Պէյրութ

Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Պէյրութ
Դրօշակ Զինանշան
Flag of beirut.gif BlasonBeyrouth4.jpg

Beirutcity.jpg
Երկիր Flag of Lebanon.svg Լիբանան[1]
Մայրաքաղաքն է՝ Լիբանան
Ներքին բաժանում Էշրեֆիէ, Ռաս Պէյրութ, Zuqaq al-Blat, Bachoura, Saifi, Mousseitbeh, Rmeil, Port of Beirut, Dar Mreisseh, Medawar, Minet El Hosn եւ Mazraa
Քաղաքապետ Ապտիւլ Մընէպ Արիս
Տարածութիւն 85 քմ²
ԲԾՄ 0 մեթր
Խոսվող լեզուներ Արաբերէն, Հայերէն, Անգլերէն, Ֆրանսերէն
Բնակչութիւն 2,100,000 մարդ
Կը գտնուի ափին Միջերկրական Ծով
Ազգային կազմ Լիբանանցիներ, հայեր
Կրօնական կազմ Քրիստոնէութիւն, իսլամութիւն
Տեղաբնականուն պէյրութցի
Ժամային գօտի UTC+2
Հեռախոսային ցուցանիշ 01
Պաշտօնական կայքէջ beirut.gov.lb

Պէյրութը (արաբերէն՝ بيروت) Լիբանանի մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքն է[2]։ Կը գտնուի Միջերկրական ծովու արեւելեան ափին։

Պատմական Տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պէյրութ, Պէրութա կամ Պէրիթ անունով յայտնի է ք․ա․ 18-րդ դարէն (այլ տուեալներով՝ ք․ա․ 15-րդ դարէն), որպէս փիւնիկեան քաղաք։ Մինչև ք․ա․ 3րդ դար Պէյրութը ենթարկուած է եգիպտական, խեթական, ասորական եւ այլ տիրակալներու։ Հելլենա-հռոմէական շրջանին (ք․ա․ 3-րդ դար- ք.ե․ 4-րդ դար) եղած է արհեստներու եւ առեւտուրի մեծ կեդրոն՝ ինքնավարութեան եւ սեփական դրամ կտրելու իրաւունքով։ Մեր թուարկութեան 635 թուականին Պէյրութը մտած է արաբական խալիֆայութեան մէջ։ 12-րդ դարու սկիզբէն մինչեւ 13-րդ դարու (ոչ մեծ ընդհատումներով) ենթարկուած է խաչակիրներուն, իսկ 14-15-րդ դարերուն՝ եգիպտական մեմլուքներուն։ 1516 թուականին Պէյրութը նուաճած են թուրքերը, 17-18-րդ դարերուն քաղաքը կառավարած են լիբանանեան ամիրները կամ թրքական նահանգապետը։ 1887-էն Պէյրութը Օսմանեան կայսրութեան համանուն վիլայէթի կեդրոնն էր։ 1918 թուականի Հոկտեմբերին Անթանթի զօրքերը գրաւեցին Պէյրութը։ 1920-26-ին Պէյրութը ֆրանսական ենթամանդատային «Մեծ Լիբանանի պետութեան», 1926-1943-ին Լիբանանի Հանրապետութեան, իսկ 1943 թուականի Նոյեմբերէն անկախ Լիբանանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։ 20-րդ դարու 20-ական թուականներէն Պէյրութը ազգային-ազատագրական եւ յեղափոխական շարժումներու կեդրոն է (յայտնի են 1930-ական թուականներու, 1943 թուականի, 1958 թուականի ժողովրդական ելոյթները)։

Պահպանուած Ճարտարապետական կոթողներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պէյրութի մէջ պահպանուած են փիւնիկեան, հռոմէական եւ բիւզանդական կառոյցներու մնացորդներ, Զամի ալ-Օմարի մզկիթը (վերակառուցուած է քրիստոնէական եկեղեցիէ, 1291-ին), «Պալատական մզկիթը» (16րդ դարու սկիզբ)։

Փոքր բերդաքաղաք` պատմական Պէյրութը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փոքր բերդաքաղաք` պատմական Պէյրութը ունէր միայն շուրջ 240 հազար քառ. մեթր ուղղանկիւն տարածութիւն` արեւելքէն արեւմուտք շուրջ 400 մեթր լայնքով, իսկ հարաւէն հիւսիս, ծով` շուրջ 600 մեթր երկայնքով եւ ութ դարպասներով: Մօտաւորապէս այժմ «Պիէլ»ի վերածուած ու անհետացած «Այն Մրէյսի»ի եւ «Զէյթունա»յի ծովեզերքէն` «Նորմանտի» պանդոկի շրջանին «Աւընիւ Ֆրանսէզ»էն մինչեւ «Ռիատ Սոլհ» հրապարակ, «Կրանտ Թէաթր» եւ «Ազարիէ» շէնքեր:

Քաղաքը ընդլայնելու որոշումով մը 1800-ական տարիներուն կը սկսին քանդել հռոմէական պարիսպը եւ դարպասները` Պապ Իտրիս, Պապ Խարիժա, Պապ Ալտիրքա, Պապ Ալսանթիա, Պապ Ալտապպաղա, Պապ Ալսարայա, Պապ Ապու Նասըր եւ Պապ Եաագուպ` քաղաքին հարաւի` «Յակոբին Դուռ»-ը, մօտաւորապէս Ս. Նշան մայր եկեղեցւոյ մօտ` Ռիատ Սոլհ հրապարակին շրջանը: Ըստ 1820-ին կատարուած մարդահամարի մը, Պէյրութի մէջ կը բնակէին 400 հայեր եւ ասորիներ, ազգութիւնը առանձնաբար չեն հաշուած: Իւրաքանչիւր դարպասի պահակութիւնը եւ բանալին վստահուած կ'ըլլար համանուն գերդաստանին, օրինակ` հայազգի Յակոբին, Իտրիս ընտանիքին եւ այլն:Ս. Նշան մայր Եկեղեցւոյ առջեւի զառիվեր ճամբան աստիճան եղած է մինչեւ 1940-ական թուականներու վերջերը, եւ աստիճաններուն շուրջը` պղնձագործներու արհեստանոցներ եւ շուկայ:

Քաղաքին ընդարձակումը դանդաղօրէն կը շարունակուի, եւ 1953-ին` Պէյրութի վերաբերեալ քաղաքաշինութեան նոր օրէնքով մը, առաջին անգամ ըլլալով արտօնութիւն կը տրուի մինչեւ 9 յարկանի շէնքերու կառուցումին, գոյութիւն ունեցող նեղ փողոցներու երկայնքին… Այդ թուականէն ետք քաղաքը կը սկսի խճողուիլ բարձր շէնքերով` առանց ապահովելու հանրային տարածութիւններ ու լայն ճամբաներ: Օրինակ, Համրա փողոցը, որ նախապէս գիւղական տեսք ունեցած է, պարտէզներով ու ցանցառ բնակարաններով, ցած ու տեսանելի հորիզոնով, այդ թուականէն ետք կը սկսի արագօրէն զարգանալ եւ վերածուիլ բնակարանային, զբօսաշրջային ու տնտեսական երբեմնի կեդրոնին: Նոյն կշռոյթով կը կառուցուին Ռաուշէի, Մանարայի, Վերտէնի, Ռաս Պէյրութի եւ այլ թաղամասերը:

Պէյրութի բնակիչներուն համար բնական էր հետիոտն ուղղուիլ դէպի դպրոց, գործատեղի, կեդրոնական շուկաներ, կամ` այցելել ազգականներու եւ բարեկամներու, թէեւ ելեկտրական հանրակառքին կողքին կը գտնուէր ոչ պետական մեծ ու միջակ չափի հանրակառքերու ծառայութիւն. այսպէս` Տորա-Նահր, Պուրճ (այդպէս կը կոչուէր կեդրոնական Պէյրութը` Նահատակաց հրապարակը) երթուդարձի ուղին, վարձքը` 10 դահեկան, կայարանը` սինեմա Մեթրոփոլի կողքի փողոցը: Հանրակառքեր կային դէպի գիւղերը եւ քաղաքները ուղղուող, կայարանը` Օփերայի, այժմու Վըրճըն Մեկասթորի(Virgin Megastore) կողքի փողոցը, ծովու կողմի փողոցին մէջ, եւ Նահատակաց հրապարակին հիւսիսային կայարանին յատուկ հատուածին մէջ:

1960-ականներու Պէյրութը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինչեւ 1960-ական թուականներու վերջերը Պէյրութը համեմատաբար փոքր քաղաք մըն էր, տակաւին չէր տարածուած իր սահմաններէն դուրս դէպի նորաստեղծ արուարձաններ` վերածուելու «Մեծն Պէյրութ»-ի: Շնորհիւ հանրակառքին եւ դէպի արեւելք ու հիւսիս տանող միակ ճամբուն` արուարձաններէն միայն Պուրճ Համուտը բնական շարունակութիւնը եղած է մայրաքաղաքին: 1956-ի որոշումով Պէյրութ գետը կը դառնայ մայրաքաղաքին արեւելեան սահմանը` բաժնելով զայն Պուրճ Համուտէն: Գլխաւոր հրապարակ՝ Պուրճը, սիրտը քաղաքին, եռուզերի կաթսայ մը եղած է՝ հանրակառք, «օթօպիւս», «թաքսի», «սերվիս»ներ, ժողովուրդ, գոռում-գոչում եւ այս բոլորը ամբողջացնող մութ կանաչ տարազով խելակորոյս ոստիկաններ, զէնք ունենալով իրենց բերնի «անզէն» սուլիչը։ Կեդրոնական Պէյրութի Նահատակաց Յուշարձանն ու արմաւենիներու արտայայտիչ շարանը խոցող երեւոյթը՝ «օթօպիւս»ներու եւ «թաքսի»ներու կայանն էր, դէպի տարբեր գիւղեր, քաղաքներ ուղղուող ճամբորդներու համար՝ Թրիփոլի, Զահլէ, Պաալպէք, Սայտա, մինչեւ իսկ Հալէպ կամ Դամասկոս:

Խարկուած, աղացած ու պատրաստ սուրճը նորութիւն էր 1960-ական տարիներուն, ինչպէս նաեւ «ֆարրուժ»-ը` յատուկ սարքի մէջ դառնալով եփած հաւը:

Աչքառու ներկայութիւն էին քաղաքի ամէնէն ժողովրդական պատկերասրահները՝ Ռոքսի, Ամբիր, Տիւնիա, Մեթրոբոլ, Ռիվոլի եւ քիչ մը անդին՝ Կրան Թէաթր եւ Քաբիթոլ:

Արեւելքի Փարիզն էր Պէյրութը, փառքի այդ օրերուն, ոչ միայն ֆրանսական ճարտարապետութեան իր դրոշմով այլեւ՝ «La dolce vita»ի (անուշ կեանք) ինքնուրոյն հմայքով ու համբաւով։

Հայկական կեանքն ալ ետ չէր մնար հաճելի եւ հարուստ այս օրերէն։ Պուրճ Համուտը զուտ հայկական իր բնոյթով փոքրիկ Հայաստան մըն էր կենսունակ դպրոցներու, եկեղեցիներու, ակումբներու եւ շուկաներու լայն գործունէութեամբ:

1970-ականներու Պէյրութը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինչեւ 1970-ական տարիները, 1975-ի քաղաքացիական պատերազմէն առաջ, գերվաճառատուները ընդհանրացած չէին տակաւին, եւ ժողովուրդը իր գնումները կը կատարէր Պէյրութի ժողովրդային ու մասնայատուկ կեդրոնական շուկաներէն: Նահատակաց հրապարակին արեւմտեան կողմը կար Միջին Արեւելքի ամենամեծ ոսկերիչներու շուկան, որուն աջ կողմի փողոցի երկայնքին կը գտնուէր ամէնէն բանուկ ժողովրդային շուկան` Սուք Սըրսոքը, Սուք Էլ Քանտարժին, Սուք Էլ Էրմենը եւ Սուք Նուրիյէն, իսկ ձախ կողմի փողոցը` Սուք Տապպուսը:

Ազարիէ շէնքին դիմաց, մարոնիներու Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ կողքի աստիճաններէն վար կը սկսէր ձուկի եւ ողջ հաւու շուկան, իսկ մայր ճամբու եզերքին կը գտնուէր լիբանանեան զովացուցիչ «Ժալլուլ»-ի գործարանը: Բոլոր այս շուկաները նեղ թաղերով իրարու միացած էին մինչեւ «Մաարատ շուկայ» եւ խորհրդարանի հրապարակ: Իսկ «Պապ Իտրիս» շրջանին մէջ կար աւելի ընտրանի` «Սուք Թաուիլ»ը, «Սուք Եասմին»ը` ծաղիկներու շուկան, «սուք էլ Ֆրանժ»ը, «Սուք Պեզիրկան»ը, «Սուք Այեաս»ը, «Սուք Ժամիլ»ը եւ «Սուք Սայեար»ը: Իւրաքանչիւր Սուք` շուկայ, ունէր իւրայատուկ ապրանքի տեսականին եւ անոր համապատասխանող յաճախորդները:

Պանդոկ «Սեն Ժորժ»ը, կառուցուած` 1927-ին, Պէյրութ թերակղզիի ծովեզերեայ ծոցերէն մէկուն ցցուն ծայրամասին վրայ, ճարտարապետը` ֆրանսացի Օկիւսթ Փերէ եւ Անթուան Թապեթ, Լիբանանի մէջ առաջին շէնքն էր, որ այժմու պողպատ եւ պեթոն օգտագործող ոճով կառուցուած է: Կառոյցը դարձած է Պէյրութի եւ Լիբանանի խորհրդանիշը` զբօսաշրջային աշխարհին մէջ[3]:

Ժամանակակից Պէյրութը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Beirut close to plane descent.jpg

Պէյրութը հիմնականօրէն ժամանակակից քաղաք է, ուղիղ փողոցներով, գեղեցիկ առափնեակով, բազմայարկ տուներով, հիւրանոցներով, դրամատուներով եւ վիլլաներով։ Կեդրոնը կը գտնուին 3 գլխաւոր հրապարակները (ալ-Պուրժ, ալ-Նըժմէ եւ Ասսուր), որոնցմէ հարաւ, հարաւ-արեւելք եւ արեւելք կը բացուին լայն փողոցներ՝ փոխարկուելով դէպի այլ քաղաքներ տանող խճուղիներու։ Ճարտարապետութեան մէջ կը գերակշռեն ժամանակակից պարզ ծաւալներն ու ձեւերը, հարթ պատերուն համադրուած ապակիի առատութիւնը, տափակ կտուրները՝ յաճախ օգտագործուած սրճարաններու, ճաշարաններու համար։ 1950-1960-ական թուականներուն կառոյցներէն են՝ դրամատան շէնքը (ճարտ․ Ա․ Սալամ), «Ազարիյէ» գրասենեակներու շէնքը (ճարտ․ Մ․ Էկոշար), «ալ-Սայէտ փրեսս» (ճարտ․ Բ․ Հ․ Մաքտիսի), Արդարադատութեան պալատը (ճարտ․ Ֆ․ Թրատ), «Փիւնիկիա» հիւրանոցը (ճարտ․ Է․ Սթոուն, Ռ․ Էլիաս), բազմաբնակարանանոց տուներ (ճարտ․ Է․ Թապէթ եւ ուրիշներ)։

Յուշարձաններ Եւ Թանգարաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յուշարձաններէն են՝ թրքական տիրապետութեան զոհերու յուշարձանը ալ-Պուրժ հրապարակին վրայ եւ Ռիատ ալ-Սոլհի յուշարձանը Ասսուր հրապարակին վրայ։ Պէյրութ ունի Լիբանանի պետական, ամերիկեան, ֆրանսական, արաբական եւ հայկական համալսարաններ, Հնագիտական թանգարան, Լիբանանի արուեստի պատմութեան ազգային թանգարան, Սըրսոք (ժամանակակից արուեստի) թանգարան։

Լիբանանի Ազգային գրադարանը, որ կը գործէր 1921-ին փակուած է 1979-ին քաղաքացիական պատերազմին պատճառով:2000-ին վերաբացուած է։

Պէյրութի Համայնքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պէյրութ կը համարուի Լիբանանի այն գլխաւոր քաղաքը, ուր տարբեր համայնքներ իրարու դրացնութեամբ կը բնակին: Պէյրութը խորհրդանիշ է համայնքներու միջեւ խաղաղ գոյակցութեան:

Պէյրութի մէջ եկեղեցին եւ մզկիթը իրարու կից կառուցուած

Պէյրութը՝ Միջազգային յարաբերութեանց մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պէյրութ ունի Կարեւոր նաւահանգիստ, երկաթուղային եւ խճուղային ճանապարհներու հանգոյց, ինչպէս նաեւ միջազգային օդակայան։ Արդիւնաբերական, ելեւմտական եւ զբօսաշրջութեան կեդրոն է։ Զարգացած են թեթեւ սնունդի եւ մետաղամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Կ'արտահանէ լիմոն, խնձոր, ձիթապտուղի իւղ, մետաքսի հումք եւ բրդեղէն։

Կլիմայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կլիման մերձարեւադարձային է, տաք ու չոր ամառով։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը 14°C է,իսկ Օգոստոսինը՝ շուրջ 28°C, տարեկան տեղումները՝ շուրջ 900 մմ։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնակչութեան թիւը կը տարուբերի 938,940-էն 1,303,129-ի եւ 2,012,000-ի միջեւ: Ճշգրիտ թիւ մը չըլլալուն պատճառը կը վերագրուի 1932-էն ի վեր մարդահամար չըլլալուն:

Հայերը Պէյրութի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրէին Պէյրութ քաղաքին մէջ ապրած են շուրջ 1500 հայեր, որոնք մեծ մասամբ Ատանայէն, Մարաշէն, Եդեսիայէն, Տիարպեքիրէն, Ակնէն, Կ.Պոլիսէն, Պաղտատէն եւ այլ վայրերէ գաղթածներ էին։

Հայոց Ցեղասպանութեան վերապրողներու լայն զանգուած մը կը հաստատուի այստեղ եւ Պէյրութ կը դառնայ Սփիւռքի ամենակարեւոր կեդրոնը։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը կը քանդէ Պէյրութը։ Բնականաբար կը տուժէ նաեւ տեղի հայ գաղութը երբ մեծ թիւով պէյրութահայեր կը փոխադրուին ԱՄՆ, Եւրոպա, Աւստրալիա եւ այլ երկիրներ։ 1939-ին (Ալեքսանդրետի սանճախէն) բռնի տեղահանուած եւ արտաքսուած հայերը կը բնակին Պէյրութի մէջ։

Պէյրութի մէջ կը բնակէր շուրջ 180 հազար հայ (1973), յատկապէս՝ արհեստաւորներ (կօշկակարներ, դերձակներ, ոսկերիչներ, եւյլն.), բանուորներ եւ փոքր առեւտրականներ, կան մեծ առեւտրականներ, ձեռնարկատէր արդիւնաբերողներ, մեծ թիւով մտաւորականներ (գրողներ, նկարիչներ, երաժիշտներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, ճարտարապետներ, եւյլն.)։ Պէյրութի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Ս․ Նշանը, սկսած է գործել 19-րդ դարու 2-րդ կիսուն, իսկ առաջին հայկական դպրոցը՝ 1902-ին։ Այժմ (1973) Պէյրութի մէջ կը գործէին 50-էն աւելի վեցամեայ, թերի միջնակարգ եւ միջնակարգ հայկական դպրոցներ (Սուրէն Խանամիրեան քոլէճ՝ նախկին Ս․ Նշան վարժարան (փակուած), Հայ Աւետարանական կեդրոնական բարձրագոյն վարժարան, Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարան (փակուած), Վիեննական Մխիթարեան վարժարան, Սահակեան լիսէ (փակուած), Ն․ Փալանճեան ճեմարան (փոխարինուած Արսլանեան Ճեմարանով՝ Մըզհէր), Հ.Բ.Ը. Միութեան Դարուհի Յակոբեան վարժարան (փակուած), Հ.Բ.Ը. Միութեան Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարան(փակուած), Նոր Բարձրագոյն վարժարան, եւյլն.), բարձրագոյնի մակարդակի մէկ ուսումնական հաստատութիւն՝ Հայկազեան Համալսարանը, ուր հայերէն բացի կրթութիւն կը ստանան արաբ եւ այլազգի երիտասարդներ։ Հայագիտական ամպիոն ունի Հայկազեան համալսարանը։ Պէյրութի առաջին հայերէն թերթի հրապարակումէն (1921) մինչեւ 1973 լոյս տեսած է շուրջ 150 անուն պարբերական։ Այժմ կը հրատարակուի աւելի քան 20 անուն պարբերական։ Քաղաքի շուրջ 20 հայկական տպարաններուն մէջ կը տպագրուին հայերէն պարբերականներ, դպրոցական դասագիրքեր, գեղարուեստական, գիտական եւ այլ գրականութիւն։ Կը գործեն 100-էն աւելի հայկական մշակութային («Թեքէեան», «Նոր սերունդ», «Լիբանանահայ գրական շրջանակ», «Համազգային», եւյլն.), երիտասարդական-մարզական («Հայ մարմնամարզական միութիւն», «Արարատ», «Հայ երիտասարդաց ընկերակցութիւն», «Հայ մարմնամարզական ընդհանուր միութիւն» եւյլն.), բարեգործական (ՀԲԸՄ Պէյրութի մասնաճիւղը հիմնուած է 1910-ին), հայրենակցական միութիւններ, քաղաքական, կրօնական, կրթական եւ այլ կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ թատերախումբեր («Վահրամ Փափազեան», «Գասպար Իփէկեան», «Վարդան Աճէմեան», «Թատրոն-67», եւյլն.) ու երգչախումբեր («Գարուն», «Կոմիտաս»)։ Արմենպրեսը 1967-էն ուղղակի հեռատիպային կապ ունի Պէյրութի հետ։ Խորհրդային տարիներուն կը գործէր Երեւան-Պէյրութ օդային գիծ, ներկայիս եւս կը գործեն Երեւան- Պէյրութ օդային գիծեր։

Պէյրութի մէջ եղած են Ս. Նշան եկեղեցին (1851-էն), անոր կից հոգետուն, առաջնորդարան, դպրոց եւ գերեզմանատուն։ Կաթողիկէ համայնքը Պէյրութի մէջ ունեցած Ս. Եղիա եկեղեցին (1890-էն), Ս. Յայտնութեան մատուռը եւ այլ գերեզմանատուն մը։

Յայտնի Հայեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքաշինութեան ասպարէզին մէջ Մուհանտիզը (ճարտարապետը) (Մանուկ Մանուկեան, 1841-1925) շուրջ 50 տարի գլխաւորած է Դամասկոսի եւ Պէյրութի ճարտարագիտա-ճարտարապետական վարչութիւնները, Պէյրութի մէջ կառուցած է ճանապարհներ եւ հասարակական օգտագործման շէնքեր։


Կաղապար:Եղանակի Աղյուսակ

Քոյր Քաղաքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]