Մալթա

Jump to navigation Jump to search

Մալթա (Malta), Մալթայի Հանրապետութիւն (Republia ta՝ Malta), պետութիւնը կը գտնուի Միջերկրական ծովի կեդրոնական մասին մէջ։ Կը մտնէ Բրիտանական համագործակցութեան մէջ։ Տարածութիւնը 316 քմ2 է, բնակչութիւնը՝ 413,965[1] (2015), մայրաքաղաքը՝ Ուալեթա:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մալթայի մէջ մարդկային առաջին բնակավայրերը առաջացած են մ.թ.ա. IV հազարամյակի ընթացքին։ Մ.թ.ա. XIII դ. Մալթան գաղութացած են փիւնիկեցիները։ Մ.թ.ա. VI դ. դարձած է Կարթագէնի տիրույթը։ Մ.թ.ա. 218-ին Մալթան անցած է Հռոմին: Մ.թ. 395-870-ին գտնուած է Բիւզանդիոյ, 870-1091-ին՝ արաբներու տիրապետութեան տակ։ 1091-ին Մալթան նուաճած են նորմանները եւ միացած է Սիսիլիային։ 1530-ին Մալթայի մէջ հաստատուած է Յովհանեաններու ասպետական օրդենը։ XVI դ. բազմիցս ենթարկուած է թուրքերու յարձակումներուն։ 1775-ին տեղի ունեցած է բնակչութեան խոշոր ապստամբութիւն տեղի ասպետներու ֆեոտալական շահագործման դէմ։ 1798-ին Մալթան զաւթած են Նափոլիոն I-ի զորքերը, 1800-ին՝ Մեծ Բրիտանիան: Վերջինս Մալթան դարձուցած է իր գաղութը։ Մալթայի ռազմագիտական նշանակութիւնը մեծցած է Սուեզի ջրանցքի բացումէն (1869) ետք։ Մալթան դարձած է Մեծ Բրիտանիոյ ռազմածովային խոշոր բազան Միջերկրական ծովի մէջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն (1914-1918) ետք Մալթայի մէջ ազատագրական շարժման թափը Մեծ Բրիտանիոյ հարկադրած է 1921-ին Մալթային տալ ինքնավար գաղութի պայման։ 1930-ին քաղաքական սրուած պայքարի պայմաններուն մէջ անգլիական իշխանութիւնները վերցուցած են ինքնավարութիւնը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին (1939-1945) Մալթան ենթարկուած է իտալական եւ գերմանական հարձակման։ Յետպատերազմեան տարիներուն զօրացած է ազգային-ազատագրական եւ բանւորական շարժումը։ 1947-ի սահմանադրութեամբ վերականգնուած է ներքին ինքնավարութիւնը։ 1958-ին հակաանգլիական զանգուածային ելոյթներու պատճառով երկրին մէջ մտած է արտակարգ դրութիւն, 1959-ին վերցուած է 1947-ի սահմանադրութիւնը։ 1962-ին Մեծ Բրիտանիան հարկադրուած Մալթային դարձեալ տուած է ներքին ինքնավարութիւն, իսկ 21 Սեպտեմբեր 1964-ին՝ անկախութիւն Բրիտանական համագործակցութեան շրջանակներուն մէջ։ 1964-ին Մալթան դարձած է ՄԱԿ-ի անդամ։ Միաժամանակ անկախ Մալթային Մեծ Բրիտանիան պարտադրած է «փոխադարձ պաշտպանութեան մասին» համաձայնագիր՝ 10 տարի ժամկետով, որով իրավունք կը ստանար Մալթայի մէջ պահել զինուած ուժեր, փաստօրէն Մալթան կը դառնար ՆԱԹՕ-ի ռազմական բազայ։ 1962-1971-ին իշխանութեան գլուխը կանգնած ազգայնական կուսակցութեան (հիմնադրուած է 1924-ին) կառավարութիւնը, որուն վարած քաղաքականութիւնը կը հակասէր Մալթայի ազգային շահերուն եւ կ'առաջացնէր ժողովրդական զանգուածներու դժգոհութիւնը։ 1971-ի համընդհանուր ընտրութիւններուն յաղթեց ժրաջան կուսակցութիւնը (հիմնադրուած է 1920-ին), որուն առաջնորդ Դ. Մինտոֆֆը կազմեց կառավարութիւն։ Նոր կառավարութիւնը միջոցներ ձեռնարկեց Մալթայի ինքնիշխանութիւնը ամրապնդելու ուղղութեամբ. երկրէն դուրս բերուեցաւ ՆԱԹՕ-ի՝ Եւրոպայի հարաւային գոտիի ռազմածովային ուժերու շտապը, չեղեալ հայտարարուեցաւ 1962-ի անկլո-մալթայական համաձայնագիրը, արգիլեց ամերիկեան 6-րդ նաւատորմի նաւերու մուտքը Վալեթա նաւահանգիստէն։ Մալթան կը վարէ չմիանալու, բոլոր երկիրներու հետ խաղաղ գոյակցութեան քաղաքականութիւն։ 1974-ին Մալթան հռչակուեցաւ հանրապետութիւն, պետութեան ղեկավարը դարձաւ նախագահը (մինչ այդ ղեկավար էր Մեծ Բրիտանիոյ թագուհին)։

Պետական կարգ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մալթան հանրապետութիւն է։ Պետութեան գլուխը նախագահն է, օրենսդրական մարմինը՝ ներկայացուցիչներու պալատը, գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացնէ կառավարութիւնը։ Ընտրական իրավունքէն կ'օգտուին 18 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մալթան կ'ընդգրկէ 2 մեծ (Մալթա, 246 քմ2 եւ Կոցո, 67 քմ2) եւ շարք մը փոքր կղզիներ։ Հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան ափերը զառիթափ են, հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւելքը՝ ցած, հարմար նաւահանգրուաններով։ Ռելիէֆի մէջ կը գերիշխեն մինչեւ 240 մ բարձրութեան կարստային սարավանդները (Մալթա կղզիի մէջ)։ Կլիման միջերկրածովեան է։ Փետրուարի միջին ջերմաստիճանը 12 °C է, Օգոստոսինը՝ 25 °C, տարեկան տեղումները՝ մոտ 530 մմ։ Մակերեւութային հոսքը աղքատ է։ Կը տիրապետէ թփուտային բուսականութեան միջերկրածովեան տիպը։

Նէոլիթեան դարաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քահար Քիմ մեգալիթեան տաճարը

Մարդիկ առաջին անգամ յայտնուեր են Մալթայի մէջ մօտ Ք.Ա. 5900 թուականին, այն ապացուցեր են հնագոյն հողերու հետազօտութիւնները[2]։ Առաջին նէոլիթեան մարդիկ հաւանաբար այստեղ եկեր են Սիցիլիայէն (մօտ 100 քմ կամ 62 մղոն դէպի հիւսիս), բայց ԴՆԹ հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ անոնք Միջերկրածովեան տարբեր շրջաններէն են, ներառեալ Եւրոպան եւ Ափրիկէն[3]։ Անոնք գլխաւորապէս եղեր են ֆերմերային եւ ձկնորսական համայնքներ, որոնք երբեմն զբաղուեր են նաեւ որսորդութեամբ։ Հաւանաբար ապրեր են քարանձաւներու եւ բաց օթեւաններու մէջ։ Հետագայ հարիւրամեակներու ընթացքին հաղորդակցեր են այլ մշակոյթներու հետ, որոնք իրենց հետքը ձգած են տեղացիներու վրայ, որու մասին կը վկայեն խեցեգործական կառուցուածքները եւ խեցեգործութեան գունային երանգները։ հողագործութեան եղանակները կը վատթարացեն հողերու որակը՝ ատոնք ենթարկելով մաշումի, իսկ տարիներու ընթացքին կղզիները աստիճանաբար կը չորնան, անհնարին դարձնելով գիւղատնտեսութեամբ զբաղուիլը։ Այդ տեղի ունեցեր է նաեւ կլիմայի տաքութեան պատճառով եւ կղզիները դարձեր են անմարդաբնակ մօտ հազարամեակ[4]։

Tarxien, գեր կինը
Զսպանակե մոտիվներ մեկալիթեան տաճարէն , Հնագիտութեան Ազգային թանգարան

Գաղութացման երկրորդ ալիքը կու գայ Սիցիլիայէն՝ Ք.Ա. մօտ 3850 թուականին։ Մալթայի պատմութեան առաւել յիշարժան շրջաններէն մէկը կը համարուի տաճարներու շրջանը, որ սկսած է Ք.Ա. մօտ 3600 թուականին։ Աղանթիայի տաճարը Կոզոյի կը համարուի առանձին կանգուն հնագոյն տաճարներէն մէկը աշխարհի մէջ։ Համալիրի անուանումը կու գայ մալթայերէն ġgant բառէն, որ կ'արտացոլէ տաճարի չափերու մեծութիւնը։

Տաճարներէն շատերը ունին հինգ կիսաշրջանաձեւ սենեակներու տեսք, որոնք կը միաւորուին կեդրոնին մէջ։ Կ'ենթադրուի, որ ատոնք կրնան ներկայացնել աստուածութեան գլուխ, ձեռքեր եւ ոտքեր, քանի որ ամենատարածուած արձաններէն մէկը՝ գտնուած այդ տաճարներուն մէջ, այդ գէր կինն է՝ պտղաբերութեան խորհրդանիշը։ Քաղաքակրթութիւնը, որ տաճարներ կը կառուցէ, գոյութիւն ունեցեր է մօտ 1500 տարի, մինչեւ Ք.Ա. 2350 թուականը, որմէ ետք այդ մշակոյթը հաւանաբար վերացած է։ Կան բազում ենթադրութիւններ, թէ Ինչ կրնար կատարուիլ այդ քաղաքակրթութեան հետ, գուցէ ամբողջովին վերացեր է, կամ ուծացուեր, բայց հաշուի առնուած է, որ խորտակումը տեղի ունեցեր է կլիմայի եւ երաշտի պատճառով[5]։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

98%-ը մալթացիներ են։ Կը բնակին նաեւ անգլիացիներ, իտալացիներ: Պաշտօնական լեզուներն են մալթայերէնը եւ անգլերէնը, պաշտօնական տոմարը՝ գրիգորեանը, տիրապետող կրօնքը՝ կաթոլիկութիւնը: Բնակչութեան խտութիւնը 1 քմ2 վրան աւելի քան 1310 մարդ է (2015)։ Գլխաւոր քաղաքներն են Սլիման եւ Վալեթան:

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տնտեսապէս զարգացած երկիր է, կը տիրապետէ արտասահմանեան, հատկապէս անգլիական դրամագլուխը։ Անկախութեան տարիներուն Մալթայի մէջ ստեղծուած են արդիւնաբերական նոր ճիւղեր, կապուած մետաղամշակման, քիմիական արդիւնաբերութեան հետ, կ'աւելնայ շինանիւթերու, ընդլայնուած է սպասարկման ոլորտը (հատկապէս հիւրանոցային)։ 2014-ին արտադրուած է 2,2 մլր կվտ/ժ ելեկտրական ուժ[6]: Արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղերն են հագուստի եւ սննդահամի արդիւնաբերութիւնները։ Կան կաշվի-կոշիկի, խեցեղենի, քիմիական ոչ մեծ ձեռնարկութիւններ։ Խոշոր ձեռնարկութիւններէն է նաւանորոգարանը։ Մալթա կղզիէն կ'արդիւնահանուի շինաքար, կերակուրի աղ։ Կը մշակուի տարածքի 40%-ը։ Կը զբաղուին հացահատիկային բաժանմունքի, բանջարեղէնի մշակութեամբ, պտղաբուծութեամբ, այգեգործութեամբ, ծաղկաբուծութեամբ, անասնապահութեամբ, առափնեայ շրջանները՝ ձկնորսութեամբ։

Փոխադրամիջոց եւ արտաքին առեւտուր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնական ծովային նաւահանգիստն ու օդակայանը Լուքան է, ինքնաշարժներու հանգոյցը՝ Վալեթան: Երկաթուղի չկայ։ ինլքնաշարժներու ճամբաները՝ 3,1 հազար քմ[7] են։ Կ'արտահանէ սարքաւորումներ. հանքային վառելիք, իւղեր եւ նավթամթերքներ. գիրքեր եւ թերթեր. կը ներմուծէ՝ սննդամթերքներ, քիմիկատներ, վառելիք, արդիւնաբերական եւ փոխադրամիջոցային սարքաւորում։ Արտաքին առեւտուրին մէջ առաջատար դէր ունին Մեծ Բրիտանիան, ԱՄՆ, Իտալիան, Քանատան եւ այլն[8]:

Առողջապահութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2014-ին ծնունդը կազմած է 1000 բնակչին՝ 10, մահացութիւնը՝ 9[9]: Կը գերակշռէ ոչ վարակիչ ախտաբանութիւնը, չարորակ նորագոյացութիւններ, շաքարախտ, հիբերթոնիք «hypertonic» հիւանդութիւն եւ այլն։ Վարակիչ հիւանդութիւններէն առաւել տարածուած են մանկական հիւանդութիւններ, որովայնային տիֆը։

Հետաքրքիր փաստեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մալթայի մէջ ամուսիները ազատ կրնան բաժանուիլ, բայց կրկին չեն կրնար ամուսնանալ ուրիշ մարդու հետ։

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]