Փիւնիկէ

Jump to navigation Jump to search
Map of the Achaemenid Empire.jpg

Փիւնիկէ (յունարէն՝ Φοινίκη), հնագոյն պետութիւն Միջերկրական ծովու արեւելեան ափին: Փիւնիկէի մէջ բնակած են փիւնիկեցիները, որոնք հոն եկած են Էրիթրէական ծովու ափերէն: Հաւանական է, որ Ք.Ա. 5-4-րդ հազարամեակներուն ընթացքին, փիւնիկեցիները Միջերկրական ծովու ափին հիմնած են բնակավայրեր, որոնք աստիճանաբար դարձած են առեւտրաարհեստաւորական եւ նաւահանգստեան կեդրոններ` Սիտոն, Տիւրոս, Պիպլոս[1]: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամեակին, Փիւնիկէն գիւղատնտեսական տարածքներ ունեցող քաղաք-պետութիւններու համախմբութիւն մըն էր: Փիւնիկէն իր աշխարհագրական յարմար դիրքին շնորհիւ գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Միջագետքի ու Նեղոսի հովիտի հետ ցամաքային առեւտուրին, տիրած է Միջերկրականի ծովային ուղիներւն վրայ: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամեակի սկիզբը, երկիրը գտնուած է եգիպտական փարաւոններւ գերիշխանութեան տակ, որ, սակայն, Փիւնիկէի քաղաք-պետութիւններուն չէ խանգարած Հիւսիսային Միջագետքի պետութիւններուն հետ[2] դիւանագիտական յարաբերութիւններ պահպանման:

Phoenicia map-en.svg

Մ.թ.ա. XIII-XII դարերուն, Փիւնիկէի քաղաքները ազատագրուած են եգիպտական լուծէն ետք: Մ.թ.ա. X դարուն, Տիւրոսի թագաւոր Ածիրամը Փիւնիկէի տարածքին մէջ կազմած է Տիւրոս-Սիտոնի միացեալ թագաւորութիւնը, որ դարձած է Փիւնիկէի ամբողջ ծովափին գերագահութիւնը (hegemony): Իր օրօք, Իսրայէլ-Յուդայի թագաւորութեան հետ հաստատուած է ռազմաքաղաքական սերտ դաշինք մը: Տիւրոսը աստիճանաբար կորսնցուցած է իր ազդեցութիւնը, եւ մ.թ.ա. X դարու վերջերուն՝ Փիւնիկէի քաղաքները դարձած են ինքնիշխան: Մ.թ.ա. 2-րդ-1-ին դարերուն, Փիւնիկէի պետութեան մէջ նշանակալից երեւոյթ էր Միջերկրականի կեդրոնական եւ արեւմտեան ափերու գաղութաբնակեցումը: Փիւնիկեցի առեւտրականներն ու ծովահէնները հոն թափանցած են մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակի կէսին: Փիւնիկէն գաղութներ հիմնած է Հարաւային Սպանիոյ, Սիկիլիոյ, Սարտինիոյ եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ[3][4]: Մ.թ.ա. 9-7-րդ դարերուն, այդ գաղութները ձեռք բերած են քաղաքական ինքնիշխանութիւն եւ աստիճանաբար մտած են փիւնիկեան նախկին գաղութ Կարթագէնի պետութեան մէջ: Փիւնիկեան քաղաքները, Մ.թ.ա. 8-7-րդ դարերուն, ենթարկուած են ասորեստանցիներու յարձակման: Մ.թ.ա. VIII դարուն, Փիւնիկէի հիւսիսը հիմնուած է ասորեստանեան կուսակալութիւն մը, բայց եւ այնպէս՝ Փիւնիկեան քաղաքները պահպանած են ներքին ինքնավարութիւնը եւ սեփական թագաւորներու իշխանութիւնը: Մ.թ.ա. 722-ին, ասորեստանցիները ճնշած են տիւրոսցիներուն վրայ, իսկ 701-ին` Փիւնիկէի հարաւը Սիտոնի գլխաւորած ապստամբութիւնը: Մ.թ.ա. 677-ին, Սիտոնը կործանած է, իսկ Պիպլոսը, Տիւրոսը եւ այլ քաղաքներ ճանչցած են Ասորեստանին գերիշխանութիւնը[5]: Մ.թ.ա. 605-ի Ասորեստանի անկումէն ետք, Փիւնիկէն կռուախնձոր դարձած է Նոր Բաբելոնեան թագաւորութեան եւ Եգիպտոսի միջեւ: Մ.թ.ա. 539-332-ին մտած է Աքեմենեան պետութեան կազմին մէջ: Փիւնիկէի նաւատորմը պարսիկներուն կողմէն գործուն մասնակցութիւն ունեցած է մ.թ.ա. 500-449-ի յոյն-պարսկական պատերազմներուն: Մ.թ.ա. 4-րդ-առաջին դարերուն Փիւնիկէն գտնուած է Աղեքսանդր Մակեդոնացիի, պտղոմեաններու եւ սելեւկեաններու պետութեան կազմին մէջ: Մ.թ.ա. 2-րդ-առաջին դարերուն, Կիպրոսի մէջ ստեղծուած է յունա-փիւնիկեան թագաւորութիւն մը: Մ.թ.ա. առաջին դարու կէսին, Փիւնիկէն գտնուած է Տիգրան Բ. Մեծի հայկական կայսրութեան մէջ, այնուհետեւ մտած է հռոմէական Ասորիքի բնակավայրերուն կազմի մէջ: Փիւնիկեցիները աստիճանաբար ձուլուած են Ասորիքի միւս բնակչութեան մէջ:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «The Phoenicians (1500–300 B.C.) - Thematic Essay - Heilbrunn Timeline of Art History - The Metropolitan Museum of Art» 
  2. «Phoenicia – The Rise of Sidon»։ The Encyclopedia of World History, Sixth edition։ Houghton Mifflin Company։ 2001։ էջ 1։ արտագրուած է՝ 2008-12-11 
  3. Glenn Markoe.Phoenicians. p108. University of California Press 2000
  4. Zellig Sabbettai Harris. A grammar of the Phoenician language. p6. 1990
  5. Ju. B. Tsirkin։ «Canaan. Phoenicia. Sidon.»։ էջ 274