Ալեքսանտր Մակեդոնացի

Jump to navigation Jump to search
Աղեքսանտր Մակետոնացի
հին յուն․՝ Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας
Bust Alexander BM 1857.jpg
Ծնած է 20 Յուլիս Ք.ա. 356
Ծննդավայր Փելլա, Կեդրոնական Մակետոնիա, Յունաստան
Վախճանած է 10 Յունիս Ք.ա. 323
Մահուան վայր Բաբելոն, Մակետոնական թագաւորութիւն
Քաղաքացիութիւն Մակետոնական թագաւորութիւն
Ազգութիւն Մակետոնացի
Կրօնք հին յունական դիցաբանութիւն
Ազդուած է Արիստոտէլ
Մասնագիտութիւն քաղաքական գործիչ, ռազմական առաջնորդ
Վարած պաշտօններ king of Macedon եւ Փարաւոն
Ամուսին Ռոքսանա
Ծնողներ հայր՝ Փիլիպոս Բ․ Մակետոնացի[1][2], մայր՝ Ողիմպիատա[1][2][3]
Երեխաներ Աղեքսանտր Դ․ Մակետոնացի եւ Հերաքլիս Մակետոնացի

Ալեքսանտր Գ. Մակեդոնացի (հին յուն․՝ Ἀλέξανδρος[сн 1] Γ' ὁ Μέγας, լատ.՝ Alexander III Magnus, 20 Յուլիս Ք.Ա. 356, Փելլա, Կեդրոնական Մակեդոնիա, Յունաստան - 10 Յունիս Ք.ա. 323, Բաբելոն, Հիլլա, Իրաք), արեւմտեան պատմագրութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Մեծն Ալեքսանտր (անուան ստուգաբանական նշանակութիւն՝ հին յուն․՝ ἀλέξω (alexo) բառը կը նշանակէ «պաշտպանել, օգնել», հին յուն․՝ ἀνήρ (andr) ՝ «մարդ») (դասական հայերէն աղբիւրներու մէջ՝ Աղեքսանտր Մակետոնացի), Մակետոնիոյ արքայ (Ք.Ա. 336-էն), զօրավար։ Արղէատներու հարստութեան ընտանիքէն (հին յունական թագաւորական ընտանիք)։ Ծնած է Մակետոնիոյ մայրաքաղաք Փելլայի մէջ, ժառանգած է գահը 20 տարեկանին։ Ստեղծած է հին աշխարհի մեծագոյն կայսրութիւններէն մէկը, որ կը տարածուէր Յոնիական ծովէն մինչեւ Հիմալայներ։ Ալեքսանտր ճանչցուած է իբրեւ մարդկութեան պատմութեան մէջ մեծագոյն զօրավարներէն մէկը։ Ան յաղթած է մասնակցած բոլոր ճակատամարտերուն՝ հակառակ անոր, որ միշտ առճակատած է աւելի մեծ թիւով թշնամիի դէմ։

Աղեքսանտր թագադրուած է իբրեւ Մակետոնիոյ թագաւոր իր հօր՝ Փիլիպոս Բ. Մակետոնացիի սպանութենէն ետք։ Ժառանգած է կայացած պետութիւն եւ հզոր բանակ, որուն շնորհիւ ան յաջողած է իրականացնել ռազմական եւ քաղաքական պատուախնդիր ծրագիրներ։ Ք.ա. 334 թուականին, Աղեքսանտր ներխուժած է Յառաջաւոր Ասիա, որ Պարսկական Կայսրութեան մաս կը կազմէր, եւ սկիզբն է իր յաղթանակներուն, 10 տարի տեւած Արեւելեան արշաւանքին։ Աղեքսանտրի տարած յաղթանակներուն պատճառով Պարսկաստանի Կայսրութիւնը ջախջախուած է։ Ան գահընկեց ըրած է Պարսկաստանի արքայ Դարեհ Գ. Աքեմենեանը եւ հռչակուած է Ասիոյ տիրակալ։ Համակուելով ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով եւ «Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու երազանքով՝ Աղեքսանտր Ք.ա. 326-ին մուտք գործած է Հնդկաստան եւ գրաւած Փունճապը։ Սակայն իր հիւծուած ու դժգոհ զորքի պահանջքով դադրեցուցած է յառաջխաղացումը ու վերադարձած է Պարսկաստան։

Աղեքսանտր իր մահկանացուն կնքած է Բաբելոնի մէջ Ք.ա. 323-ին՝ անաւարտ ձգելով ծրագրած արեւմտեան ու հարաւային ռազմարշաւները։ Աղեքսանտրի մահուան հետեւած են պատերազմներ անոր զօրավարներու, զինակիցներու եւ ընտանիքի անդամներու միջեւ, որուն պատճառով կայսրութիւնը բաժնուած է 3 մասի։ Նորաստեղծ պետութիւնները գլխաւորած են անոր զօրավարները։

Աղեքսանտր Մակետոնացին ձգած է հարուստ ժառանգութիւն։ Իր իշխանութիւնը ամրապնդելու համար հիմնած է մօտ 70 քաղաք–գաղութներ, որոնց մեծ մասը կը կրէր «Աղեքսանտրիա» անունը։ Անոր ռազմական ու տնտեսական նուաճումներուն շնորհիւ ստեղծուած է նոր տիպի համաշխարհային կայսրութիւն, ուր արեւմտեան ու արեւելեան քաղաքակրթութիւնները միաձուլուեցան ու առաջացուցին հելլենիստական մշակոյթը։ Հակառակ կայսրութեան կարճատեւ գոյատեւման՝ Աղեքսանտր Մակետոնացիի ջանքերուն շնորհիւ հելլենիստական մշակոյթի տարածումը դարձաւ անդառնալի, եւ անիկա հետագային Եւրոպայի եւ Յառաջաւոր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններուն հիմքը հանդիսացաւ։ Աղեքսանտր Մակեդոնացիի ներդրումը համաշխարհային ռազմագիտութեան մէջ կը նկատուի անգերազանցելի եւ մինչեւ այսօր կիրարկական նշանակութիւն ունի։

Բովանդակութիւն

Պատմագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտրի մասին գույութիւն ունեցող հարուստ պատմագրութիւնը հիմնուած է չորս հիմնական աղբիւրներու վրայ։ Ատոնք են հին աշխարհի պատմիչներ Թէոտորոս Սիքիլիացիի[4] (Ք.ա. առաջին դար), յոյն Արիանոսի[5] (երկրորդ դար), հռոմէացի Քւինտուս Կուրցիուս Ռուֆիւսի[6] (առաջին դար) եւ յոյն Փլութարխոսի[7] (առաջին դար) աշխատանքները, որոնք, իրենց կարգին, օգտագործած էին Աղեքսանտրի ժամանակակից պատմագիրներուն եւ զինակիցներուն մեզի չհասած բնագիրներն ու վկայութիւնները։

Աղեքսանտրի Սերումը՝ Փիլիպոս Բ.-ի Ժառանգութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին Մակետոնիան Հիւսիսային Յունաստանի շրջանը կը գտնուի, ուր Ք.ա. չորրորդ դարու սկիզբէն կ'ապրէր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Մակետոնիան կը գտնուէր երկու հակասող աշխարհներու մէջտեղ։ Հարաւէն սահմանակից էր փայլուն մշակոյթ ունեցող մնացեալ յունական քաղաք-պետութիւններուն հետ, իսկ հիւսիսէն՝ Պալքանեան թերակղզիի բարբարոս երկիրներու։ Մակետոնացիները յունական ցեղերէն մէկն են, կը խօսէին ու կը գրէին յունարէն։

Ք․ա. չորրորդ դարու կէսերուն Աղեքսանտր Մակեդոնացիի հօր՝ Փիլիպոս Երկրորդ (Ք.ա. 382-336) թագաւորի ջանքերուն շնորհիւ մակետոնական պետութիւնը կը թեւակոխէ ռազմական, քաղաքական ու տնտեսական աննախադէպ վերելք։

Ռազմարուեստի մարզին մէջ Փիլիպոս կը կատարէ բանակին արմատական ձեւափոխում։ Ան կ՛ընդօրինակէ այդ ժամանակուան ամէնէն զարգացած պետութիւններու, Յունաստանի գլխաւոր քաղաք-պետութիւններու եւ Պարսկաստանի ռազմագիտութիւնները, ու զայն կը յարմարցնէ Մակետոնիոյ պայմաններու հետ։ Այդ պատճառով կը ստեղծուի ժամանակի ամէնէն ահարկու ռազմամեքենան, որ պատրաստ է կռուելու որեւէ պայմանի մէջ եւ որեւէ թշնամիի դէմ։

Մակետոնական բանակի մէկ մասը՝ արքայական զօրքը, կազմուած էր ծանր հեծելազօրքէ եւ վահանակիր հետեւակէ , որոնք զիրար կը լրացնէին ու կը պաշտպանէին։ Բանակի միւս, աշխարհազօրային մասը, վերափոխուած էր կանոնաւոր բանակի եւ կ'ընդգրկէր յայտնի մակեդոնական փաղանգը եւ ուրիշ հետեւակային ուժեր։ Այսպիսի բաժանում կը հաւասարակշռէր բանակի կազմի մէջ մտած երկու հիմնական ընկերային խաւերուն՝ ազնուականութեան ու ռամիկներուն։ Բազմաթիւ ռազմարշաւներու ընթացքին փորձառութիւն կը ձեռքբերեն Փիլիպոսի մարտընկերները, որոնցմէ աչքի կ'իյնային շնորհալի զօրավարներ Անտիփադրոսն ու Փարմենիոնը։

Փիլիպոսի կատարած ռազմական բարելաւումները կը պսակուին փայլուն յաղթանակներով, յատկապէս՝ յոյն քաղաք պետութիւններ-մակետոնական պատերազմներու ժամանակ։ Զինուորական յաջողութիւններէն բացի, Փիլիպոս կը ցուցադրէ նաեւ քաղաքական գործիչի ակնառու տաղանդ։ Ան կը յաջողի համախմբել տեղական ու նուաճած շրջաններու ազնուական տոհմերը։ Կը միացնէ յոյն քաղաք պետութիւնները մէկ իշխանութեան տակ, ու այնուհետեւ ամբողջ երկիրը Յունաստան կը կոչուի։

Աղեքսանտրի մայրը՝ թագուհի Ողիմպիատան՝ Փիլիպոս Բ.-ի չորրորդ կինը, ծագումով Իփիրոսէն ( Յունաստանի շրջան որուն 1/3ը կը յանձնուի Ալպանիոյ Լոզանի դաշնագրով) արքայադուստրն էր։

Աղեքսանտրի Մանկութիւնն ու Կրթութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի կիսանդրին (ստեղծուած՝ Ք.Ա. 330-ին, քանդակագործ՝ Լիսիպոս, գտնուելու վայրը՝ Լուվր/Փարիզ, կրկնապատկեր)։ Ալեքսանդրի ի կենդանւոյն մեզի հասած միակ պատկերը։ Ալեքսանտր միայն Լիսիպոսին զինք պատկերելու պատիւին կ'արժանացնէր

Վաղ մանկութեան Աղեքսանտր ձգուած էր մօր խնամքին։ Հաւանական է, որ խանդոտ ու կրօնական զմայլանքի հակած Ողիմփիատան կը տրամադրէր որդին հօր դէմ, որուն հետեւանքով Աղեքսանտրի մէջ երկակի վերաբերմունք ձեւաւորուած էրդ Փիլիպոսի նկատմամբ։ Երեխան մէկ կողմէ կը հիանար հօր սխրանքներով, միւս կողմէ՝ խանդ ու նոյնիսկ թշնամանք կը տածէր անոր ռազմական յաջողութիւններու հանդէպ։

Աղեքսանտրը իբրեւ արքայազն, ստացած էր լաւագոյն ազնուական կրթութիւն։ Տասներեք տարեկանին անոր ուսուցման համար հրաւիրուած էր երիտասարդ ուսուցիչ՝ ծագումով յոյն Արիստոթելը, որ հետագային դարձած է աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփայ ու մանկավարժ։ Ստացած կրթութիւնը Աղեքսանտրի մէջ զարգացուցած էր նուրբ ճաշակ ու հետաքրքրութիւն զանազան բնագիտական հարցերու շուրջ եւ կ՛ ընկերակցի արուեստագէտներու եւ գիտնականներու հետ։ Աղեքսանտր Հին Յունաստանի բանաստեղծ Հոմերոսի կրքոտ երկրպագուն էր. իր ամբողջ կեանքի ընթացքին զինք կը նմանցնէր «Իլիական» դիւցազնավէպին առասպելական դիւցազներուն։

Պատմաբանները կ'ենթադրեն, որ այդ շրջանին՝ Արիստոթելի ազդեցութեան տակ, Աղեքսանտր ծանօթացած ու ոգեշնչուած էր փանհելլենիզմի գաղափարով։ Այդ դարաշրջանին Յունաստան (Հելլատա), հելլենիզմի փայլուն մշակոյթի արարիչն ու կրողը, տրոհուած էր առանձին մանր ու անկախ ժողովրդավարական քաղաք-պետութիւններու (փոլիսներու), որոնք կը գտնուէին իրարու նկատմամբ անհաշտ խռովումի մէջ ու հետեւաբար, կ'ապրէին ծանր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Վերելք ապրող դրացի Մակետոնիոյ համար այդ վիճակը անոնց վրայ հսկողութիւն հաստատելու բացառիկ կարելիութիւն ընձեռած էր։ Աղեքսանտրը ոգեշնչող փանհելլենիզմի գաղափարը կ'ենթադրէր յունական մշակութային ներուժի ու մակետոնական ռազմական հզօրութեան միաւորում, որ պիտի նպաստէր հելլենիզմի տարածման ու արմատաւորման հեռաւոր «բարբարոսական երկիրներու մէջ»։

Աղեքսանտրի ռազմական դաստիարակութիւնը տեղի ունեցած էր մանկութեան ու պատանեկութեան տարիներուն՝ Փիլիպոսի փորձառու զինակիցներուն հսկողութեան տակ։ Աղեքսանտրի դասընկերները՝ մակետոնական բարձրաստիճան տոհմերու զաւակները, հետագային կազմեցին անոր մօտիկ շրջապատը։ Աղեքսանտրի ռազմական ատակութիւնները առաջին անգամ կը դրսեւորուին 18 տարեկանին, երբ արքայազնի ղեկավարած ծանր հեծելազօրքի յաջող գրոհը կը վճռէ յունամակետոնական պատերազմի ամէնէն նշանաւոր՝ Հերոնեայի ճակատամարտի աւարտը։

Հօր Եւ Որդիի Հակադրութիւնը՝ Արեւելեան Արշաւի Պատրաստութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիլիպոսի ու Աղեքսանտրի ամենակոպիտ ընդհարումը տեղի կ՛ունենայ Ք.ա. 336-ին, երբ անտեսելով Ողիմպիատայի ու Աղեքսանտրի դժկամութիւնը, թագաւորը կ՛ամուսնանայ ազնուատոհմիկ կնոջ մը հետ։ Ընտանեկան ու քաղաքական լուրջ հետեւանքներով յղի այդ իրավիճակը կը վերջանայ Փիլիպոսի սպանութեամբ։ Անիկա տեղի կ՛ունենայ հրապարակաւ, մակետոնական հինաւուրց մայրաքաղաք Էղէայի մէջ (Վերղինա), շքահանդէսի ժամանակ։ Մարդասպանը փախուստի կը դիմէ, բայց վրայ հասած Փիլիպոսի թիկնապահները կը դանակահարեն զայն։ Ըստ պաշտօնական աղբիւրի, մարդասպան, որ սպայ մըն էր յանցանքը կատարած էր անձնական վիրաւորանքի ու խելագարութեան վիճակի մէջ։ Սակայն, մինչեւ հիմա պատմաբանները տարակարծիք են իրական դաւադիրներու ինքնութեան վերաբերեալ։ Գոյութիւն ունին այլ երկու տարբերակներ։ Առաջինը՝ Ողիմպիատայի (ու ենթադրաբար Աղեքսանտրի) մասնակցութիւնը. Փիլիպոսի նորածին զաւակը լիիրաւժառանգ ու լուրջ մրցակից կրնար հանդիսանալ Աղեքսանտրի թագաժառանգութեան հարցին մէջ։ Երկրորդը՝ հելլենիստական աշխարհի վաղեմի թշնամիի՝ Պարսկաստանի գաղտնի մասնակցութիւնն է։

Հօր սպաննութենէն ետք տասնիննամեայ Աղեքսանտր զինուորական խորհուրդին կողմէ կը հռչակուի Մակետոնիոյ թագաւոր։ Ան քանի մը ամսուան ընթացքին վերջ կու տայ ներքին ընդիմութեան, կ'իրագործէ հօր Փիլիպոսի երազանքը եւ կ'աւարտէ Յունաստանի լիակատար միացումը եւ, իբրեւ փանհելլենիստական առաջնորդ, կը սկսի պատրաստուիլ Արեւելեան արշաւանքին՝ «բարբարոսական» Պարսկաստանը նուաճելու նպատակով։

Պարսկական Իշխանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պարսկական Կայսրութիւնը իր չափերով ու բնակչութեամբ կը գերազանցէր Մակետոնիոյ եւ քաղաք-պետութիւններուն ուժին տասնեակ անգամ։ Ք.ա. վեցերորդ դարուն բազմաթիւ հինաւուրց ու փառաւոր պատմութիւն ունեցող պետութիւններ (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հայք), ինչպէս նաեւ զանազան ժողովուրդներ ու ցեղեր, կը հպատակին Պարսկաստանին։ Նուաճած տարածքներու վրայ կը կազմաւորուի Պարսկական կայսրութիւնը՝ Աքեմենեաններու Հարստութեան գլխաւորութեամբ (Ք.ա. 550 - 330)։

Աքեմենեան տիրակալութիւնը

Հսկայ պետական կառոյցի կայունութիւնն ու կենսունակութիւնը կ'ապահովէ կիրարկուող հանդուրժողականութեան քաղաքականութիւնը։ Երկրի պետական կրօնը զրադաշտականութիւնն էր, որ կը պաշտէր կրակի աստուած Ահուրամազտան։ Սակայն, կայսրութեան կազմին մէջ գտնուող իւրաքանչիւր ժողովուրդի թոյլ կը տրուէր դաւանել իր կրօնը։ Պարսկական տիրութեան կազմի մէջ մտնող իւրաքանչիւր ազգ համեմատաբար առանձին էր։ Երկիրը կը կառավարուէր կառավարիչներու (սատրապութիւններու) միջոցով, որոնց ղեկավարները՝ կառավարիչները անմիջականօրէն կ'ենթարկուէին երկրի արքային։ Անոնք տուրք կը վճարէին արքայական գանձապետարանին, որուն հարստութիւններու մասին յունական աշխարհի մէջ առասպելներ կը հիւսուէին։ Երկրի մեծագոյն քաղաքներու միջեւ կ՛երկարէր «արքայական մայրուղին», որուն շուրջ կը գործէին 111 իջեւանատուն։ Աքեմենեան արքունիքի մէջ կը բնակէին անհամար քանակի կիներ, հարճեր, ծառաներ, խոհարարներ, ներքինիներ, գուշակներ եւ այլն։ Պարսկական բանակին մէջ յատուկ դեր կը կատարէին հեծելազօրքն ու ռազմակառքերը։ Պարսիկ հետեւակազօրքի կորիզը կը կազմէր գվարդիան՝ «տասը հազար անմահներ»։ Պատերազմի ժամանակ հպատակ երկիրներն անոր բանակ կը հայթայթէին։

Հակառակ արտաքին փայլքին ու պերճանքին, Ք.ա. չորրորդ դարու 30-ական թուականներուն Աքեմենեան կայսրութիւնը ներքին լուրջ հարցեր կը դիմագրաւէր։ Պարսկաստանն ու Յունաստանը վաղեմի թշնամիներ էին, անոնց միջեւ Ք.ա. 499-449 թուականներուն տեղի ունեցած էին շարք մը ռազմական բախումներ եւ երկու պատերազմ (յոյն-պարսկական պատերազմներ)։ Այդ էր պատճառը, որ պարսից աշխարհի մէջ տեղի ունեցող խմորումները արդէն շատոնց յոյներու ուշադրութեան արժանացաշ էին։ Պարսից արքունիքը՝ զբաղած իր ներքին երկպառակչութիւններով, անհեռատես անհոգութիւն կը ցուցաբերէր Աղեքսանտրի բացայայտ ռազմական պատրաստութիւններուն վերաբերեալ։

Այդ ժամանակ Պարսկաստանի գահիմ վրայ, «արքայից արքա» էր Դարեհ Գ. Աքեմենեան (Ք.Ա. 380 – 330)։ Չհանդիսանալով Աքեմենեաններու ուղղակի թագաժառանգ, ան բռնի ուժով ու դաւադրութիւններու միջոցով բազմած էր պարսկական գահին։ Ան հիւսիսային սահմանային տարածքի՝ Պատմական Հայաստանի (Հայքի) կառավարիչը եղած էր։

Արեւելեան Արշաւի Սկիզբը՝ Ղրանիքոսի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք.ա. 334-ին, Աղեքսանտր գլխաւորելով շուրջ 30,000-ոց բանակը, նաւերով կը կտրէ Հելլեսպոնտոս նեղուցը (ներկայիս Տարտանելը) եւ կը մտնէ Պարսկական իշխանութեան պատկանող Փոքր Ասիա։

Պարսիկները ստեղծեցին միաւորուած ռազմախորհուրդ, որուն կ'անդամակցէին տեղական կուսակալները։ Խորհուրդը կը գլխաւորէր Մեմնոն՝ Յառաջաւոր Ասիոյ մէջ բնակող յոյն ազնուական, որ պարսկական բանակին մէջ ծառայելու ժամանակ դրսեւորած էր իրեն որպէս փայլուն զօրավար։ Անոր տրամադրութեան տակ էր շուրջ 60,000-ոց բանակ, հիմնականին կազմած յոյն վարձկաններէ։ Մեմնոն առաջարկեց Ալեքսանտրի դէմ կիրարկել «այրած հողի» մարտավարութիւն, որ կ'ենթադրէր ժամանակաւոր նահանջ դէպի երկրի խորքը զուգակցուած սեփական ենթակառոյցներու եւ պահեստավայրերու ոչնչացումով։ Ապագան ցոյց տուաւ, որ այդպիսի մարտավարութիւնը կրնար հանդիսանալ ամէնէն գործօն միջոցը Ալեքսանտրի յառաջընթացը կասեցնելու համար։ Սակայն, պարսիկ հրամանատարները, թերագնահատելով Ալեքսանտրի կարողութիւնները, տապալեցին Մեմնոնի առաջարկը։

Ալեքսանտրի պարսիկներու դէմ առաջին յաղթական ճակատամարտը տեղի ունեցաւ Գրանիկոս գետի ափին, առասպելական Տրոյայի աւերակներու հարեւանութեամբ։

Գրանիկոսի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր կը խորանայ Յառաջաւոր (Փոքր) Ասիա։ Այդ պահուն անոր համար հրամայական դարձած էր պարսկական նաւատորմի մեկուսացումը իր Միջերկրածովեայ նավահանգիստներէն։ Ք.Ա. 334-ին Ալեքսանտր Մակեդոնացիի բանակը կը գրաւէ Փոքր Ասիոյ շարք մը ափամերձ քաղաքներ, որոնք, իրենց հերթին, կը ձգտէին թօթափել պարսկական լուծը, եւ ինքնավարութիւն կը պարգեւէ անոնց։ Դարեհի տաղանդաշատ զօրավարը՝ Գրանիկոսի մէջ պարտուած Մեմնոն, կը փորձէ դիմադրութիւն կազմակերպել, սակայն միջոցառումներու ամենաթեժ պահուն յանկարծամահ կ'ըլլայ։ Դարեհը ստիպուած կ'ըլլայ անձամբ գլխաւորել պարսկական բանակը ու կը յայտարարէ պետական զօրահաւաք։

Մինչ Ալեքսանտրը, հնազանդեցնելով Փոքր Ասիոյ քաղաքները եւ, կտրելով Կիլիկիոյ տարածքը, կը շարժէր դէպի Սուրիա, Դարեհը, գլխաւորելով իր զօրքը, դուրս եկաւ Միջագետքէն (յունարէն՝ Մեսոպոտամիա) եւ ուղղուեցաւ յունամակեդոնական զօրքին ընդառաջ։

Իսոսի ճակատամարտը՝ Սուրիոյ Նուաճումը՝ Տիւրոսի Առումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իսոսի՝ ներկայիս Սուրիոյ, տարածքին մէջ տեղի ունեցաւ Ալեքսանտրի ու Դարեհի երկրորդ ճակատամարտը, որ պատմութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Իսոսի ճակատամարտ։

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի պատկերը Իսոսի ճակատամարտին։ Փոմփէյի խճանկարէ

Անիկա աւարտեցաւ մակեդոնացիներու փայլուն յաղթանակով եւ կանխորոշեց պարսկական տիրութեան անկումը։ Իսոսի ճակատամարտի ելքը վճռորոշեց ոչ այնքան մակեդոնական բանակի ռազմունակութիւնը, որքան հակառակորդ զօրավարներու անձնական յատկանիշները։ Դարեհ տոկունություն չցուցաբերեց ու ռազմադաշտէն փախուստի դիմեց, իր զօրքը ձգելով թշնամիի ձեռքը, ինչպէս նաեւ սայլաճամբարի մէջ գտնուող կանանոցը։ Իսոսի ճակատամարտը չդարձաւ բեկումնային, բայց անիկա ազդարարեց Աքեմենեան Պարսկաստանի փլուզման սկիզբը։

Ք.Ա. 332-ին, Ալեքսանտր մտաւ Սուրիա։ Դամասկոսի մէջ ան կը ստանայ առաջին նամակը Դարեհէն, որուն մէջ արքայից արքան, դիմելով Ալեքսանտրի գթասրտութեան, կը խնդրէ վերադարձնել գերուած կանանոցը եւ սկսիլ բարեկամութեան ու դաշինքի բանակցութիւններ։ Ալեքսանտր կը մերժէ Դարեհի բոլոր առաջարկները։ Դամասկոսի մէջ ան կը տիրանայ Դարեհի գանձարանին։ Այդ քաղաքին մէջ Ալեքսանտրին կը ներկայացնեն յափշտակուած գեղեցկուհի Պարսինան՝ պարտուած Մեմնոնի այրին, որ կը դառնայ Ալեքսանտրի կեանքի ուղեկիցը (մինչեւ անոր պսակադրութիւնը Ռոքսանայի հետ)։

Ալեքսանտրի յաջորդ թիրախը կը դառնայ Փիւնիկէն (ներկայիս Լիբանանը), եւ անոր հիմնական քաղաքը՝ Տիւրոս նաւահանգիստը, որ Միջերկրական ծովուն մէջ պարսկական նաւատորմի հիմնական հենակէտն էր։

Տիւրոսի պաշարումը

Տիւրոսը մայրցամաքէն 1.5 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ գտնուող անառիկ ամրոց-կղզի մըն էր, որ շրջապատուած էր հսկայ պատերով։ Սակայն այդ հանգամանքը բնաւ խոչընդոտ չէր Ալեքսանտրի համար։ Ան կը սկսի ծովի միջոցով դէպի կղզի ձգուող արհեստական պատնեշի կառուցում։ Տիւրոսի բնակիչները եօթը ամսուան ընթացքին կը գործադրէին հերոսական ճիգեր թշնամին դիմակայելու համար։ Վերջ ի վերջոյ, մակեդոնացիները կը յաջողին ամրոցի պատերուն մէջ ճեղք բանալ լաստանաւերի վրայ տեղադրուած պաշարողական մեքենաներու օգնութեամբ։ Տիւրոսի գրաւման կը յաջորդէ անոր բնակիչներու ջարդը։

Ալեքսանտր Մակեդոնացի Եգիպտոսի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիւրոսի անկման կը յաջորդէ ռազմարշաւ դէպի Եգիպտոս՝ Պարսկական տիրութեան ամէնէն հարուստ կուսակալութիւնը։ Ալեքսանտրի պատկերացումով առեւտրական եւ տնտեսական համագործակցութիւնը այդ երկրին հետ չափազանց հեռանկարային պիտի ըլլար յունամակեդոնական աշխարհի համար։ Բացի ատկէ, իմացասէր Ալեքսանտր կը տածէր յատուկ պատկառանք հինաւուրց Եգիպտոսի առեղծուածային կրօնի, մշակոյթի, ծէսերու եւ ճարտարապետութեան վերաբերեալ։ Եգիպտոսի քուրմերը, իրենց կողմէ, նոյնպէս հակուած էին Ալեքսանտրի միջոցով թօթափել «անկիրթ ցեղերու» բռնապետութիւնը եւ դաշինք հաստատել քաղաքակիրթ հելլենիստական աշխարհի հետ։ Անոնք սիրալիր ընդունեցին Ալեքսանտրը, ծանօթացուցին երկրի հետ, ճամբորդութիւն կազմակերպեցին դէպի բուրգերն ու սրբավայրերը։ Եգիպտոսի մէջ Ալեքսանտր կը հռչակուի փարաւոն։ Բայց ամէնէն նշանակալիցը կը դառնայ քուրշերու յայտնութիւնը, որ Ալեքսանտր աստուածային ծագում ունի։ Ինքնաստուածացման արարողութենէն ետք Ալեքսանտրի մէջ կը զօրանան անհանդուրժողականութեան ու գրգռականությեն նշանները։ Անոր առօրեայի մէջ կը մտնեն սրբազան տարազներու հագնիլն ու ճակատը զարդարելը Ամոն-Ռա աստուածի եղջիւրներով. այդ պատճառով ալ, արեւելեան աւանդութիւնը զայն կոչեց «Իսկանդեր Երկեղջիւր»։

Նեղոսի գետաբերանին Ալեքսանտր հիմնեց իր առաջին քաղաքը՝ Ալեքսանտրիան՝ Եգիպտոսի ապագայ փառքն ու պարծանքը։ Եգիպտոսի մէջ Ալեքսանտր կը ձեւաւորէ իր նորովի ստեղծուող պետութեան գաղափարը՝ իբրեւ հելլենիզմի սկզբունքներով ամրապնդուած բարեկամ ժողովուրդներու համագործակցութիւն։

Կաւկամելայի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եգիպտոսէն Ալեքսանտր կը շարժի դէպի արեւելք, ակնկալելով, որ հիմնական բախումը Դարեհի հետ տեղի պիտի ունենայ երկրի խորքը։ Կը սկսի Ալեքսանտրի 4 ամսեայ տաժանակիր արշաւը Միջագետքի ամրան կիզիչ տափաստանով։ Երբ զօրքը կը հասնի Տիգրիս գետի ափերուն, Ալեքսանտր կը տեղեկանայ, որ Դարեհի ահռելի զօրքը կը գտնուի առջեւը։

Երրորդ, վճռորոշ ճակատամարտը Ալեքսանտրի ու Դարեհի միջեւ տեղի ունեցած է 1 Հոկտեմբեր 331-ին, Կաւկամելայի հարթավայրի մէջ (այժմ՝ քաղաք Էրպիլ, Իրաք)։ Դարեհ Գ. ճակատամարտի ընթացքին վերստին փախուստի կը դիմէ՝ իր զօրքը ձգելով առանց առաջնորդի։ Կաւկամելայի ճակատամարտը կ'աւարտի պարսկական բանակի կատարեալ ջախջախումով եւ Աքեմենեաններու տոհմի կործանումով։

Բաբելոն՝ Շոշ՝ Պերսեպոլիս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաւկամելայի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր կը մտնէ Աքեմենեան տիրութեան մեծագոյն գանձը՝ պանծալի Բաբելոնը։ Քաղաքի բնակիչները խանդավառութեամբ կ'ընդունին Ալեքսանտրը իբրեւ ազատագրողի եկուոր պարսիկներէ։

Ալեքսանտրի մուտքը Բաբելոն

Ալեքսանտր Բաբելոնը կը դարձնէ իր մշտական նստավայրը։ Այնուհետեւ Ալեքսանտր անարգել կը գրաւէ Պարսկական կայսրութեան մայրաքաղաքներէն մէկը՝ Շոշը, ուր ինք զինք կը հռչակէ «Ասիոյ տիրակալ»։

Մայրաքաղաքի գանձապետարանէն բռնագրաւուած ռազմաավարը կը հասնէր 750,000 տաղանդի (մէկ տաղանդի քաշը կը կազմէր 22 - 26 քիլոկրամ ոսկի կամ արծաթ), որուն բեռնափոխադրման համար պահանջուած էր հսկայական քարաւան։ Այնուհետեւ կարգը կը հասնի Իրանին՝ պարսիկ ցեղերու բուն հայրենիքին։ Սաստիկ ձմրան պայմաններու մէջ անոնք կը փորձեն դիմադրել՝ փակելով նեղ լեռնանցքները։ Բայց, վերջ ի վերջոյ, Իրանի դարպասները կը փլուզուին մակեդոնացիներու առջեւ, եւ Ալեքսանտր մուտք կը գործէ Պերսեպոլիս (յունարէն՝ «պարսիկներու քաղաք»), որ ան խնճոյքի պահուն իյնալով հարբած շմոլքի մէջ, իսպառ կը հրկիզէ։

Պերսեպոլիսի ներկայիս փլատակները

Աքեմենեաններու Վերջը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտրի նպատակն էր կենդանի գերել երբեմնի գերհզօր, իսկ այժմ՝ տիրազուրկ Դարեհը, որ իր զօրակիցներու հետ պատսպարուած էր Կասպից ծովու մերձակայքը։ Երբ անոնց տեղեկացուցին, որ Ալեքսանտրի ռազմախումբը սրընթաց կը մօտենայ, Դարեհի բարոյալքուած զինակիցները Պեսոս կուսակալի սադրանքով դանակահարեցին Դարեհը ու յանձնուեցան յաղթողի գթածութեան։ Ալեքսանտր Դարեհը պատշաճ յուղարկաւորութեամբ հողին յանձնեց, իսկ անոր դաւաճան զինակիցները անողորմ մահապատիժի ենթարկեց։

Արեւելեան Արշաւանքի Շարունակութինը՝ Մերձաւորներու Դաւադրութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտր նուաճեց Պարսկաստանը, բայց կանգ առնելու միտք չ'ուներ. այժմ ան բռնկած էր ամբողջ աշխարհը տիրանալու գաղափարով։

Ք.Ա. 330-ի աշնան Ալեքսանտր առաջին բախումը ունեցաւ իր մակեդոնացի զինակիցներու հետ։ Անոնց դժգոհութեան պատճառները քանի մը հատ էին։ Հիմնականը պատերազմի շարունակման փաստն էր։ Հոգնատանջ զօրքը իր առաքելութիւնը աւարտած կը նկատէր, եւ Ալեքսանտրի զաւթողական տենդը իրենց համար այլեւս անհասկանալի էր։ Դժգոհութեան երկրորդ պատճառն էր Ալեքսանտրի ու անոր շրջապատի ցուցադրական ու լրբաբարոյ ապրելակերպը։ Երրորդ պատճառն այն էր, որ Ալեքսանտր հետզհետէ կը հեռանար իր հայրենակից մակեդոնացիներէն, ու կը նախընտրէր երբեմնի ախոյեաններու՝ պարսիկներու շրջապատը։ Ալեքսանտր քաջ կը գիտակցէր, որ այս հսկայ երկիրը անհնար է հնազանդութեան մէջ պահել միայն սակաւաթիւ յունամակեդոնական ուժերով։ Անոր անհրաժեշտ էր երկրի բնակչութեան, մասնաւորապէս, տեղական ազնուականութեան աջակցութիւնը, որ, հակառակ Դարեհի տարած պարտութեանը, երկրին մէջ տակաւին ամուր դիրքեր ունէր։ Անկէ դուրս, Ալեքսանտր որդեգրած էր միակ ճիշտ քաղաքականութիւնը՝ ներկայացնել զինք իբրեւ Աքեմենեաններու թագաժառանգ։ Իսկ, ըլլալով այդպիսին, ան պվտք է ընդօրինակեր պարսկական արքունիքին բնորոշ ապրելակերպը։ Ազատամիտ յոյներու եւ մակեդոնացիներու համար, որոնք կ'ընկալէին արքային իբրեւ առաջինը հաւասարներու մէջ, Ալեքսանտրի շրջապատին մէջ արմատաւորուած արեւելեան շողոքորթութիւնն ու ստրկամտութիւնը անհանդուրժելի էին։ Ալեքսանտր իրազէկ էր այդ տրամադրութիւններու մասին, բայց երբ ամէնէն մտերիմներու շրջապատին մէջ դաւադրութիւն բացայայտուեցաւ, ան առանց վարանումի մահապատիժի ենթարկեց իր մօտակայ զինակիցներու ամբողջ խումբ մը, որոնց մէջ էր նաեւ իր հռչակավոր տարեց հրամանատար՝ Կաւկամելայի հերոս Պարմենիոնը։

Պաքտրիայի Ու Սողտիանայի Հնազանդեցումը՝ Ալեքսանտրի Ամուսնութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք.Ա. 330-ի դրութեամբ Ալեքսանտր նուաճած էր գրեթէ ամբողջ Պարսկաստանը, բացառութեամբ Պաքտրիա ու Սողտիանա կուսակալութիւնների (այժմեայ Թիւրքմենիստանի, Իւզպէքիստանի, Տաճիկիստանի ու հիւսիսային Աֆղանիստանի տարածքներ)։ Արիական ծագում ունեցող ռազմատենչ պաքտրիացի ու սողտիանացի ժողովուրդներու ընդվզումը Ալեքսանտրի դէմ հայրենական պատերազմի վերածուեցաւ։ Անիկա երկու տարիով արգելակեց Ալեքսանտրի հետագայ յառաջխաղացումը եւ աննախադէպ կորուստներու հանգեցուց։ Այդ ժողովուրդները կ'իջնէին իրենց լեռնային բերդերէն ու հարուածելով մակեդոնական ճամբարներուն, կայծակնապրս կ'անհետանային։ Քանի մը անգամ մակեդոնացիք մազապուրծ եղան կատարեալ ջախջախումէ ու Ալեքսանտր ստիպուած եղաւ շտապ կերպով ձեւափոխել իր ռազմաոճը, զայմ յարմարցնելով պարտիզանական պատերազմի պայմաններին։ Իսկ երբ բէմ դուրս եկաւ քոչուոր սկիւթական ցեղի առաջնորդ Սպիտամենը, հակամարտութեան ուժգնութիւնը իր գագաթնակէտին հասաւ։ Ալեքսանտրի կազմակերպած ջարդերը որոշ ժամանակով մեղմացուցին վիճակը եւ մղեցին Սպիտամենի ջոկատները դէպի Սիրտարիոյ տափաստաններ։ Սակայն, ատիկա երկարատեւ խաղաղութիւն չբերաւ. Սպիտամենի թռուցիկ ջոկատները գրաւեցին Սամարղանդը, կոտորեցին այնտեղի մակեդոնական կայազօրը եւ անհետացան Ալեքսանտրի մօտենալու պէս։ Բայց, վերջ ի վերջոյ, մակեդոնացիներու ռազմական վարժուածութիւնն ու ձիրքը իրենց գործը ըրին. Սպիտամենի ջոկատներու մէջ գտնուող մասագետ ցեղի զինուորները գլխատեցին իրենց առաջնորդը, իսկ անոր գլուխը, իբրեւ հաշտութեան նշան, ուղարկեցին Ալեքսանտրին։

Առանձին պատմութիւն դարձաւ պաշարումը ուղղաբերձ Սողտիանական ժայռի, որուն գագաթին դիրքաւորուած էր մարդաշատ տեղական ցեղ մը։ Պարտութիւն կրող ցեղի առաջնորդը այնչափ ցնցուեցաւ մակեդոնացիներու ռազմարուեստէն, որ դադրեցուց դիմադրութիւնը ու խնճոյքի հրաւիրեց իր թշնամիներուն։ Այնտեղ ան Ալեքսանտրը ներկայացուց իր դստեր Ռոքսանային, որով վերջինս հրապուրեցաւ ու դարձուց իր կինը։ Ամուսնութիւնը Ռոքսանայի հետ մեծ քաղաքական գործօն դարձաւ, քանի որ անիկա կարելիութիւն տուաւ Ալեքսանտրին վերջնականապէս լուծել անհնազանդ Պաքտրիայի ու Սողտիանայի խնդիրները։

Գաղութներու Հիմնադրութիւն՝ Հետագայ Արշաւներու Նախագծում՝ «Համաշխարհային Ովկիանոս»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր ապագայ կայսրութեան ենթակառուցուածքները զարգացնելու նպատակով Ալեքսանտր հիմնեց շարք մը քաղաքներ, որոնց տուաւ իր անունը։ Այդպիսով հին աշխարհի քարտէսի վրայ յառաջացան շարք մը «ալեքսանտրիաներ»։

Ալեքսանտր կը նախագծէր իր արշաւանքներու երթուղիները ելլելով իր դարաշրջանի աշխարհագրական պատկերացումներէն։ Ատոնց համաձայն, անընդհատ շարժելով դէպի արեւելք կարելի պիտի ըլլայ հասնելու մայրցամաքի եզրին, որմէ ետք սփռուած է «Համաշխարհային ովկիանոսը»։ Նուաճելով արեւելեան այդ տիրութիւնները, Ալեքսանտր կը պատրաստուէր իր իշխանութիւնը տարածել դէպի արեւմուտք (Ճիպրալթար), այնուհետեւ՝ հարաւ ու հիւսիս, եւ, այդպիսով, զաւթել ամբողջ աշխարհը։

«Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու նպատակով Ալեքսանտր համալրեց իր նաւատորմը Փիւնիկէէն տեղափոխուած նավերով ու նաւաստիներով։ Ծովակալ նշանակուած Նեարքոսը կարգադրուեցաւ Հնդկաստանի գետերը ուսումնասիրելու, ինչպէս նաեւ մշակելու ծովային երթուղի Հնդկաստանի ու Յունաստանի միջեւ։ Ալեքսանդրը մտադրուած էր մտնել Հնդկաստան, ընդ որուն, ունենալով նուազագոյն գիտելիքներ այդ երկրի աշխարհագրութեան ու կլիմայի մասին։

Ալեքսանտր Հնդկաստանի Մէջ՝ Հիւտասպի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տեղեկանալով Հնդկաստանի հարստութիւններու մասին, Ալեքսանտրի զօրքը Ք.Ա. 327-ի ամրան կը հատէ այժմեան Աֆղանիստանի ու Փաքիստանի սահմանէն անցնող Խայպերի լեռնանցքը եւ ոտք կը դնէ Հնդստան թերակղզիի հիւսիս-արեւմուտքի մէջ գտնուող Փունճապ նահանգի հողին վրայ։ Այդ տեղանքի քաղաքակրթութիւնը ձեւաւորուած էր “հնգագետքի” մէջ՝ Ինտոս գետի ու անոր չորս վտակներու աւազանի մէջ։ Ալեքսանտրի տիրութիւններուն այժմ սահմանամերձ դարձած հնդկական պետութիւններու միջև տեղի ունեցող երկպառակութիւնները հեշտացուցին Ալեքսանտրի բանակի ներխուժումը Հնդկաստան։

Յաղթելով լեռնային ցեղերու դիմադրութեան մակեդոնական բանակը անցաւ Ինտոս գետ եւ մուտք գործեց Ալեքսանտրի հետ դաշինք կնքած Թաքսիլայի փոքր տիրութիւնը։ Թաքսիլայի պետութենէն դէպի արեւելք, Հիւտասպ գետէն (այժմ՝ Ճելամ, Ինտոսի վտակներէն մէկը) այն կողմ, կը սկսէին անոր թշնամի թագաւոր Պորոսի տիրութիւնները։ Ք.Ա. 326-ի Յունիսին Հիւտասպ գետի մօտ Ալեքսանտրի եւ Պորոսի զօրքերու միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտի մէջ Պորոսը կատարեալ պարտութիւն կրեց եւ ստիպուած էր հաշտութիւն խնդրել։ Ալեքսանտր Պորոսի ձգեց անոր թագաւորութիւնը՝ իր հետ դաշնակցելու եւ գերագոյն իշխանութիւնը ճանչնալու պայմանով։ Հիւտասպ գետի մօտ Ալեքսանտր հիմնեց երկու քաղաք-ամրոցներ՝ Նիկեան (յաղթանակի քաղաք) եւ Պուքեփալիան (ի պատիւ իր Պուքեփալոս ձիու) եւ շարունակեց իր երթը դէպի արեւելք։

Արեւելեան Արշաւանքի Աւարտը՝ Վերադարձ Պարսկաստան՝ Կայսրութեան Շէնացման Ջանքերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտրի կայսրութիւնը՝ Վերադարձի ուղին

Փունճապի ենթարկման կը յաջորդէ «Համաշխարհային ովկիանոսի» անհասանելիութեան գիտակցութիւնը։ Երբ Ալեքսանտր, այսուամենայնիւ, առաջ շարժելու հրաման տուաւ, անոր զօրքը ըմբոստացաւ ու կտրականապէս հրաժարեցաւ երթը շարունակելէ։ Հիասթափուած Ալեքսանտր ստիպուած եղաւ յայտարարելու Արեւելեան արշաւի աւարտը։ Հետադարձ ուղին սոսկալի տառապանքներու եւ կորուստներու հանգեցուց, քանի որ անիկա կ'անցնէր ջրազուրկ անապատներէ ու անյայտ տեղանքներով, բնակեցուած վայրագ թշնամական ցեղերով։

Վերադառնալով Պարսկաստան, Ալեքսանտր կը շարունակէ զբաղիլ իր կայսրութեան շէնացման գործերով։ Ան կը կիրարկէ ճկուն ու կոշտ քաղաքականութիւն, մէկ կողմէ զսպելով իր սխրակից մակեդոնացիներն ու յոյները, միւս կողմէ՝ խրախուսելով ու քաջալերելով տեղական ազնուականութիւնն ու քուրմերը։ ԱՆ աստիճանաբար կը կատարէ շարք մը նորամուծութիւններ, ուղղուած հելլենիստական հիմնարկներու ներդրման։

Կայսրութեան հպատակներու մերձեցման ուղղուած էր բազմաթիւ ստիպողական պսակադրութիւններ՝ մակեդոնացի ու պարսիկ ժողովուրդներու տասը հազար ներկայացուցիչներու միջեւ («Շոշի պսակադրութիւն»)։ Ալեքսանտրի մտայղացումով, այդ միութիւններու զաւակները իր իտէալական կայսրութեան նոր մարդացեղի հիմնքը պիտի դառնան։

Միեւնոյն ժամանակ, զբաղելով քաղաքական ու տնտեսական հարցերով, Ալեքսանտր կը յայտնաբերէ, որ իր բացակայութեան ժամանակ երկրին մէջ արմատաւորուած են կաշակերումն ու յափշտակումները, կառավարումը թերի է եւ տեղի կ'ունենան ազգամիջեան ընդհարումներ։

Ալեքսանտրի Վախճանը՝ Ալեքսանտրի Ժառանգութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դիադոքոսներու պետութիւնները՝ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի տրոհած կայսրութիւնը

Ալեքսանտրի կեանքի վերջին շրջանը լի էր բարոյապէս կործանարար իրադարձութիւններով, անձնական կորուստներով եւ հիասթափութիւններով։ Անոր բնածին տաքարիւնութիւնը, բացառիկ ինքնավստահութիւնն ու մենատիրական հակումները, զուգակցած ռազմական նուաճումներու խելահեղ կուրքով եւ իր աստուածային ծագման ու անմահութեան վերաբերեալ անսասան հաւատքով, այն աստիճան քայքայեցին անոր առողջութիւնը, որ համաճարակ տենդի վարակը դարձաւ անոր յանկարծահաս մահուան պատճառը։ 10 Յունիս Ք.Ա. 323-ին, Բաբելոնի մէջ, Ալեքսանտր իր մահկանացուն կնքեց 32 տարեկանին։

Ոսկեայ դագաղի մէջ ամփոփած Ալեքսանտրի մարմինը յափշտակուեցաւ հրամանատարներէն մէկուն՝ Պտղոմէօսի կողմյ, գաղտնաբար տեղափոխուեցաւ եգիպտական Ալեքսանտրիա, ուր մնաց 500 տարի՝ վերածուելով սրբավայրի։ Այնուհետեւ աճիւնը անյայտացաւ, ու մինչեւ այսօր Ալեքսանտրի շիրիմավայրը անյայտ է։

Ալեքսանտրի վախճանէն ետք անոր զինակիցներու եւ ընտանիքի միջեւ սկսաւ ժառանգութեան ագահ բաժանում, որ տասնհինգ տարուան պատերազմի վերածուեցաւ (Տիատոքոսներու պատերազմ

Այդ պատերազմներուն զոհ գացին Ալեքսանտրի անմիջական ժառանգորդները՝ անոր երկու որդիները, ինչպէս նաեւ մայրն ու կիները։

Ալեքսանտրի հսկայ կայսրութիւնը, չունենալով ներքին կայունութեան տնտեսական հիմք, տրոհեցաւ երեք պետութիւններու՝ բուն Մակեդոնիա (Անտիգոն զօրավարի գլխաւորութեամբ ու Փելլա մայրաքաղաքով ), Եգիպտոս (Պտղոմէօսներ տոհմի գլխաւորութեամբ ու Ալեքսանտրիա մայրաքաղաքով), եւ Միջին Ասիա (Սելեւկոս զօրավարի գլխաւորութամբ ու Անտիոք մայրաքաղաքով)։

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի ռազմական ու քաղաքական նուաճումներու շնորհիւ հելլենիստական մշակոյթի տարածումը դարձաւ անդառնալի, եւ անիկա հետագային Եւրոպայի ու Յառաջաւոր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններու հիմքը հանդիսացաւ։

Գրականութեան Ցանկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սկզբնաղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Любкер Ф. Alexander // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, Л. А. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 62–67.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Александр Великий // Военная энциклопедияСПб.: Иван Дмитриевич Сытин, 1911. — Т. 1. — С. 284–291.
  3. 3,0 3,1 3,2 Любкер Ф. Olympias // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, Л. А. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 950–951.
  4. Диодор Сицилийский, Книга XVII с сайта проекта Perseus
  5. Арриан Флавий, Поход Александра. — М.: МИФ, 1993]
  6. Квинт Курций Руф, История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993]
  7. Плутарх, Александр, Сравнительные жизнеописания в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Պլուտարքոս «Զուգահեռ կենսագրություններ», Երեւան, 2001:
  • Արիանոս «Ալեքսանդրի արշավանքը», Երեւան, 1987:
  • Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուս «Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը», Երեւան, 1987:
  • Հին Հունաստանի պատմություն, խմբ. Վ. Ի. Ավդիեւի, Երեւան, 1982։
  • Под ред. Бокщанина М. История древнего мира. Рим и Греция. Москва.։ “Просвещение”, 430 с., 1982
  • М. Дандамаев. Политическая история Ахеменидской державы. Москва.։ “Наука”, 316 с.,1985
  • В. Дюрант. Жизнь Греции.Москва, “Крон-Пресс”, 703 с., 1997
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва.։ "Центрополиграф", 350 с., 2003
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва.։ "Наука", 384 с., 1984
  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград.։ "Наука", 207 с., 1988
  • Рита Арутюнян. http://ru.scribd.com/doc/113684627/Александр-Македонский

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. М. Н. Ботвинник, Я. С. Лурье, О. В. Творогов. — М.—Л.։ Наука, 1966. — 285 с.
  • Бертельс Е. Э. Роман об Александре. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с.
  • Бойназаров Ф. А. Проблемы традиции и современности։ (Образ и личность Александра Македонского). — М.։ Наука, 1990. — 272 с. — 3 000 экз.
  • Гафуров Б. Г., Цибукидис Д. И. Александр Македонский и Восток. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с.
  • Грин П. Александр Македонский։ Царь четырех сторон света. — М.։ Центрполиграф, 2002. — 299 с.
  • Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание).
  • Ковалёв С. И. Александр Македонский. — Л.։ Соцэкгиз, 1937. — 137 с.
  • Костюхин Е. А. Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с.
  • Маринович Л. П. Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.։ МГУ, 1982. — С. 22-65
  • Маринович Л. П. Греки и Александр Македонский։ К проблеме кризиса полиса. — М.։ Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с.
  • Ртвеладзе Э. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с.
  • Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск։ Русчи, 1994. 416 с.։ ил.
  • Фор П. Александр Македонский. — М.։ Молодая гвардия, 2011. — 445 с.
  • Фор П. Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.։ Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с.
  • Шахермайр Ф. Александр Македонский. — М.։ Наука, 1984. — 384 с.
  • Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.։ Наука, 1988. — 208 с.
  • A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.։ D. Zuwiyya. — Leiden։ Brill, 2011. — 410 p.
  • Bosworth A. B. Alexander the Great. // Cambridge Ancient History. Vol. VI։ The Fourth century B.C. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875
  • Chugg A. The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26
  • Bosworth A. B. Conquest and Empire։ The Reign of Alexander the Great. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1993. — 348 p.
  • Hamilton J. R. Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124
  • Heckel W. The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p.
  • Nawotka K. Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p.
  • O’Brien J. M. Alexander the Great։ The Invisible Enemy. — London—New York։ Routledge, 1992. — 336 p.
  • Stoneman R. Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p.
  • Thomas C. G. Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p.
  • Ռազնիկով Ի., Ալեքսանդր Մակեդոնացի, Երեւան, 1941, 142 էջ։

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]


Մէջբերման սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "сн", but no corresponding <references group="сн"/> tag was found, or a closing </ref> is missing