Jump to content

Սամոս

Կղզի
Սամոս
Σάμος
Սամոս կղզիին դիրքը
Երկիր Յունաստան, Էգէական Ծով
Շրջան Հիւսիս-արեւելեան Էգէականի կղզիներ
Տարածութիւն 480 քմ²
ԲԾՄ 1433 մ
Բնակչութիւն 32 642 (2021-ի մարդահամար) մարդ
Կը գտնուի ափին Էգէական Ծով
Ժամային գօտի UTC+2 եւ UTC+3։00
Փոստային ցուցանիշ 931 xx
Պաշտօնական կայքէջ samos.gr

Սամոս (յուն․՝ Σάμος ), Էգէական Ծով, Յունաստան։ Կը գտնուի Էգէական ծովուն կեդրոնական արեւելեան մասին, Իքարիօ ծովուն արեւելքը։ Կղզին ծննդավայրն է հնադարի մեծ թուաբանին Փիթաղորաս, Արիսթարխոս թուաբանին, Էբիքուրոս փիլիսոփային եւ բազմաթիւ պատմաբաններու համար՝ Էսոբոսին։ Սամոս արտադրուած են պղինձէ առաջին արձանները, ինչպէս նաեւ Ք․Ա․550-ի Սամոսի անօթները։ Հոն կը գտնուին 1036 մ․ երկարութեամբ Էվբալինիօ փապուղին (Ευπαλίνειο όρυγμα) զոր Իրոդոթոս կը նկարագրէ որպէս ջրամատակարարման հնադարեան կարեւոր կառոյց եւ Եունեսքոյէն Համաշխարհային ժառանգութեան յուշարձան յայտարարուած Իրէօ (հնադարեան բնակավայր, ուր կը գտնուէր Իրա դիցուհիին տաճարը)։

Աշխարհագրական դիրք

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սամոս Իքարիայէն 10 ծ․մ․ հեռու է եւ կը գտնուի անոր արեւելքը։ Իսկ Փոքր Ասիոյ ափերէն զայն կը բաժնէ նեղ ջրանցք մը 1300 մ․ լայնութեամբ։ Ծովեզրը 86 ծ․մ․ է եւ ընդհանուր տարածութիւնն է 477 քլ․²։

Միքալիս նեղուցը կղզին Թուրքիայէն կը բաժնէ (թրք․՝ Dilek Daği)․ լայնքը կը տարբերի՝ 750 մ․ մինչեւ 1600 մ․։

Քերքիս լեռ
Քարլովասի

Վարչականօրէն կը պատկանի համանուն Սամոս նահանգին։ Կղզիին տարածութիւնն է 480 քլ², բնակչութեան թիւը ըստ 2021-ի մարդահամարին 32 642 է եւ բարձրագոյն կէտն է Քերքիս կամ Քերքեթէաս (1443մ․)։ Մայրաքաղաքն է Սամոս (կամ Քաթօ Վաթի) 5 961 բնակիչներով եւ կը գտնուի կղզիին հիւսիս-արեւելեան ափին, իսկ երկրորդ կարեւոր նաւահանգիստըն է Քարլովասի (7 363)։

Հակիրճ պատմական ակնարկ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Բիթաղորիօ նաւահանգիստ

Հին արձանագրութիւններուն մէջ Սամոս արձանագրուած է բազմաթիւ անուններով՝ Իդրիլի, Մելամֆիլոս, Մելանթեմոս, Ֆիլիս, Անթեմիս եւ Դորիսա։ Անոնք կը պատկերեն անոր ջրարատութիւնը, հարուստ բուսականութիւնը եւ ծառախտութիւնը։

Սամոս անունը հաւանաբար յառաջ եկած է «սամա» հին արմատ բառէն որ բարձր լեռներ կը նշանակէ։

Նախատապմական տարիներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնաբանական պեղումներ յայտնաբերած են թէ կղզին բնակուած է Նոր Քարէ Դարաշրջանէն (Ք․Ա․7000) եւ Պղինձի դարէն։

Ք․Ա․ 550-520․ երկշար թեւերով սամոսի ցռկանաւի նախատիպ։ Սելանիկի Ճարտարարուեստի Թանգարան

Կղզին բնակուած է նախապատմական շրջանէն։ Հոն հաստատուած են յաջորդաբար փիւնիկեցիներ, բելասղիներ, Քարես եւ Լելեղես։ Ըստ դիցաբանութեան, Պելոպոնեսի Արքադիա շրջանէն Ակէոս առաջինն էր որ կղզին կը հաստատուի։ Ան մասնակցած էր Արկոնաւթեան արշաւանքին։ Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին Յունաստանի մայր ցամաքամասէն յոյներ կղզին կը հաստատուին․ առաջինները Յոնիացիները եղած են, Էբիդավրոսէն (Պելոպոնեսի արեւմուտքը)։

Հնադարէն մինչեւ պարսկական տիրապետութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սամոս եղած է Յոնիական Դաշինքին 12 անդամներէն մէկը։ Ք․Ա․650-ին եղած է Էգէականի առեւտրական կարեւոր կեդրոններէն մէկը։ Կղզիին բնակիչները բացին ծովային առեւտրական ճամբաներ դէպի Եգիպտոս, Քիրինի, Կորնթոս եւ Սեւ ծով։

Պարսկական տիրապետութիւն մինչեւ Պելոպոնիսեան պատերազմ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․Ա․6-րդ դարակիսերուն, երբ Բոլիքրաթիս (Սամոսի կառավարիչը) դաւադրաբար կը սպաննուի պարսիկներուն կողմէն, կղզին պարսիկները կը գրաւեն եւ բնկաչութեան մեծամասնութիւնը կը սպաննուի։ Այդ պառճառով Սամոս Յոնիական ապստամբութեան կը մասնակցի (Ք․Ա․499)։

Սամոսի դրամ, Ք․Ա․ 5-րդ-4-րդ դարեր

Պելոպոնեսեան պատերազմին ընթացքին Պելոպոնեսեան Դաշինքին եւ Աթէնքին միջեւ վէճին, Սամոս Աթէնքին կողմը կ՛առնէ։

Հին Սամոսին դրամը կը յատկանշուի առիւծի մը գլուխով։

Սամոսի դրամ, Ք․Ա․ 2-րդ դար

Հելենիստական եւ Հռոմէական ժամանակաշրջաններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․Ա․275-220 տարիներուն, կղզին Պտղոմէոսի Եգիպտական նաւատորմիղին խարիսխը կը դառնայ։ Ապա յաջորդաբար կ՛անցնի Սելեւկեաններուն, հռոմէացիներուն ձեռքը։ Միհրդատեան պատերազմներուն ընթացքին կղզին ծովահէններու յարձակումներուն դիրախ կը դառնայ։

Միջնադարէն մինչեւ ԺԹ․ դար

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Լիքուրղոս Լողոթեթիս․ ապստամբութեան ղեկավարը

Բիւզանդական ժամանակաշրջանին, Սամոս համանուն թեմին մաս կը կազմէ։ Օսմանեան գերիշխանութեան սկիզբին, բնակիչները կղզին կը լքեն եւ շատեր կը վերահաստատուին 1550-էն ետք։ Կղզին կը հաստտուին նաեւ դրացի կղզիներէն եւ Փոքր Ասիոյ ափերէն բնակիչներ։ Այսօրուան գլխաւոր քաղաքները կը զարգանան ԺԸ․ դարէն մինչեւ ԺԹ․ դար։

Յունական ապստամբութեան օրերուն, կղզին ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնէ 18 Ապրիլ 1821-ին։ Ապստամբութեան ընթացքին ինքզինք կիսանկախ կը հռչակէ։ Կառավարիչը կ՛ըլլայ յոյն ուղղափառ քրիստոնիայ դաւանանքի անձ եւ կը պատկանի օսմանեան կայսրութեան վերնախաւին։

Սամոսին միացումը Յունաստանին, նկար՝ Մարտ 1913

11 Նոյեմբեր 1912-ին, Սամոս կը միանայ Յունաստանին։

Փոքր Ասիոյ գաղթականներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փոքր Ասիոյ Աղետէն ետք, 1922, բազմաթիւ ընտանիքներ դիմացի Փոքր Ասիոյ շրջաններէն կղզին կը հաստատուին, անոնց թիւը 30 000-էն աւելի է։

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն մինչեւ ԻԱ․ դար

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Սամոսի միջազգային օդակայան

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, իտալական եւ գերմանական գերիշխանութիւնները կը կործանեն կղզին․ կառոյցները մեծապէս կը վնասուին մանաւանդ գերմանական ռմբակոծումներուն ընթացքին (Նոյեմբեր 1943) եւ կղզին կ՛ունենայ բազմաթիւ զոհեր։

Յունաստանի ազատագրումով եւ կղզիէն գերմանացիներու մեկնումով, Սամոս կամաց կամաց կը սկսի զարգանալ։ ԻԱ․ դարուն, տնտեսութիւնը վերելք արձանագրած է շնորհիւ տեղական արտադրութիւններուն եւ զբօսաշրջիկութեան։

Սամոս, ծովափները եւ Միքալիս նեղուցը որ զայն Թուրքիայէն կը բաժնէ

Զբօսաշրջիկութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամրան, կղզին կ՛այցելեն հազարաւոր զբօսաշրջիկներ։ Յունաստանի գեղեցկագոյն եւ կանանչապատ կղզիներէն է։ Ծառախիտ անտառներ, ձիթենիներ, որթատունկեր եւ պտղատու ծառեր կը ծածկեն կղզին՝ լեռներու բարձրագոյն կէտերէն մինչեւ ափերը։

Սամոս ունի բազմաթիւ ծովափներ որոնք զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւեն, ինչպէս օրինակ՝ Mare Deus Beach, Բոթամի, Լիվադաքի, Glicorisa, Մեղալօ Սէյթանի, Միքրօ Սէյթանի, Սվալա, Ցապու, Պալոս-Օրմօս Քումէյիքոն, Pappa Beach․ եւայլն։

Գինեգործութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դիցաբանութիւն, պատմութիւն եւ Ապելոս (այգի) տեղանունը կղզիին երկու լեռնազանգուածներէն մէկուն, կը պատկերեն Սամոս կղզին որպէս հսկայ այգի մը։ Լեռնային եւ կիսալեռնային շրջաններուն մէջ որթատունկի մշակումէն արտադրուած գինին միջազգային համբաւի արժանացած է։

«ΣΑΜΟΣ» արձանագրուած եւ պահպանուած անունով գինիներու ցանկ․-

Սամոսի Muscat (մշկախաղող)
  • Samos Vin Doux անուշ գինի
  • Samos Grand Cru բնական անուշ գինի
  • Samos Nectar Οίνος բնական անուշ գինի
  • Samos Anthemis անուշ գինի
  • Εκκλησιαστικός անուշ գինի

«Էգէական Ծով» պիտակով արձանագրուած եւ պահպանուած անունով գինիներու ցանկ․-

  • Ψηλές Κορφές սպիտակ չոր գինի ΠΓΕ
  • Αγέρι του Αιγαίου սպիտակ չոր գինի ΠΓΕ
  • Αγέρι του Αιγαίου Οίνος սպիտակ կիսաչոր գինիΠΓΕ

Սեղանի գինիներ․-

  • Golden Samena Οίνος սպիտակ չոր գինի
  • Οίνος Ξηρός Λευκός սպիտակ չոր գինի
  • Οίνος Ροζέ Ημίξηρος Ռոզէ կիսաչոր գինի
Սամոս, Վաթի․ քաղաքապետարան եւ հնաբանական թանգարան

Տեսարժան վայրեր

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Սամոս գինիի թանգարան
  • Սամոսի Իրէօ
  • Էվբալինիօ փապուղի
  • Փիթաղորասին քարայրը
  • Փիթաղորա հրապարակ
  • Ղլիֆադա լիճ
  • Հին թատրոն
  • Սամոսի Հնաբանական Թանգարան
  • Փիթաղորիոյի նոր Հնաբանական Թանգարան
  • Փիթաղորիոյի Հնաբանական Հաւաքածոյ
  • Սամոսի Առաջնորդանիստ Մայն եկեղեցուոյ Բիւզանդական Թանգարան
  • Նիքոլաոս Տիմիթրիու Մշակութային Կեդրոնի Ժողովրդագրական Թանգարան
  • Քարլովասիի Կաշեգործութեան Թանգարան
  • Քարլովասիի Ժողովրդագրական Թանգարան
Մարաթոքամպոս

Սամոս ունի երաժշտութեան հարուստ պատմութիւն։ Աւանդական երաժշտութիւն ու երգեր արխիւներուն մէջ առաջին անգամ արձանագրուած եւ հրատարակուած են 1887-ին։

Գործածուած նուագարաններն են՝ Սանթուր, սուրավլի, ջութակ, կիթառ, պղինձէ շնչափողեր եւ հարուածային գործիքներ, աքորտէոն, արմոնիօ, սրինգ։

[1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11]

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]