Փիրէա

Jump to navigation Jump to search
Քաղաք - նաւահանգիստ
Փիրէա
յուն․՝ Πειραιάς
Piraeus-collage-b.jpg
Երկիր Flag of Greece.svg Յունաստան[1]
Քաղաքապետ Yannis Moralis
Տարածութիւն 10,865 քմ²
ԲԾՄ 2 մեթր
Բնակչութիւն 163 688 մարդ (2011)[2][3]
Ժամային գօտի UTC+2 եւ UTC+3
Հեռախօսային ցուցանիշ 210
Փոստային ցուցանիշ 185 00–185 99
Շրջագայութեան պետ-համարագիր BE, BZ, YI, YK, YM, YN, ZN եւ ZP
Պաշտօնական կայքէջ piraeus.org

Փիրէա, (յուն․՝ Πειραιάς), նաւահանգիստ Յունաստանի Ատտիկէ նահանգի մէջ։

Փիրէան Յունաստանին ամենամեծ նաւահանգիստն է, Աթէնքէն եւ Սելանիկէն ետք 3-րդ քաղաքը:

Եւրոպայի առաջին երեք նաւահանգիստներէն է:

Ըստ 2011 մարդահամարին, Փիրէա քաղաքին բնակչութեան թիւն է՝ 163.688 (առանց արուարձաններուն):

Աթէնք-Փիրէա Քաղաքային Տարածաշրջանին  Փիրէայի Շրջանային Միաւորին բաժնին մէջ գտնուող քաղաք մըն է։

Փիրէայի ընդլայնուած տարածաշրջանը ունի 448․997 բնակչութիւն, Փիրէայի Շրջանային Միաւորը կը կազմէ եւ կ՛ընդգրկէ բացի համանուն Փիրէա քաղաքապետութենէն նաեւ ուրիշ չորս քաղաքապետութիւններ․ Նիքէա-Այ․Իոաննիս Ռենտի, Քորիտալլօ, Քերացինի-Տրափեցոնա եւ Փերամա։ [4][5]

Անունին ստուգաբանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բազմաթիւ հին յոյն հեղինակներ, նշելու համար Փիրէային կղզեաբնակ նկարագիրը, «Փիրէեւս» անունը կը ստուգաբանեն փերէեւս բառէն յուն․ ε-ե եւ ει-ի հնչիւններուն թաւալումով։  Փիրէեւս կը նշանակէ πορθμεύς՝ նեղուցէն անցընողը ( յուն․՝ περαιόω = դիմաց կ՛անցնիմ). Այսինքն, ան որ յանձն կ՛առնէ ճամբորդները նաւակով անցընելու Ֆալիրոյի ափէն՝ Փիրէա կղզիին (այդ ժամանակուան) ափը։  Հին յունարէն լեզուին մէջ՝ փիրէեւս եւ կամ՝ փիրէոս։  Այս ստուգաբանութեան հետ կը համաձայնին Ստեփան Բիւզանդացին Στέφανος ο Βυζάντιος նաեւ  J. Schmidt եւ K. Wahrman (1929)։  Առաւել, Փիրէոս կը կոչուէր նաեւ հին Կորնթոսին նաւահանգիստը (որ πορθμεύς կը նշանակէ)։

Զանազան Անուանումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին տարիներէն մինչեւ մեր օրերուն Փիրէան հետեւեալ անունները ունեցած է․-

  • Փիրէեւս Πειραιεύς․ հին տարիներու եւ ժամանակակից անուանումը,
  • Փիրէաս Πειραιάς․ Ստեփան Բիւզանդացին տւոած անունը եւ այսօրուան ժողովրդային լեզուով անուանումը,
  • Փիրէայի Նաւահանգիստ Λιμήν του Πειραιώς կամ՝ պարզապէս Նաւահանգիստ Λιμήν․ հնագոյն տարիներուն (հնագէտներուն վերջին կարծիքով),
  • Քանթարոս Κάνθαρος կամ՝ Քանթարոյի Նաւահանգիստ Λιμήν Κανθάρου (Քանթարոս բառին իմաստը՝ միջատ մը եւ կամ նաեւ հին տարիներու յունական լայն բերանով անօթ),
  • Քոֆոս Նաւահանգիստ Κωφός λιμήν (բառացի թարգմ․ Քոֆոս՝ Խուլ )․ Պեղոպոնեզեան պատերազմներէն ետք (հնագէտներուն վերջին կարծիքով),
  • Աթէնքի նաւահանգիստ
  • Athenarum portus հռոմէական շրջանին, Porto dei Setine, Portus de Sithines եւ կամ պարզապէս՝  Sithines միջնադարին,
  • Առիւծին Նաւահանգիստը Λιμήν Λέοντος․ նաւային քարտէսներուն մէջ ծանօթ իբրեւ Πόρτο Λεόνε (Porto Leone)։  Թուրքերը թարգմանելով կոչեցին Ասլան Նաւահանգիստ մինչեւ 1821։  14-րդ դարէն մինչեւ 17-րդ նաւահանգիստին մուտքին առիւծի հսկայ յուշարձան մը կար․ ճամբորդները ատիկա կը տեսնէին հազիւ նաւահանգիստ կը մտնէին։  Այժմ  բնօրինակը կայ, որովհետեւ նախատիպը 1688 Ֆրանցեսքօ Մորոզինին Francesco Morosini գողցաւ եւ այժմ Վենետիկ կը գտնուի։
  • Վիշապի Նաւահանգիստ․ Քաթալոններուն ընթացքին, թուրքերը թարգմանելով կոչեցին Էնճեր լիմանի․
  • Աթէնքի Փորդօն թարգմ․՝ Աթէնքի Դուռը 17-րդ դար,
  • 19-րդ դարուն ընթացքին Փիրէան նաեւ կը կոչուի Մախեստրիա եւ կամ՝ Արեւելքին Մաղեսդրիա (այսինքն Մանչէսթըր) անոր նաւային եւ երկաթուղային կառոյցներուն համար։[6][7][8][9][10][11]
Փիրէայի Շրջանային Միաւորի քաղաքապետութիւնները․ 1- Փիրէա, 2 -  Քերացինի-Տրափեցոնա, 3 - Քորիտալլօ, 4 - Նիքէա-Ռենտի, 5 -  Փերամա

Աշխարհագրական Դիրքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան կը գտնուի Ատտիկէի (նաեւ ծանօթ իբրեւ Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջան կամ՝ Ատտիկէի Աւազանը) դաշտին հարաւ-արեւմտեան մասը։  Իր դիրքին պատճառաւ կը կոչուի նաեւ ցամաքակղզի։

Փիրէան կը շրջապատեն՝ հիւսիս արեւմուտքէն Էղալէօ լեռը, հարաւ-արեւմուտքէն Սարոնիքոս Ծոցը եւ արեւելքէն եւ հիւսիս արեւելքէն Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջանին մնացեալ մասը։

Նաւահանգիստները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան ճամբորդներու երթեւեկութեան եւ առեւտուրի աշխարհի ամենամեծ նաւահանգիստներէն է։   Ունի երեք նաւահանգիստներ․ արեւելքէն արեւմուտք՝  Միքրոլիմանօ Μικρολίμανο (հին անունով՝ Մունիխիա),  Զէա Ζέα- Zéa (կամ Passalimani) եւ Քանթարոս Κάνθαρος Kantharos (Mega Limani, Kentrikos Limenas, Porto Draco) մեծ նաւահանգիստը։  Միքրոլիմանօ եւ Զէան զբօսանաւերու նաւակայքեր են։

Փիրէա․ Զէա կամ՝ Մարինա Զէաս

Վերջին տարիներուն, նաւահանգիստին հսկայ ներդրումներ եղած են եւ կ՛ըլլան։  Մանաւանդ մայր նաւահանգիստին՝ ճամբորդներու երթեւեկութեան եւ առեւտուրի բաժնին։  Կ՛ընդարձակուի դէպի հիւսիս։[12]

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէայի կլիման ենթարեւադարձային բարեխառն է, Միջերկրականի հիւսիսային աւազանի երկիրներուն նման։  Գլխաւոր յատկութիւնն է կիսաչոր կլիման․ տաք ամառներ։  Ցամաքային Եւրոպայի ամենատաք շրջանը կը հանդիսանայ։[13]

Պատմական անդրադարձ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Jacob von Falke 1887․  Հին Փիրէա, պատկերացում, խորին՝ պարսպապատ Փիրէոս պողոտան որ Աթէնքը Փիրէային կը միացնէր

Փիրէան հին տարիներուն Իփոթոօնդիտաս Ιπποθοωντίδας թաղապետութիւնն է։  Ք․ա․ 6-րդ դարուն Հին Աթէնքի մէջ Քլիսթենիս, կը կիրարկէ ժողովրդավարական հաւասարութիւնը։ Հին «ցեղերու» դրութիւնը կը փոխարինէ արուեստականով՝ Ատտիկէի հողատարածքը, կը բաժնէ քաղաքային, միջերկրեայ եւ ծովափնեայ շրջաններու ու կը հիմնէ 10 թաղապետութիւններ «ցեղեր» եւ վերոնշեալ երեք շրջաններու ամէն մէկ «ցեղ»ի բնակիչները կը բաժնէ, հաւասար իրաւունքներ տալով իւրաքանչիւրին։ [14][15]

Հին Քաղաքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան Աթէնքի հողատարածքի ծովափնեայ շրջանի քաղաքն է։  Մունիխիա Բլուրը (այժմ Քասդելլա Բլուր) հաւանաբար քաղաքին կեդրոնը եղած է․  յատկապէս բլուրին գագաթը, արեւելեան լանջը եւ անոր առջեւի ծոցիկը՝ Մունիխիային նաւահանգիստը, այսօր՝ Միքրոլիմանօ Μικρολίμανο։ Իսկ բլուրին հիւսիս-արեւելեան լանջին կը գտնուի Զէա Ζέα նաւահանգիստը։  Երկուքն ալ ռազմական օգտագործումի համար էին եւ Մունիխիանինը աւելի ապահով կը սեպուէր։

Թեմիսդոքլիս, Փիրէայի տնտեսութեան հիմնադիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աքդի․ վայրը՝ քարտէսին վարի ձախ մասը․

Թուքիտիտիս, իր Պատմութիւն գիրքին մէջ կը նշէ թէ Թեմիսդոքլին հասկնալով նաւահանգիստին կարեւորութիւնը, կ՛ուզէ Փիրէան Աթէնքի կեդրոնը դարձնել, սակայն չի յաջողիր։   Նաեւ Արիստոթելին կը գրէ թէ 18 տարեկան երիտասարդները իրենց զինուորական պարտականութիւնը Փիրէայէն կը սկսէին․ անոնք կը ներկայանային Փիրէա եւ Աքդի։

Նաեւ Թեմիսդոքլիին իշխանութեան օրերուն Լաւրիոնի հանքերուն մէջ կը յայտնուին նոր հանքային խաւեր, որոնք կ՛արագացնեն Փիրէայի ամրացումի եւ նաւային կառուցումներու աշխատանքները։  Այս ձեւով նաւային շինարաններուն մէջ կը կառուցուի հսկայ նաւատորմիղը որ պիտի յաղթէ պարսիկներուն Ք․ա․ 480 Սալամինայի նաւամարտին։

Աթէնքին գլխաւոր նաւահանգիստը կը դառնայ։

Թեմիսդոքլիս նաեւ ծրագրողն է Փիրէան Աթէնք կապող Երկար Պարիսպներուն, որոնք սակայն կ՛իրականանան անոր Աթէնքէն խեցեվճիրէն (տասնամեայ աքսոր) ետք, Ք․ա․ 471 ։

Դասական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէա․ Առիւծի յուշարձանը

Փիրէան ալ Աթէնքի նման, կ՛ապրի իր ոսկեդարը։ Կը դառնայ առեւտուրի կեդրոն։ Երկար պարիսպները կը կառուցուին Ք․ա․ 461 – 456։  Ք․ա․ 451 քաղաքը կը վերակառուցէ Իփոտամոս Միլիսեցի* Ιππόδαμος ο Μιλήσιος Hippodamus of Miletus ճարտարապետը։

  • Միլիթոս – Յունական գաղթօճախ, Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն։

Մեղարա եւ Կորնթոս քաղաք-նաւահանգիստները կասկածամտութեամբ եւ նախանձով կը դիտեն Փիրէայի զարգացումը։  Պեղոպոնիզեան պատերազմին ընթացքին (որ առաջացաւ գլխաւորաբար տնտեսական պատճառներէ) այս թշնամութիւնները մէջտեղ կ՛ելլեն․ վերոնշեալ քաղաքները Սփարդիին կողմը կ՛առնեն։

Հելլենիստական եւ Հռոմէական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հելլենիստական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հերոնիայի ճակատամարտին Ք․ա․ 322 Փիրէան կ՛անցնի Մակետոնական իշխանութեան։  Քաղաքը կը վերածնուի զանազան մշակութային բնոյթի կառոյցներով։ 

Հելլենիստական շրջանին Մունիխիա Բլուրին վրան Անդիփադրոսին (Մեծն Աղեքսանտրի զօրավարներէն) կողմէն կը դրուի մնայուն պահակագունդ։ 

Հռոմէական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէա, 1837 թ․ մաքսատունը։  Ջրանկար՝ Պավարացի նաւավար Ludwig Köllnberger

Ք․ա․ 87-86 թ․ հռոմէացի Սուլա Sulla զօրավարը քաղաքը կը գրաւէ եւ կը քանդէ։ 

Քաղաքին վերջնական հարուածը Կոթերը կու տան 395 ։ 

Միջնադար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բիւզանդական շրջանին Փիրէայի նաւահանգիստը պարբերաբար կ՛օգտագործուի բիւզանդական նաւատորմիղէն։

Վենետիկցիները Փիրէան կ՛ անուանեն Սիթինես Sithines (այսինքն՝ Աթէնքին) Նաւահանգիստ եւ 14-րդ դարուն առաջին անգամ Առիւծ բառին կը հանդիպինք, երբ անոր հսկան արձանը կը տեղադրուի նաւահանգիստին մուտքին։  Հետագային կ՛անուանուի Πόρτο Λεόνε Porto Leone (թարգմ․՝ Առիւծի Նաւահանգիստ)։

Օսմանեան շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1456 օսմանցիները Փիրէան կը գրաւեն եւ ծանօթ կը դառնայ իբրեւ Ասլան Լիման Aslan Liman (թարգմ․՝ Առիւծի Նաւահանգիստ)։

1892 թ․ Փիրէա նաւահանգիստը

Վենետիկի Հանրապետութիւնը կը պայքարի Աթէնքին տիրանալու եւ 17-րդ դարուն Վենետիկի եւ թուրքերու միջեւ վեցերորդ պատերազմի ընթացքին, Վենետիկցիները գլխաւորութեամբ Ֆրակիսքօ Մոռոզինիի Փիրէան կը գրաւեն եւ վերջինը հետը կը տանի Առիւծի յուշարձանը եւ կը տեղադրէ Վենետիկի Արսենալ համալիրին Arsenale di Venezia։

Օսմանեան տիրապետութեան ժամանակաշրջանին Փիրէան գրեթէ կ՛ամայանայ, բացի Սուրբ Սփիրիտոս վանքէն հիմն․ 1590եւ մաքսատունէն։

Երկու անգամ անյաջող փորձեր կ՛ըլլան նոր քաղաք վերակառուցել բնակիչներ բերելով նախ 1792 Իտրա կղզիէն եւ Յունաստանի անկախութեան պատերազմներուն ընթացքին 1825 թ․ Փսարա կղզիէն։ 

1827Յունաստանի անկախութեան պատերազմին ընթացքին Մունիխիա բլուրը բերդի դեր կը կատարէ եւ անկէ յունական ուժերը Աթէնքի Աքրոփոլիին պաշարման օգնութեան կը հասնին։ 

Քաղաքը սկզբնական շրջաններուն կը զարգանայ իբրեւ ձկնորսներու քաղաք, հեռու իր վաղեմի հմայքէն։

2011 թ․ Փիրէա քաղաքին արեւմտեան մաս - նաւահանգիստը․ 

Նորագոյն շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունաստանի անկախութեան առաջին տարիներուն 1832 թուականին Աթէնքը մայրաքաղաք կը հռչակուի։  Փիրէան, որ դեռ կը կոչեն Փորդօ Լէոնէ կամ՝ Վիշապի Նաւահանգիստ Porto Draco կը սկսի զարգանալ ու դառնալ վաճառականութեան եւ ճարդարարուեստի գլխաւոր կեդրոն։  Էգէական Ծովուն կղզիներէն գաղթականներուն հոսքը չի դադրիր։  1835 թուականին Փիրէայի քաղաքապետութիւնը կը հաստատուի, ընդամէնը 300 բնակիչներով։

Քաղաքը արագ թափով կ՛աճի եւ կը դառնայ Յունաստանի երկրորդ քաղաքը։  Այս աճման մեծ դեր կը խաղան 1869 թ․Փիրէա-Աթէնք երկաթուղագիծի հաստատումը, 1860-ական թուականներուն ճարտարարուեստի զարգացումը եւ 1893 թուականին Կորնթոսի Ջրանցքին բացումը։  Այս եղելութիւնները կը ցուցնեն Փիրէա քաղաքին ռազմական կարեւորութիւնը։

1869 բանկչութեան թիւն է՝ 11,000, 1895՝ 50,000։

Նոր շէնքեր կը կառուցուին, հաստատութիւններ կը հիմնուին, օրինակ՝ կրթական հիմնարկներ, եկեղեցիներ, Սակարանը, Քաղաքապետարանը, Նամակատունը, Կեդրոնական Շուկան եւ բարեսիրական հաստատութիւններ։  Նաւահանգիստը, Մաքսատունը եւ անոնց ափամերձ թաղերը կը նորոգուին, նաեւ նոր թաղեր կը կառուցուին։

19-րդ դարու վերջաւորութեան, քաղաքին բնակչութիւնը 51,020 հոգի կը հաշուէ։

Փիրէա․ Նաւահանգիստը - խորին՝ կ՛երեւին նաւահանգիստին զուտ բեռնատար/բեռնարկողներու բաժնի կառոյցները

1915 ․ Հայոց եւ 1917 Պոնտոսի յոյներուն Ցեղասպանութիւններէն եւ մանաւանդ Փոքր Ասիոյ աղետէն (1919-1922 յունաթրքական պատերազմին հետեւանքները) ետք վերապրողներու եւ հետագային Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ ժողովուրդի փոխանակութեան պայմանագրով՝ Լոզանի Դաշնագիր, գաղթականներու հսկայ հոսքին մէկ մասը Փիրէա կը հասնի․ 1920 բնակչութեան թիւը կը կրկնապատկուի 133,482 հոգի, իսկ 1928 կը հասնի 251,659։  Քաղաքին շրջակայքը, արուարձանները կը լեցուին յոյն եւ հայ գաղթականներով (տե՛ս Քոքինիոյ հայկական գաղութը)․  Նիքէա, Քերացինի, Տրափեցոնա եւ Քորիտալոս։ 

Գաղթականները մեծապէս կը սատարեն քաղաքին զարգացման։

Բ․ Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին Փիրէա քաղաքը նաւահանգիստ ըլլալով ռմբակոծումներէն ծանր վնասներ կը կրէ։  1955 թուականէն ետք, կրկին արագօրէն կը զարգանայ։ 

Ժամանակակից շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան այժմ մաս կը կազմէ Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջանին (ինչպէս յաճախ կ'որակուի Ատտիկէի Շրջանը) իբրեւ Փիրէայի Շրջանային Միաւորը իր արուարձաններ-քաղաքներով։  

Փիրէայի Միջազգային Նաւահանգիստը Յունաստանի ամենամեծն է, Եւրոպայի առաջին երեք եւ աշխարհի գլխաւոր տասը նաւահանգիստներէն է։ [16][17][18][19][20][21][22][23][24][25][26][27]

Նաւային Ճարտարարուեստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան նաւային ճարտարարուեստին կեդրոնն է։  Յունական նաւային բնագաւառին մէջ առեւտրական երախակալն է։  Գրեթէ բոլոր յոյն նաւատէրերը իրենց գրասենեակները հոն ունին։ Յոյն Նաւատէրերու Առեւտրական Նաւուժը Hellenic Merchant Marine կը հսկէ աշխարհի նաւային արեւտուրը․ նաւային բնագաւառէն ներս առաջին տեղը կը գրաւէ։ [28][29] [30] [31][32]

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տեսարժան վայրեր եւ Թանգարաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Սիրակիոյ Σηράγγιο կամ՝ Փարասքեւային Քարայրը։ Բնական քարայր ստորերկրեայ անցքերով։ Կը գտնուի Վոցալաքիա ծովափին ետեւի ժայռերուն մէջ։
  • Արեդուսա Քարայր, կը գտնուի Քասդելա Բլուրին վրայ։
  • Հիէդոնիա Դուռը Πύλης της Ηετιωνείας -Eetioneia Gate in Piraeus․ մայր նաւահանգիստին մուտքին արեւմտեան մասին։
  • Քումուտուրու կղզիակը Νησίδα Κουμουνδούρου կամ՝ Փարասքեւային կղզիակը, կը գտնուի Միքրոլիմանօ եւ Զէա նաւակայքերու միջեւ։
  • Յունաստանի Նաւային Թանգարանը Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος -Hellenic Maritime Museum․ կը գտնուի Փիրէայի հարաւ-արեւելեան Ֆրէադիտա Φρεαττύδα Freattyda շրջանը։
  • Փիրէայի Հնագիտական Թանգարանը․ կը գտնուի Միքրոլիմանոյին եւ Թերփսիթէային միջեւ։
  • Էքադերինի (թարգմ․՝ Կատարինէ) Լասքարիտի Հիմնարկ․ հերթաբար կը հիւրասիրէ մշակութային, պատմական, նաւային եւ դաստիարակչական բնոյթով ցուցադրութիւններ։
  • Ելեկտրական երկաթուղագծի Թանգարան Μουσείου Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων -Electric Railways Museum of Piraeus․ Կը գգտնուի Փիրէայի երկաթուղագիծի կայարանին մէջ։
  • Գծագրութեան եւ Բեմադրութեան Թանգարան Panos Aravantinos Decor Museum - Μουσείο Ζωγραφικής και Σκηνογραφίας․ կը գտնուի Փիրէայի Քաղաքապետութեան Թատրոնին մէջ։
  • Փիրէայի Քաղաքապետութեան Պատկերասրահ Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά - Municipal Art Gallery:

Թատրոններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէային մէջ այժմ կը գործեն հետեւեալ թատրոնները․-

  • Փիրէայի Քաղաքապետական Թատրոն Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά -Piraeus Municipal Theatre ․ հիմնուած է 1895 թուականին եւ կը գտնուի քաղաքին կեդրոնը։
  • Փիրէայի Վէաքիօ Թատրոն Βεάκειο Δημοτικό Θέατρο ․ Բաց թատրոն, հին յունական թատրոններու նման, կը գտնուի Քասդելա Καστέλλα բլուրին (Փրոֆիդի Իլիա Προφήτη Ηλία) վրայ եւ հիմնուած է 1969 թուականին։
  • Մենանտրիոյ Թատրոն Μενάνδρειο Δημοτικό Θέατρο (նախկին անունը՝ Տելֆինարիոյ Δελφινάριο)․ բաց քակտելի թատրոն, նման՝ հին յունական թատրոններու, կը գտնուի Խաղաղութեան եւ Բարեկամութեան Մարզադաշտին կից։

Եղած են ուրիշ թատրոններ ալ, սակայն այժմ չեն գործեր։

Մարզական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէայի տարածքաշրջանը Յունաստանի մարզական կեանքին մէջ մեծ աւանդութիւն ունի։ Կան բազմաթիւ ակումբներ։ Կը պարծենայ իր ոտնագնդակի, կողովագնդակի, վոլլէյ-պոլի, ձեռնագնդակի եւ դասական մարզանքի ակումբներ-խումբերով։ Նաեւ՝ Քարայիսքաքիս Karaiskakis Stadium -Στάδιο Γεώργιος Καραϊσκάκης եւ Խաղաղութեան եւ Բարեկամութեան Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας - Stadio Eirinis kai Philias մարզադաշտերով։ Երկու ակումբներ՝ Էթնիքոս եւ Օլիմպիաքոս, իրենց հիմնումէն՝ 1920 թ․ մինչեւ այսօր քաղաքին եւ անոր շրջակայ քաղաքներուն բնակչութեան համակրանքը կը վայելեն։ Անոնց water-polo-ի խումբերը յունական եւ եւրոպական ախոյանութեան առաջին դիրքերը կը գրաւեն։ Իսկ Օլիմպիաքոսին ոտնագնդակի եւ կողովագնդակի խումբերը յունական եւ եւրոպական ախոյեանութեանց մէջ գլխաւոր դերակատարներէն են։

Քարայիսքաքիս մարզադաշտ. Հիմնուած է 1895 թ․ իբրեւ Հեծելարշաւի մարզադաշտ, հետագային կ՛օգտագործուի ոտնագնդակի խաղերու համար եւ 1964 թուականին կը վերակառուցուի։ Այժմ Օլիմպիաքոս ոտնագնդակիխումբին նստատեղին է։ Հիւրասիրած է հետեւեալ միջազգային եւ համաշխարհային բնոյթով մարզախաղերը՝

  • 1896 թ․Աթէնքի մէջ կայացած Ա․ Ողիմպիական խաղերուն ընթացքին հեծելարշաւի խաղերը,
  • 1969 թ․ Համաեւրոպական Մարզական Ախոյանական Խաղերը European Athletics Championships։

Խաղաղութեան եւ Բարեկամութեան Մարզադաշտ. Բացումը կատարուեցաւ 1985 թ․ ։ Կը գտնուի Ֆալիրիքօ ծովափին, Քարայիսքաքի դաշտին դիմաց։ Նոյն թուականին կը հիւրասիրէ Եւրոպայի 16-րդ փակ Դաշտի մարզախաղերը European Athletics Indoor Championships։ Գործեց իբրեւ Յունաստանի Հոքէյի ախոյանութեան մրցաշարքի մարզադաշտ միակը Յունաստանի տարածքին։ 1991 թ․ անոր արդի կառոյցներուն համար կը տրուի IAKS (International Working Group for the Construction of Sports and Leisure Facilities), Ոսկի Մրցանակը։ 1991-1992 մարզական տարեշրջանէն մինչեւ այսօր Փիրէայի միջազգային համբաւ ունեցող Օլիմպիաքոսկողովագնդակիխումբին նստատեղին է, ուր կը հիւրասիրէ անոր յունական եւ եւրոպական ախոյեանութեանց խաղերը։ Հերթաբար հիւրասիրած է Ըմբշամարտի, Մարզանքի եւ Ծանրամարտի միջազգային եւ համաշխարհային բնոյթով մարզախաղեր։ Հիւրասիրած էնաեւ հետեւեալ միջազգային եւ համաշխարհային բնոյթով մարզախաղերը՝

Դասական մարզախաղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1985 թ․ Համաեւրոպական Դասական խաղերու Ախոյանութեան մրցաշարքը։

Կողովագնդակի մարզախաղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1985 թ․ Եւրոպական Կողովագնդակի Ախոյեան խումբերու մրցաշարքին աւարտական խաղերը։
  • 1987 թ․ Համաեւրոպական Կողովագնդակի Ախոյանութեան մրցաշարքը։
  • 1989 թ․ Եւրոպայի Կողովագնդակի Բաժանակակիր խումբերու ախոյեանութեան մրցաշարքին աւարտական խաղերը։
  • 1993 թ․ Եւրոպայի Կողովագնդակի ախոյեան խումբերու Բաժակի ախոյեանութեան մրցաշարքին աւարտական խաղերը (Final Four)։
  • 1998 թ․ Համաշխարհային Կողովագնդակի մրցաշարքը։

Ձեռնագնդակի մարզախաղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1986 եւ 1996 թ․ Եւրոպայի Բաժանակակիր խումբերու Բաժակի ախոյեանութեան մրցաշարքին աւարտական խաղերը (Final Four)։
  • 1989 թ․ Եւրոպայի Ախոյեան խումբերու մրցաշարքին աւարտական խաղը
  • 1992 եւ 1993 թ․ Եւրոպայի Ախոյեան խումբերու աւարտական խաղերը (Final Four
  • 1994 թ․ Համաշխարհային մրցաշարքը
  • 1995 թ․ Համաեւրոպական Ախոյանութեան մրցաշարքը
  • 2004 թ․ Ողիմպիական խաղերուն Ձեռնագնդակի մրցաշարքերը
  • 2005 թ․ Եւրոպայի Բաժանակակիր խումբերու Բաժակի ախոյեանութեան մրցաշարքին աւարտական խաղերը (Final Four

Քոքինիոյ Հ․Մ․Ը․Մ․[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1925 թուականէն, Փիրէայի Շրջանային Միաւորին մէջ կը գործէ Քոքինիոյ Հ․Մ․Ը․Մ․ (Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն) իր մարզական եւ սկաուտական խումբերով․ պաշտօնական վաւերաթուղթերուն մէջ արձանագրուած է Արմենիքի Փիրէոս Αρμενική Πειραιώς եւ այս անունով ծանօթ է յունական շրջանակներուն մէջ։ Նստատեղին Քոքինիոյ «Զաւարեան» ակումբն է։

Մինչեւ 2018 թ․ ունէր ոտնագնդակի խումբ, որ կը մասնակցէր Փիրէայի Շրջանային Ախոյեանական մրցաշարքերուն։ Ժամանակի ընթացքին այս խումբէն ելան տաղանդաւոր հայ մարզիկներ որոնք անուն ձգած են Յունաստանի ոտնագնդակի պատմութեան մէջ՝ Գ․ Յաբէթեան եւ Գրիգոր Աղանեան։

Այսօր, Յունաստանի Հ․Մ․Ը․Մ․-ի Քոքինիոյ մասնաճիւղը (տե՛ս Քոքինիոյ հայկական գաղութը) աշխուժ գործունէութիւն կը ցուցնէ իր Սկաուտական բաժինով ու Մարզական խումբերով (Վոլլէյպոլի՝ փոքրերու, պատանիներու, մեծերու երկսեռ բաժիններ)։

Եկեղեցիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան կարեւոր թիւով եկեղեցիներ ունի։ Գլխաւորներն են՝ Ս․ Երրորդութեան եւ Ս․ Սփիրիտոնա եկեղեցիները։ Վերջինը քաղաքին բարեխօսն է։ Նաեւ, հայ համայնքին Քոքինիոյ Սուրբ Յակոբ Առաքելական եկեղեցին կը գտնուի Փիրէա Քաղաքապետութեան սահմաններուն մէջ։ [33][34][35] [36] [37][38][39]

Կրթական հաստատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէայի Շրջանային Միաւորին մէջ կը գործեն պետական 146 Մանկապարտէզներ, 146 Նախակրթարաններ, 62 Միջնակարգեր, 58 Երկրորդական վարժարաններ, 2 համալսարաններ՝ Փիրէայի Համալսարանը եւ Յունաստանի Նաւային Կաճառը։ Ասոնց քով, կը գործեն Նաւային Երկրորդական վարժարանը, Երաժշտութեան Միջնակարգ-Երկրորդական վարժարանը, Մարզական Երկրորդական վարժարանը, երկու Իրիկուան Երկրորդական վարժարաններ, 7 Արհեստավարժական Երկրորդական վարժարաններ: [40][41][42]

Փոխադրական միջոցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէա․ 2003-2004 թ․ Աթէնք-Փիրէա երկաթուղագիծին վերանորոգուած կայարանը․

Ցամաքային փոխադրամիջոցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքը ունի խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ․ հանրակառքային՝ trolleybus - autobus, երկաթագծային պարզ, թէ արագընթաց՝ métro, tramway, որոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։ Նաեւ՝ թաքսի taxis։ Փոխարկող երկաթուղագիծը Athens Suburban Railway կամ՝ Proastiakos Athens կը գործէ շրջանային գետնի վրայ եւ Ատտիկէի մարզի դրացի շրջանները(Վիօթիա Beotia Βοιωτία, Էվիա Evia Εύβοια, եւ Կորսնթոս Corinthia - Κορινθία) կը կապէ Աթէնք-Փիրէա տարածքաշրջանի նաւային, ցամաքային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։

Նաւային փոխադրամիջոցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նաւային փոխադրամիջոցը 24 ժամուան հետեւողականութեամբ կը կատարուի։ Անոնց կապուած են ցամաքի փոխադրամիջոցները։[43][44][45]

Եղբայրացած քաղաքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէան եղբայրացած է հետեւեալ քաղաքներուն հետ․-

[46]

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէա քաղաք-նաւահանգիստը, ըստ 2011 թ․ մարդահամարին, 163,688 բնակչութեամբ Յունաստանի 5-րդ քաղաքն է։   Փիրէայի ընդլայնուած տարածաշրջանը 448․997 հոգիի բնակչութեամբ, Փիրէայի Շրջանային Միաւորը կը կազմէ եւ կ՛ընդգրկէ բացի համանուն Փիրէա քաղաքապետութենէն նաեւ ուրիշ չորս քաղաքապետութիւններ․ Նիքէա-Ռենտի, Քորիտալլօ, Քերացինի-Տրափեցոնա եւ Փերամա։[47]

Տարի Բնակչութիւն
2001 175 697 մարդ [48]
2011 163 688 մարդ [2][3]

Տեղանուններ - Փիրէային թաղերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիրէային թաղերը, հին ու նոր, իրենց անունները առած են գլխաւորաբար՝ այն շրջանի եկեղեցւոյ անունին պատճառաւ, Փոքր Ասիոյ գաղթականներուն կողմէն տրուած անուններ պատիւ իրենց ծննդավայրերուն, շրջանի երկրաբանական տիպէն, նախկին հողատէրերէ եւ կամ ալ հինէն եկած անունէն։

Մունիխիա Բլուրը (այժմ Քասդելլա)
  • Սուրբ Վասիլիոս․ Կէլլիպոլի եւ Ֆրէաթիտայի միջեւ,
  • Սուրբ Նեղոս․ Խածիքիրիաքիօ շրջան,
  • Սուրբ Սօֆիա,
  • Ամֆիալի,
  • Վալթոս կամ Վուրլիես, Սուրբ Տիոնիսիօ շրջան,
  • Վրիօնի․ Միաուլի ծովեզրին, կեդրոնական նաւահանգիստին շրջան, անունը առած է հոն բնակութիւն հաստատած մեծահարուստ Ռուսիայէն յոյն վաճառականի,
  • Տրափեցոնա եւ Քերացինի (այժմ միացեալ քաղաքապետութիւն)․ առաջինին անունը առաջ եկած է Տրափէ Ձոնա ձորակէն,
  • Էվղենիա կամ՝ Էվղենիա եւ կամ՝ Աւղիանա․ Քերացինիի շրջան, ուր մեծ տարածքներ ունէր այդ անունով Աթենացի գեղջուհին,
  • Թէոսփիդա (թարգ․՝ աստուածաշէն, որովհետեւ ժայռի մը վրայ քանդակուած կամարներ գտնուած են եւ քարայրներ, ուր հաւանաբար հին աստուածներու աղօթատեղիներն էին) Փիրայիքի թերակղզիին, Նոր Կէլլիպոլին եւ Նաւային Կաճառին միջեւ շրջան,
  • Իփփոտամիա հրապարակ եւ փողոց․ ի պատիւ Փիրէա հին քաղաքին (Ք․ա․ 5-րդ դար) ճարտարապետ եւ Փիլիսոփայ Իփփոտամօ Միլիսեցիին,
  • Քամինիա (թարգմ․՝ բուխերիկ)․ հոն 19-րդ դարուն կը գտնուէին աղիւսակերտութեան բուխերիկները,
  • Քարավաս․ անուանումը առաջացած է Փիրէային հիւսիս-արեւմտեան կողմի երկու յաջորդական բլուրներուն եւ Քերացինիին ու Քոքինիային միջեւ գտնուող հողատարածքներուն տիրոջ անունէն,
    Փիրէա․ Միքրոլիմանօ
  • Քարվունիարիքա․ նոյն անունով նաւահանգիստին հիւսիս-արեւմտեան եւ արեւելեան (Մանիքա կոչուած) ծայրամասեր, ուր Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին բնածխաջրատները կը կուտակէին,
  • Քասդելա․ հին Մունիխիա նաւակայքին, աւելի ուշ Թուրքոլիմանօ եւ այժմ Միքրոլիմանօ ու համանուն բլուրին շրջան,
  • Քերադոփիրղոս․ Քերացինիի ծոցիկին արեւմտեան մասին հրուանդան, ուր մինջեւ այսօր կայ միջնադարեան բերդը,
  • Քերքցինի․ համանուն ծոցիկին շուրջ տարածուող շրջան,
  • Քոփի․ Տրափեցոնայի շրջան ուր կը գործէր գոլորշիի գործարան,
  • Լաքա Վավուլա․ Քասդելա բլուրին հիւսիս-արեւմտեան մասին տարածքներուն հողատիրոջ անունը,
  • Լեֆքա․ անունը առած է համանուն ծառերուն անունէն,
  • Լեմօնատիքա․ Քարայիսքաքի քարափին երկարող շրջան,
  • Մանիադիքա․ անուանուած Պեղոպոնեզի հարաւային Մանի հրուանդանէն հաստատուած բնակիչներէն,
  • Աքդի Մանինա․ Քոֆոս Նաւահանգիստին մօտ, անունը առած է Մանինա ալիւրի ջաղացքէն,
  • Տափա․ նաւահանգիստին նախամասը,
  • Աքդի Քսավիերու․ 20-րդ դարասկիզբին իտալացի Սդելա Քսավիերոյի նաւաշինութեան վայրը,
    Փիրէա․ Հին Քոքինիա, Սուրբ Անարղիրի եկեղեցին
  • Փասալիմանի․ օսմանեան իշխանութեան շրջանին օսմանցի կառավարիչի հսկողութեան տակ նաւակայք,
  • Թամպուրիա․ Քերացինիի եւ նաւահանգիստին միջեւ շրջան,
  • Աքդի Ծելեփի․ Աթենացի Եանաքու Ծելեփիին հոն ապարանքը կառուցած էր,
  • Դինանիոս Քիփոս․ անունը առաւ ֆրանսացի նաւապետ Պարպիէ Տը Դինան,
  • Դրուպա․ նաւահանգիստին հարաւը,
  • Իտրէիքա․ Փիրէային հարաւային շրջան Քոֆոս Նաւահանգիստին մօտ, ուր Իտրա կղզիէն բնակիչներ կայք հաստատեցին 1838 թ․,
  • Ֆանարի․ Միքրոլիմանոյին շրջանին հին անունը, որուն ծոցիկին հիւսիսային կողմը կար նաւարկուող լապտեր մը,
  • Փարլամա․ Փանաղիցա եկեղեցւոյ շրջակայքը,
  • Քոքինիա (հին ու նոր)․ մեծ շրջան տարածուած Քարավա բլուրին եւ Փեդրու Ռալի պողոտային միջեւ։ Այդպէս կոչուած է, որովհետեւ ատենին կակաչներով, սոճիներով, բարտիներով լեցուն, հարուստ մարգագետիններով շրջան էր եւ կամ՝ հողին կարմիր գոյնին պատճառով։ Հին Քոքինիան այժմ մաս կը կազմէ Նիքէա-Այ․Իոաննիս Ռենտի քաղաքապետութեան, իսկ Նորը՝ Փիրէային։[49][50]

Փիրէային հայերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տե՛ս բուն արձանագրութիւնը՝ Քոքինիոյ հայկական գաղութը

Փիրէայի Շրջանային Միաւորին մէջ հայերը նախքան ցեղասպանութիւնը, քանի մը տասնեակ կը հաշուէին։ Փոքր Ասիոյ աղետէն հոն ապաստանած հայերը արագօրէն կազմակերպուեցան եւ այսօր աշխուժ գործունէութիւն ունին։ Անոնց գործունէութեան գլխաւոր կեդրոնը Քոքինիան է։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. archINFORM — 1994.
  2. 2,0 2,1 https://web.archive.org/web/20131225194213/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls
  3. 3,0 3,1 http://www.tovima.gr/files/1/2012/12/28/apografi2011.pdf
  4. Աթէնք քաղաքի Հնագիտութիւնը – Փիրէաս (յուն.)
  5. Ռիզոսփասդիս թերթ, Փորդօ Լէոնէ կամ՝ Մախեսդրիա 26-2-2008 էջ 27 (յուն.)
  6. Փիրէայի քաղաքային քարտէսագրում, Pagkrati & Millioni 7-3-2019 (անգլերէն)
  7. Փիրէային կապուած Դէպքեր (յուն.)
  8. [(յուն.)]
  9. Նաւային պատմութիւնը, Spyros M. Polemis (անգլերէն)
  10. Մունիխիա (գերմ.)
  11. Գրական Եզրեր, Փորդօ Լէոնէն մինչեւ Արեւելքի Մախեսդրիան, Միխելի Լիզա 1988թ․, Աթէնք՝ Դէպքեր էջ 5-7 (յուն.)
  12. ΟΛΠ– Փիրէայի Նաւահանգիստի Գործարանաւորութիւն, Փիրէայի նաւահանգիստը կ՛ ընթարձակուի, 3-2-2020(յուն.)
  13. Յունաստանի Կլիմայի Քարտէս, 1971-2000 (անգլերէն)
  14. Փիրէան Հնագոյն տարիներուն (յուն.)
  15. Քլիսթենիսին տասը ցեղերը ստեղծեցին Հին Աթէնքը (յուն.)
  16. Անկման դարերը
  17. Երկրաբանութիւն – Փիրէա, Աթէնքի հին կղզին․ Յունիս 1, 2011, Jean-Philippe Goiran,,Kosmas P. Pavlopoulos, Eric Fouache, Maria Triantaphyllou, Roland Etienne (անգլերէն)
  18. Ատիկէի քաղաքական կազմակերպումը, John S. Traill, Աթէնքի Ամերիկեան Դպրոցին Դասական Ուսումի բաժին, 1975․ (անգլերէն)
  19. Մունիխիա (գերմ.)
  20. Թուքիտիտիս, Պատմութիւն, Գիրք Η (7) (յուն.)
  21. Արիստոթելիս, Աթէնքի նահանգապետութիւնը- 42 (յուն.)
  22. Թուքիտիտիս․ Պեղոպոնեզեան Պատերազմը, գիրք 1 (ֆր.)
  23. Պղուդարխոս․ Թեմիսդոքլիս - կեանքը (ֆր.)
  24. Սալամինայի նաւամարտը(ֆր.)
  25. Լատինները եւ Լեւանդները, Ուիլիամ Միլլըր, 19058 թ․, էջ՝ 245(անգլերէն)
  26. Յունաստանի պատմութիւնը, Oliver Goldsmith, թարգմ․՝ Տիմիդրիու Աղեքսանտրիտու Իադրու եւ Աղեքսանտրու Կ․ Կարփոլա, 1809 եւ 1838, էջ 222 (անգլերէն)
  27. Փիրէային զաւակները․ շարժունութիւններ, անձնական ծիրեր եւ ազգային ինքնութիւն – Յունաստան 19րդ դարուն, նիւթ Լիլի Ազգային Աշխատանոցին, Ֆրանսա 2007թ․ (ֆր.)
  28. Փիրէա Նաւահանգիստը դարերուն ընթացքին, Yannis E. Hadjimanolakis
  29. Նաւային լուրեր․ Փիրէան աշխարհի 10 գլխաւոր նաւահանգիստներէն մէկը (անգլերէն)
  30. Յունաստանի Նաւային պատմութիւնը, Յունաստանի Ազգային Դրամատուն (յուն.)
  31. Liberal- Համաշխարհային առաջնութիւններ յոյներուն նաւային բնագաւառին համար, 25-10-2018 (յուն.)
  32. Naftemporiki – Յունաստանի առաջնութիւն նաւային համաշխարհային մարզին մէջ (յուն.)
  33. Փիրէայի տեսարժան վայրեր (անգլերէն)
  34. Քաթիմերինի օրաթերթ, 5-2-2012 ,Փիրէայի Քաղաքապետութեան Թատրոնը (յուն.)
  35. Քարայիսքաքի մարզադաշտը, 1895 – 1964 – 2003 թուականներու վերանորոգումներով (յուն.)
  36. Էպրոս մարզական թերթ, 29-2-1964 Քարայիսքաքի մարզադաշտին կառուցումը (յուն.)
  37. UEFA-ի (Category 4 Stadiums) Մարզադաշտեր (անգլերէն)
  38. Գոքինիոյ Հ.Մ.Ը.Մ.ի հիմնադրութեան 85-ամեակ - Հ.Մ.Ը.Մ.ը հիմնելու նախաքայլերը Յունաստանի մէջ, 9-3-2012
  39. Արմենիքա պարբերաթերթ, Գրիգոր Աղանեան
  40. Փիրէայի եկեղեցիները (յուն.)
  41. Փիրէայի Բարձրագոյն Վարժարաններ (յուն.)
  42. Փիրէայի վարժարաններուն ցանկը (յուն.)
  43. Փիրէա (յուն.)
  44. Յունաստանի Նաւային Փոխադրամիջոցներ (անգլերէն)
  45. Փիրէա Նաւահանգիստին Վարիչ Մարմինը (յուն.)
  46. Փիրէայի Քաղաքապետարան - եղբայրացած քաղաքներ (յուն.)
  47. Յունաստանի Հանրապետութիւն, Վիճակագրութեան գրասենեակ․ 2011-ի մարդահամար (յուն.)
  48. http://www.ypes.gr/UserFiles/f0ff9297-f516-40ff-a70e-eca84e2ec9b9/D_diairesi.xls
  49. Փիրէային տեղանունները, թաղերը (յուն.)
  50. փիրէային թաղերը (յուն.)

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Πειραιάς Ιπποθοωντίδας Hippothoontides(յուն.)
  2. Թեմիսդոքլիս(ֆր.)
  3. Թուքիտիտիս(ֆր.)
  4. Կորնթոսի Ջրանցքը(անգլերէն)
  5. Գրիգոր Աղանեան(յուն.)
  6. Փիրէայի Հնագիտական թանգարան(ֆր.)
  7. Երկար Պարիսպները(անգլերէն)
  8. Իփոտամոս Միլիսեցի(անգլերէն)