաքը կը գրաւեն։

Նաւարինոյի ճակատամարտը․ գործ՝ Լուի Ամպրուազ Կաղներէ Louis Ambroise Garneray (1783 - 1857)

Հոկտեմբեր 1827-ին Ֆրանսական ծովուժին եւ թուրք-եգիպտական միացեալ ուժերուն միջեւ արեւմտեան Պելոպոնեսի Փիլոս նաւահանգիստին բացերը տեղի կ՛ ունենայ Նաւարինոյի ճակատամարտը։  1828 թուականին, ֆրանսական բանակին սպարապետ Նիքոլա Ժոզէֆ Մէզոն Nicolas Joseph Maison Փաթրան կը գրաւէ, քաղաքէն դուրս վռնտելով թուրք-եգիպտական պահակագունդը եւ Փաթրան կը յանձնէ Յունաստանի նորաստեղծ պետութեան։  Թուրքերը վերջնականապէս կը լքեն թերակղզին։ 

1828-ին Նաֆփլիօ կը հռչակուի Անկախ Յունաստանի մայրաքաղաքը։

1882-ին, կը սկսի Կորնթոսի ջրանցքին շինութիւնը․ կը լրանայ 11 տարիներ ետք։

Monemvassia1.jpg

ԺԹ․ դարավերջերուն եւ Ի․ դարասկիզբին, Պելոպոնեսի տնտեսութիւնը նահանջ կ՛ արձանագրէ, թերակղզին տնտեսապէս կը մեկուսանայ Յունաստանի մնացեալ շրջաններէն։  Բնակչութեան լուրջ թիւ մը կ՛ արտագաղթէ դէպի երկրին մեծ քաղաքները՝ Աթէնք, Փիրէա, ինչպէս նաեւ Ա․Մ․Ն․ եւ Աւստրալիա։

Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, Պելոպոնեսի զանազան քաղաքներուն մէջ յոյն գաղթականներու մեծ թիւ մը կը հաստատուի, անոնց մէջ նաեւ հայեր․ Փաթրա, Էղիօ, Կորնթոս, Քալամաթա, Նաֆփլիօ։  Գաղթականները իրենց հաստատումէն քանի մը տարի ետք, նոր թափ կու տան թերակղզիին տնտեսութեան։

Ժամանակակից շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին յաջորդող տասնամեակներուն, գլխաւոր քաղաքներուն մէջ ճարտարարուեստը եւ ծովային երթեւեկութիւնը կը սկսի զարգանալ․  Փաթրայի նաւահանգիստը կը հասդիսանայ Եւրոպայի առեւտուրի դուռը։  Գլխաւոր քաղաքներուն մէջ կը բացուին պետական համալսարաններ, ներգրաւելով Յունաստանի բոլոր շրջաններէն ուսանողներ։

1981-ին, Յունաստան մաս կը կազմէ Եւրոպական Միութեան եւ շնորհիւ շարք մը զարգացման ծրագիրներու, Պելոպոնեսի բնակչութեան ապրուստի մակարդակը կը բարելաւուի եւ տնտեսութիւնը (զանազան բնագաւառներէ ներս) ԻԱ․դարուն հասած է գնահատելի մակարդակի (անասնապահութիւն, երկրագործութիւն, ձիթենիի ճարտարարուեստ, զբօսաշրջիկութիւն, եւայլն)։

7 Օգոստոս, 2004-ին, Ռիօ-Անտիռիօ կամուրջին պաշտօնական բացումը տեղի կ՛ ունենայ եւ 12 Օգոստոս 2004-ին կամուրջը հանրութեան կը յանձնուի։

Ահաւոր հրդեհներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օգոստոս ամսուան Պելոպոնեսի ահաւոր հրդեհներուն ընթացքը

2007-ին, Օգոստոս ամսուն վերջաւորութեան Պելոպոնեսի արեւմտեան մասին մէջ բռնկած հրդեհները երկու-երեք շաբթուան ընթացքին կ՛ աւերեն բազմաթիւ գիւղեր եւ կ՛ անհետացնեն անտառներու հսկայ տարածքներ։ 

2021 Օգոստոսին թերակղզիին հիւսիս եւ հիւսիս արեւմտեան՝ Փաթրա, Ռիօ, Փիրղոս Իլիաս, Օլիմպիա (Ողիմպիա)․․․ եւ հարաւ ու հարաւ-արեւմտեան կողմը՝ Քալամաթա, Սփարթա եւ Ղիթիօ, բռնկած հրդեհները կ՛ աւերեն անտառներու եւ ձիթենիի հսկայական տարածքներ։  Մեծ վնասեր կը կրէ նաեւ գիւղատնտեսութիւնը, մեղրաբուծութիւնն ու ձիթենիի ճարտարարուեստը։

Հայերու ներկայութիւնը Պելոպոնես[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսը տիեզերքէն դիտուած

Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, Պելոպոնեսի զանազան քաղաքներուն մէջ յոյն գաղթականներու մեծ թիւ մը կը հաստատուի, անոնց մէջ նաեւ հայեր։ Յաջորդող 2-3 տարիներուն ընթացքին (1924-1925․ հետեւանք՝ Լոզանի դաշնագրին), բաւական մեծ թիւով հայեր հիւսիսային Յունաստանի Թրակիոյ եւ Մակեդոնիոյ շրջաններէն կը փոխադրուին Պելոպոնես եւ Կրետէ։

Դէպի հարաւային Յունաստան հայերու փոխադրումը տեղի կ՛ունենայ քաղաքական միտումներով՝ հիւսիսային Յունաստանի Թուրքիոյ հետ սահմանամերձ շրջաններուն հայերուն թիւը նուազի եւ յունաթրքական յարաբերութիւնները խաղաղ ընթացքի մէջ մտնեն։

Կը հաստատուին Փաթրա, Քալամաթա, Փարափիղմաթա եւ չնչին թիւով՝ Էղիօ (Փաթրայէն 32 քլ․ դէպի արեւելք), Նաֆփլիօ, Կորնթոս, Փիրղոս (Փաթրայի հարաւ արեւմուտքը) քաղաքներուն մէջ։  Այդ քաղաքներուն մէջ հաստատուած ընտանիքները կը փորձեն ներգրաւուիլ յունական հասարակութեան մէջ։

Փաթրայի հայութիւնը կը կազմակերպուի։  Կը հիմնէ զանազան միութիւններ եւ կազմակերպութիւններ։  Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմ, կ՛ ունենայ Մանկապարտէզ մը։

Ներգաղթի (1925-1948) կարաւանները Հայաստան կը փոխադրեն 18 000-է աւելի յունահայեր։  Այս թիւին մէջն է նաեւ Պելոպոնեսի հայութեան մեծ թիւ մը։  Քալամաթա, Փիրղոս, Փարափիղմաթա, Էղիօ եւ Կորնթոս միայն քանի մը ընտանիքներ կը մնան։

Բ․ համաշխարհային պատերազմի աւարտին եւ մինչեւ 1947, Պելոպոնեսի հայութեան թիւն է՝ 1 400․ 500-ը (122 ընտանիքներ)՝ Փաթրա, Էղիօ 42 եւ Փիրղօ 9 ընտանիքներ (ըստ 1941-ի մարդահամարի արձանագրութիւններուն՝ պահուած Յունահայոց Առաջնորդարանին մէջ, Աթէնք)։

Հնագիտական վայրեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վասէ հնագիտական վայրը
Վասէ․ Ափոլոն Էփիքուրոս տաճարը

Պելոպոնես հարուստ է հնագիտական վայրերով, որոնցմէ շատեր ընդգրկուած են Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։ Գլխաւոր հնագիտական վայրերն են՝

  • Վասէ Βάσσαι․ Յունաստանի առաջին յուշարձանը որ Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ ընդգրկուեցաւ
  • Հին Կորնթոս
  • Էփիտաւրոս․ Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
  • Քորոնի․ միջնադարեան ամրոց
  • Քալամաթա․ Միջնադարեան աքրոփոլիս եւ ամրոց
  • Հին Մեսինի
  • Մեթոնի․ միջնադարեան ծովեզերեայ ամրոց
  • Միսթրա․ Բիւզանդական մինադարեան բերդաքաղաք, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
  • Մոնեմվասիա․ միջնադարեան բերդաքաղաք
  • Միկինես․ Միքինեան քաղաքակրթութեան բերդաքաղաք, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
  • Օլիմպիա․ Հին Ողիմպիական խաղերու վայրը, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
  • Սփարթա
  • Փիլոս․ Նեսթորային արքունիքը եւ միջնադարեան ամրոց
  • Փաւլոփեթրի․ ծովուն մէջ սուզուած Պղինձէ Դարաշրջանի հին քաղաք, Ք․Ա․ 3500
  • Թեղէա․ հին սրբավայր
  • Թիրինթա․ հին ամրոց,  Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
  • Տիրոս քարայրներ (Ք․Ա․ 4000 – 3000)

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գիւղատնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեթոնի․ Քրի-քրի, կը պահպանուի Natura 2000 պայմանագրով

Պելոպոնեսի տնտեսութիւն աւանդականօրէն յենուած է հողագործութեան եւ անասնապահութեան վրայ։  Ճարտարարուեստը գլխաւորաբար զարգացած է Փաթրա եւ Էղիօ․ մեքենագործութիւն, բամպակի, թուղթի, գինիի, անիւներու, ձէթի, չամիչի, եւայլն գործարաններ։

Կը մշակուին որթատունկը՝ չամիչ եւ գինի, թզենի, ձիթենի, բրինձը, բամպակ, ծխախոտ, գետնախնձոր, բանջարեղէն, պտուղեղէն։  Զարգացած են մասնաւորաբար այծաբուծութիւնն ու ոչխարաբծութիւնը, ինչպէս նաեւ կովաբուծութիւնը, հաւաբուծութիւնը, մեղրաբուծութիւնը։

Ձկնաբուծութիւնը վերջին տասնամեակներուն բաւական զարգացած է եւ կարեւոր ներդրում ունի շրջանի տնտեսութեան։  Այս ուղղութեամբ կ՛ օգտագործուին նաեւ ծովալիճերը։

Հանքային հարստութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տարածուած է փայտաքարը, որ գլխաւոր հայթայթիչն է Մեղալոփոլիին ջերմելեկտրական կայանին։  Կ՛ արտադրուին նաեւ հրաքարը, մանգանը, երկաթը, գաւարզը, եւայլն։

Փոխադրական Միջոցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մայրուղիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի երկու գլխաւոր մայրուղիները զայն կը կապեն Յունաստանի մայր ցամաքասին․ Ռիօ-Անտիռիօ կամուրջին միջոցով՝ հիւսիսային եւ հիւսիս արեւմտեան Յունաստան, իսկ Կորնթոսի ջրանցքին կամուրջներուն միջոցով արեւելեան եւ հիւսիս-արեւելեան Յունաստան։

Երկաթուղի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկաթուղային ցանցը կը հետեւի հիւսիսային մայրուղիին․  Աթէնքը Կորնթոսին կը կապէ։  Կորնթոսէն, երկաթուղիի մայր գիծը երկու հատուածներու կը բաժնուի․  դէպի արեւմուտք՝ Փաթրան կը կապէ Փիրէային եւ դէպի հարաւ-արեւմուտք՝ Կորնթոսը կը կապէ Քալամաթային, Թրիփոլի քաղաքին միջոցով։  Պելոպոնեսի մնացեալ շրջանները, շնորհիւ երկրորդական գիծերուն, մայր գիծի երկու հատուածներուն կը կապուին։

Կայ նաեւ ճանկաւոր շղթայով բանող Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նաւահանգիստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փաթրա․ նաւահանգիստը

Փաթրա, Եւրոպայի առեւտուրի դուռն է, յատկապէս արեւմտեան կեդրոնական Պալքանեան երկիրներու միջեւ տեղի ունեցած բախումներու ընթացքին ու ատկէ ետք ա՛լ աւելի կ՛ամրապնդէ իր դիրքը (Պոզնիոյ պատերազմ 1992-1995 եւ Խրուաթիօ (Քրուաթիա) պատերազմ 1991-1995Կորնթոսի Ջրանցքն ալ, բախտորոշ դեր կը խաղայ այս ուղղութեամբ։

Նաւային փոխադրամիջոցը 24 ժամուան հետեւողականութեամբ կը բանի։ Փաթրայի նաւահանգիստին միջոցաւ կը կատարուին ներուծումներ եւ արտադրումները դէպի Եւրոպա։ Նաւահանգիստը կապուած է արեւմտեան Իտալիոյ նաւահանգիստներուն հետ։ Նոյնպէս, ամենօրեայ է նաւային կապը Յոնիական Ծովուն կղզիներուն եւ Փաթրայի եւ Կորնթոսի Ծոցերուն ափերուն գտնուող շրջաններուն հետ եւ փոխադարձ։

Օդակայան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի երկու գլխաւոր օդակայանները կը գտնուին Փաթրա եւ Քալամաթա։

Աւանդական պարեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւանդկան պարերը, մինչեւ այսօր կը պահպանուին եւ մնայուն ներկայութիւն են բնակիչներուն ամենօրեայ կեանքին մէջ՝ Սիրթոս, Քալամաթիանոս, Ցամիքոս, Ցաքոնիքոս։

Խոհանոց[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պելոպոնեսի լեռնային զանգուածի աւաններ, գիւղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պեղոպոնեզի ծովեզերեայ աւաններ, գիւղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

[1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Պելոպոնես այցելեցէք(յուն.)
  2. Հին Էլիքի(անգլերէն)
  3. Վուրա(անգլերէն)
  4. Էղիօ(անգլերէն)
  5. ճակատամարտ(անգլերէն)
  6. Միսթրա(ֆր.)
  7. թագաւորութիւն(անգլերէն)
  8. Փասարովիչի Դաշինք(ֆր.)
  9. պտոյտ արեւմտեան Պելոպոնես(յուն.)
  10. Պելոպոնեսի գլխաւոր տեսարժան վայրերը(յուն.)
  11. Natura 2000(անգլերէն)
  12. Տեսերիզ․ Մանի