Սլովենիա

Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Սլովենիա
սլովեն.՝ Slovenija
Դրօշակ Զինանշան
Flag of Slovenia.svg Coat of arms of Slovenia.svg


I feel SLOVEnia
Երկիր Flag of Slovenia.svg Սլովենիա
Ներքին բաժանում Լիւպլիանա
Սլովենիոյ Վարչապետ Յանեզ Յանշա
Օրէնսդրական մարմին Slovenian Parliament
Հիմնադրուած է՝ 25 Յունիս 1991
Տարածութիւն 20 273±1 քմ²
Պաշտօնական լեզու Սլովեներէն[1]
Բնակչութիւն 2 066 880 մարդ (1 Յունուար 2018)[2]
Կը գտնուի ափին Ադրիատիկ ծով եւ Միջերկրական Ծով
Ժամային գօտի UTC+1
Շրջագայութեան պետ-համարագիր SLO
Պաշտօնական կայքէջ gov.si
gov.si/en/
gov.si/it/

Սլովենիա (սլովեն.՝ Slovenija), պաշտօնական անուանումը՝ Սլովենիայի Հանրապետութիւն (սլովեն.՝ Republika Slovenija) պետութիւն Հարաւային Եւրոպայի մէջ։ Տարածքը 20,236 քմ² է, բնակչութիւնը՝ 2,089,310 մարդ (Յուլիս, 2019)։

Մայրաքաղաքն է Լիւպլիանան, պետական լեզուն սլովեներէնն է։ Ունիթար, հանրապետական պետութիւն է։ Վարչականօրէն բաժնուած է 210 համայնքներու, այդ թիւին մէջ՝ 11 քաղաքներու։ Սլովենիայի խոշոր քաղաքներէն են Լիւպլիանան, Մարիպորը, Ցելիէնը։ Բնակչութեան 83%-ը սլովենացիներ են, մնացածը սերպեր, (Croatia) խրուաթներ, հունգարներ եւ այլ ազգի ներկայացուցիչներ։

Կը գտնուի Պալքանեան թերակղզիի մերձալփեան հատուածին մէջ, կ'ողողուի Ատրիաթիկ ծովի ջուրերով։ Արեւմուտքին սահմանակից է Իտալիայի, հիւսիսին՝ Աւստրիայի, արեւելքին՝ Հունգարիայի, արեւելքին ու հարաւին՝ Խրուաթիայի հետ։

Արդիւնաբերական երկիր է՝ տինամիք զարգացող տնտեսութեամբ։ 2011 թուականին ՀՆԱ-ն կազմեր է 58,979 միլիար տոլար (բնակչութեան մէկ շունչին՝ մօտ 29,179 տոլար)։ Դրամական միաւորը եւրոն է։

Երկիրը անկախութիւն ձեռք բերած է 1991 թուկանի Յունիսի 25-ին։ 2004 թուականի Մրտին Սլովենիան մտեր է ՆԱԹՕ-ի կազմին մէջ, իսկ 2004 թուականի Մայիսի 1-ին՝ Եւրամիութեան մէջ։

Անուան ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սլովենիա անունը ծագում առած է սլովենէ (սլովենացիներ) բառէն, որ սլավոններ բառի տարբերակն է․ բառացի կը նշանակէ սլովեններու երկիր։ Սլավոններու բառի ծագումը լեզուաբաններու կողմէն կը մնայ չբացայայտուած, հակառակ որ կան անոր բացատրութեան քանի մը վարկածներ[3]։

Ժամանակակից Սլովենիայի անունը ծագում առած է Ազգային ազատագրութեան սլովենական կոմիտէի (սլովեն.՝ Slovenski narodnoosvobodilni svet) որոշումէն, որ ստեղծուեր է 1944 թուականին, երբ եուկոսլաւիայի մէջ ձեւաւորուեր էր ազատագրական շարժում ՝ ընդդէմ գերմանական գրաւումին։ Պետութեան պաշտօնական անուանումը 1945-1946 թուականներուն եղեր է Դաշնային Սլովենիա (սլովեն.՝ Federalna Slovenija), որ այն ժամանակ եուկոսլաւիայի ընկերվարական դաշնային հանրապետութեան մաս կը կազմէր: 1946 թուականի Փետրուարի 20-ին Դաշնային Սլովենիան անուանափոխուեր է Սլովենիայի ժողովրդական հանրապետութիւն (սլովեն.՝ Ljudska republika Slovenija}}), որ իր կարգին 1963 թուականի Ապրիլի 9-ին վերանուանուեր է Սլովենիայի ընկերվարական հանրապետութիւն (սլովեն.՝ )Socialistična republika [4]։ 1990 թուականի Մարտի 8-ին Սլովենիան հեռացուցեր է ընկերվարական բառը՝ դառնալով Սլովենիայի Հանրապետութիւն, իսկ 1991 թուականի Յունիսի 25-ին ձեռք բերեր է անկախութիւն։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սլովենական հողերու միաւորման նախագիծ, որ երբեք չէ իրագործուեր (1948)

Ժամանակակից սլովեններու սլավոնացի նախնիները երկրի տարածքին հաստատուեր են 6-րդ դարուն։ 7-րդ դարուն անոնք ձեւաւորեր են Քարանթանիան, որ եղեր է սլավոնական առաջին պետութիւններէն։ 745 թուականին Քարանթանիան ռազմական օգնութեան դիմաց ճանչցեր է ֆրանքներու գերիշխանութիւնը՝ պահպանելով, սակայն, իր ձեւական անկախութիւնը մինչեւ անոր անկումը 1180 թուականին։ Ֆրանքներու ազդեցութիւնը նպաստեր է սլովենացիներու քրիստոնէացմանը։

Մոտ 1,000 թուականին կը վերագրուի Brižinski spomeniki փաստաթուղթը, որ սլովեներենով առաջին գրաւոր վկայութիւնն է։ 14-րդ դարուն ժամանակակից Սլովենիան յայտնուեր է Հապսպուրկներու իշխանութեան ներքոյ եւ հետագային մտեր Աւստրո-Հունգարիայի մյջ[5]։ Սլովենիան բաժնուած եղեր է երեք նահանգի՝ Քրանսքա, Կորիշքա եւ Շթայերսքա։

1990 թուականի Դեկտեմբերի 23-ի հանրաքուէով սլովենացիներու 88,4 %-ն արտայայտուեր է Սլովենիայի անկախութեան օգտին։

1991 թուականի Դեկտեմբերի 23-ին ընդունուեր է Սլովենիայի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւնը։ 2004 թուականին այն մտեր է Եւրամիութեան մէջ։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աշխարհագրական դիրք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սլովենիայի աշխարհագրական շրջաններ
Սլովենական աշխարհագրություն

Սլովենիան կը գտնուի Կեդրոնական Եւրոպայի Ալփեր-Տանուպեան շրջանի մէջ, երկրի մակերեւոյթը լեռնային է, հիւսիս-արեւմուտքին եւ հիւսիսին կ'երկարին Արեւելեան Ալփերու (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 2864 մ, Թրիկլաւ լեռ), հարաւին՝ Տինարեան լեռներու ճիւղաւորութիւնները[6]։ Խոշոր գետերն են Սավան (221 քմ) ու Թրավան, որոնք Տանուպի աջ վտակներն են։ Լեռնային լիճերէն են Պլէյսքոն, Պոհինսքոն, «Karst» Քարսթային լիճ է Ցերկնիցան։

Մակերեսը 20,273 քմ² է․ ցամաքային մակերեսը՝ 20,151 քմ²։ Ջրային տարածքի մակերեսը 122 քմ² է։

Ընդերք եւ կլիմայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ընդերքին մէջ կան գորշ ածխի, ծարիրի, սնդիկի, պոքսիթներու պաշարներ։

Կլիման բարեխառն է, ծովափին՝ մերձ-արեւադարձային միջերկրածովային։ Տարածքի 40 %-ն կը զբաղեցնեն սաղարթաւոր ու ասեղնատերեւ անտառները։

Բուսական աշխարհ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրի ներքին շրջանները՝ մինչեւ 700–800 մ բարձրութիւնները, ծածկուած են տափաստանային բուսականութեամբ, 800–2000 մ բարձրութիւնները՝ լայնատերեւ ու ասեղնատերեւ անտառներով, աւելի բարձր շրջանները՝ մարգագետիններով։

Կենդանական աշխարհ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կենդանիներէն կան եղջերու, քարայծ, վարազ, վայրի կատու, կզաքիս։ Կլիմային վարժեցուած արջը։ Շատ են թռչուններն ու սողունները։

Գետերն ու լիճերը հարուստ են ձուկերով (ծածան, գայլաձուկ, փերքես)։

Վարչական բաժանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սլովենիայի վարչական բաժանում

Երկիրը բաժնուած է 210 համայնքներու,որոնցմէ 11-ը ունին քաղաքի կարգավիճակ։ Մայրաքաղաքը բաժնուած է շրջանային համայնքներու (Četrtna skupnost)։

Քաղաքի ներկայացուցչական մարմինը քաղաքային խորհուրդն է (mestni svet), որ կ'ընտրուի բնակչութեան կողմէ, իսկ կատարողական մարմինը՝ ժուպանը (Župan)։

Համայնքի ներկայացուցչական մարմինը համայնքային խորհուրդն է (občinski svet), որ կ'ընտրուի բնակչութեան կողմէ, իսկ կատարողական մարմինը՝ ժուպանը (Župan)։

Շրջանային համայնքի ներկայացուցչական մարմինը շրջանային համայնքի խորհուրդն է (Svet Četrtne skupnosti), որ կ'ընտրուի բնակչութեան կողմէ, իսկ կատարողական մարմինը՝ շրջանային համայնքի խորհուդի նախագահը (predsednik sveta)։

Քաղաքական կառուցուածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Pokrajine.png

Սլովենիան կը ղեկավարէ Սլովենիայի նախագահը, որ կ'ընտրուի հինգ տարին մէկ։

Գործադիր իշխանութիւնը կը ներկայացնեն նախագահն ու խորհրդարանը։ Վերջինս կը նշանակուի խորհրդարանի կողմէն։

Սլովենիայի խորհրդարանը բաղկացած է երկու պալատներէն՝ ազգային ժողով (državni zbor) եւ պետական խորհուրդ (državni svet)։ Խորհրդարան կ'անցնին 90 պատգամաւոր, որոնցմէ 88-ը՝ համամասանական, իսկ 2-ը, որոնք կը ներկայացնեն իտալական ու հունգարական փոքրամասնութիւնները՝ մեծամասնական սկզբունքով։ Պետական խորհուրդը կը կատարէ վերին պալատի գործառոյթը։ Այն ունի 40 պատգամաւոր, որոնք կ'ընտրուին հնգամեայ ժամկէտով եւ կը ներկայացնեն հասարակության տնտեսական, կառուցուածքային ազգային կարեւոր խմբաւորումները։ Խորհրդարանը կ'ընտրուի հինգ տարին մէկ։ Խորհրդարանի հիմնական կուսակցութիւններն են «Սլովենիայի դեմոկրատական կուսակցութիւնը» եւ «Սլովենիայի ազատական դեմոկրատիան»։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Հիմնական յոդված

Բնակչութեան տարեկան աճը 2012 թուականի դրությեմբ + 0,16 % է, ծնելիութեան մակարդակը՝ 10,66 %, մահացութիւնը՝ 9,35 %, արտագաղթի սալտոն՝ (+0,31)։ Կեանքի տեւողութիւնը 78,4 տարի է տղամարդկանց, եւ 83,9 կանանց համար (2018)։

Ցեղային կազմը 2002 թուականի մարդահամարի տուեալներով հետեւեալ պատկերն ունի․

  • Սլովենացիներ - 1,631,363 (83,1 %)
  • Սերպեր - 38,964 (2,0 %)
  • Խրուաթներ - 35,642 (1,8 %)
  • Պոսնիացիներ - 21,542 (1,1 %)
  • Հունգարներ - 6,243 (0,3 %)
  • Ալպանացիներ - 6,186 (0,3 %)
  • Մակեդոնացիներ - 3,792 (0,2 %)
  • Չեռնոգորցիներ - 2,667 (0,1 %)
  • Իտալացիներ - 2,258 (0,1 %)
  • Անյայտ ու չնշուած - 174,913 (8,9 %)

2013 թուականի Յունուարի 1-ի դրութեամբ Սլովենիոյ մէջ գրանցուած է 2,058,821 մարդ։ Սլովենիան բնակչութեան թուաքանակով աշխարհի մէջ կը գրաւէ 145-րդ տեղը։ Բնակչութեան միջին տարիքը 41,7 է (տղամարդիկ՝ 40, կանայք՝ 43)։

Բնակչութեան միջին խտութիւնը 101,66 մարդ է մէկ քառակուսի քիլոմեթրի համար։ բնակչութեան մօտաւորապէս կէսը կ'ապրի քաղաքներու մէջ։

Պաշտօնական լեզուն սլովեներէնն է։ Իտալերէնը Իզոլա, Քոփեր եւ Փիրան համայնքներու որոշ բնակավայրերուն մէջ, ինչպէս նաեւ Փրեքմուրիայի հունգարական հինգ բնակավայրին մէջ ունի պաշտօնական լեզուի կարգավիճակ[7]։ Պետական, սակայն աւելի ցածր կարգավիճակ ունի նաեւ գնչուերէնը[8]։

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սլովենիայի դրամատան մասնաճիւղ Լիուպլիանայի մէջ

Սլովենիան ունի զարգացած տնտեսութիւն։ Սլավոնական եւ ծրագրային տնտեսության կոմունիստական բոլոր երկիրներէն Սլովենիան ունէր բնակչութեան մէկ շունչին բաժին ինկող անուանական ամենաբարձր ՀՆԱ-ն եւ Չեխիայէն յետոյ երկրորդը մէկ շունչի բաժին ինկող ՀՆԱ-ով։ Աշխատանքի վարձատրման միջին ցուցանիշը 2019 թուականին կազմեր է 1897,90 եւրօ (պրութթօ) եւ 123,75 եւրօ (նեթթօ)[9][10][11][12][13][14][15][16][17]։

Պաշտօնական արժոյթը Սլովենիոյ մէջ եւրոն է (նախապէս ազգային արժոյթը կը կոչուէր տոլար

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սլովեներէնը Եուկոսլաւիանական լեզու է, որու գրութիւնը հիմնուած է լատիներէնի այբուբէնի վրայ։ Այն ընդհանրութիւններ ունի խրուաթերէնի ու սերպերէնի հետ, բայց եւ էականօրէն կը տարբերուի անոնցմէ։ Այս լեզուին բնորոշ յատկանիշներն են, որոնք մօտ են արեւմտասլավոնական լեզուներուն, ռուսերէնի հիւսիս-ռուսական բարբառին։ Սլովեներէնը սլավոնական այն քիչ լեզուներէն է, որ ունի երկու առարկայ նշանակող թիւ։ Ներկայիս պահպանուեր են սլավոներէնի 49 բարբառ։

1919 թուականին հիմնադրուեր է առաջին համալսարանը՝ Լիուպլիանայի համալսարանը, այնուհետեւ համալսարաններ բացուեր են Մարիպորի (1978), Քոփերի մէջ (2001), Նովայա Կորիցայի մէջ(2006)։

Սլավոնական խոհանոց[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Հիմնական յօդուած

MSN-ի հրապարակած տուեալներով սլովենական խոհանոցի ամենալաւ կերակրատեսակը Քրայնայի երշիկն է[18]։ Պաշտօնապէս ան ճանչցուեր է «ազգային նշանակութեան գլուխ-գործոց»[19]։

Ծանոթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 11 // (unspecified title)
  2. Population, Slovenia, 1 January 2018Statistical Office of the Republic of Slovenia, 2018.
  3. Нидерле Л. Славянские древности. / Перевод с чешского Т. Ковалёвой и М. Хазанова. Предисловие проф. П. Н. Третьякова. Редакция А. Л. Монгайта. — М.: Издательство иностранной литературы, 1956. — С. 42.
  4. Kopač, Janez Ustava Socialistične republike Slovenije z dne 9. aprila 1963 (Slovenian) // Arhivi. — 2001. — Т. XXIV. — № 1. — С. 1. Архивировано из первоисточника 3 Մարտ 2016.
  5. Lenček Rado (1990)։ «Note: The Terms Wende – Winde, Wendisch – Windisch in the Historiographic Tradition of the Slovene Lands»։ Slovene Studies 12 (1): 94 
  6. «Триглав»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2012-12-07-ին։ արտագրուած է՝ 2012-12-06 
  7. Катунин Д. А. Статус языков в современном законодательстве Словении и словенский язык в законодательных актах сопредельных стран. Статья первая // Язык и культура. — 2008. — № 3. — С. 25 — 27
  8. Катунин Д. А. Статус языков в современном законодательстве Словении и словенский язык в законодательных актах сопредельных стран. Статья первая // Язык и культура. — 2008. — № 3. — С. 25
  9. [1]
  10. [2]
  11. [3]
  12. [4]
  13. [5]
  14. [6]
  15. [7]
  16. [8]
  17. [9]
  18. Лучшие блюда из 50 стран на MSN
  19. Постановление Премьер-министра Словении № 2012-3330-0144

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Ուիքիպահեստ երկար

Կաղապար:Եւրոպական երկրներ Կաղապար:Եվրոպական միութեան անդամ երկրներ