Ալեքսանտր Մակեդոնացի

Jump to navigation Jump to search
Աղեքսանտր Մակետոնացի
հին յուն․՝ Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας
Bust Alexander BM 1857.jpg
Ծնած է 20 Յուլիս Ք.ա. 356
Ծննդավայր Փելլա, Կեդրոնական Մակետոնիա, Յունաստան
Վախճանած է 10 Յունիս Ք.ա. 323
Մահուան վայր Բաբելոն, Մակետոնական թագաւորութիւն
Քաղաքացիութիւն Մակետոնական թագաւորութիւն
Ազգութիւն Մակետոնացի
Կրօնք հին յունական դիցաբանութիւն
Ազդուած է Արիտոթելի-էն․ յոյն Փիլիսոփա, գիտնական, մանկավարժ
Մասնագիտութիւն քաղաքական գործիչ, ռազմական առաջնորդ
Վարած պաշտօններ Մակետոնիոյ Թագաւոր, եգիպտոսի Փարաւոն, Մակետոնական Կայսրութեան թագաւոր
Ամուսին կողակիցը՝ Ռոքսանա
Ծնողներ հայր՝ Փիլիպոս Բ․ Մակետոնացի[1][2], մայր՝ Ողիմպիատա[1][2][3]
Երեխաներ Աղեքսանտր Դ․ Մակետոնացի եւ Հերաքլիս Մակետոնացի

Աղեքսանտր Գ. Մակետոնացի, (հին յուն․՝ Ἀλέξανδρος[сн 1] Γ' ὁ Μέγας, լատ.՝ Alexander III Magnus, 20 Յուլիս Ք.ա. 356, Փելլա, Կեդրոնական Մակետոնիա, Յունաստան - 10 Յունիս Ք.ա. 323, Բաբելոն, Իրաք), արեւմտեան պատմագրութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Մեծն Աղեքսանտր (դասական հայերէնի մէջ - անուան ստուգաբանական նշանակութիւն՝ հին յուն․՝ ἀλέξω (alexo) բառը կը նշանակէ «պաշտպանել, օգնել», հին յուն․՝ ἀνήρ (andr) ՝ «այր մարդ»), Մակետոնիոյ արքայ (Ք.Ա. 336-էն), զօրավար։ Արղէատներու հարստութեան Δυναστεία των Αργεαδών ընտանիքէն (հին յունական թագաւորական ընտանիք)։

Ծնած է Մակետոնիոյ մայրաքաղաք Փելլայի մէջ, ժառանգած է գահը 20 տարեկանին։ Ստեղծած է հին աշխարհի մեծագոյն կայսրութիւններէն մէկը, որ կը տարածուէր Յոնիական ծովէն մինչեւ արեւմտեան Հնդկաստան։ Գլխաւոր դերակատարն է Հելլենիստական մշակոյթի ստեղծման եւ տարածման։ Ալեքսանտր ճանչցուած է իբրեւ մարդկութեան պատմութեան մէջ մեծագոյն զօրավարներէն մէկը։ Ան յաղթած է մասնակցած բոլոր ճակատամարտերուն՝ հակառակ անոր, որ միշտ առճակատած է աւելի մեծ թիւով թշնամիի դէմ։[4][5][6][7][8][9]

Բովանդակութիւն

Համառօտ տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտր կը թագադրուի Մակետոնիոյ թագաւոր իր հօր՝ Փիլիպոս Բ. Մակետոնացիի սպանութենէն ետք։ Կը ժառանգէ հզօր պետութիւն եւ բանակ։ Կը յաջողի իրականացնել ռազմական եւ քաղաքական պատուախնդիր ծրագիրներ։ Ք.ա. 334 թուականին, Աղեքսանտր կը ներխուժէ Փոքր Ասիա, որ Պարսկական Կայսրութեան մաս կը կազմէր, եւ սկիզբն է իր 10 տարի տեւած Արեւելեան արշաւանքին յաղթանակներուն։ Աղեքսանտրի տարած յաղթանակներուն պատճառով Պարսկաստանի Կայսրութիւնը կը ջախջախի։ Ան գահընկեց կ՛ընէ Պարսկաստանի արքայ Դարեհ Գ. Աքեմենեանը (կամ՝ Աքամենեան) եւ կը հռչակուի Ասիոյ տիրակալ։ Տոգորուուած ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով եւ «Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու երազանքով՝ Ք.ա. 326-ին Աղեքսանտր կը հասնի մինչեւ Հնդկաստան եւ կը գրաւէ Փունճապը։ Սակայն իր հիւծուած զօրքի պահանջքին վրայ կը դադրեցնէ յառաջխաղացը ու կը վերադառնայ Պարսկաստան։

Աղեքսանտր իր մահկանացուն կը կնքէ Բաբելոնի մէջ Ք.ա. 323-ին՝ անաւարտ ձգելով ծրագրած արեւմտեան ու հարաւային ռազմարշաւները։ Անոր մահուան կը հետեւին պատերազմներ զօրավարներուն, զինակիցներուն եւ ընտանիքին անդամներու միջեւ, որոնց պատճառով կայսրութիւնը կը բաժնուի 3 մասի։ Անոր զօրավարները կը գլխաւորեն նորաստեղծ պետութիւնները։

Աղեքսանտր Մակետոնացին կը ձգէ հարուստ ժառանգութիւն։ Իր իշխանութիւնը ամրապնդելու համար կը հիմնէ մօտ 70 քաղաք-գաղօճախներ, որոնց մեծ մասը կը կրէ «Աղեքսանտրիա» անունը։ Անոր ռազմական ու տնտեսական նուաճումներուն շնորհիւ կը ստեղծուի նոր տիպի համաշխարհային կայսրութիւն, ուր արեւմտեան ու արեւելեան քաղաքակրթութիւնները միաձուլուելով կ՛առաջացնեն հելլենիստական մշակոյթը։ Հակառակ կայսրութեան կարճատեւ գոյատեւման՝ Աղեքսանտր Մակետոնացիի ջանքերուն շնորհիւ, հելլենիստական մշակոյթի տարածումը կը դառնայ անդառնալի, եւ անիկա հետագային Եւրոպայի եւ Փոքր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններուն հիմքը կը հանդիսանայ։ Աղեքսանտր Մակետոնացիի ներդրումը համաշխարհային ռազմագիտութեան մէջ կը նկատուի անգերազանցելի եւ մինչեւ այսօր կիրարկական նշանակութիւն ունի։[8][9][10]

Պատմագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտրի մասին գույութիւն ունեցող հարուստ պատմագրութիւնը հիմնուած է չորս հիմնական աղբիւրներու վրայ։ Ատոնք են հին աշխարհի պատմիչներ Թէոտորոս Սիքիլիացիի[11] (Ք.ա. առաջին դար), յոյն Արիանոսի[12] (երկրորդ դար), հռոմէացի Քւինտուս Կուրցիուս Ռուֆիւսի[13] (առաջին դար) եւ յոյն Փլութարխոսի[14] (առաջին դար) աշխատանքները, որոնք, իրենց կարգին, օգտագործած էին Աղեքսանտրի ժամանակակից պատմագիրներուն եւ զինակիցներուն մեզի չհասած բնագիրներն ու վկայութիւնները։[5]

Փիլիպոս Բ․

Աղեքսանտրի Սերումը․ Փիլիպոս Բ.-ի Ժառանգութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին Մակետոնիան Հիւսիսային Յունաստանի շրջանը կը գտնուի, ուր Ք.ա. չորրորդ դարու սկիզբէն կ'ապրի քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Մակետոնիան կը գտնուի երկու հակասող աշխարհներու մէջտեղ։ Հարաւէն սահմանակից է փայլուն մշակոյթ ունեցող մնացեալ յունական քաղաք-պետութիւններուն հետ, իսկ հիւսիսէն՝ Պալքանեան թերակղզիի բարբարոս երկիրներու։ Մակետոնացիները յունական ցեղերէն մէկն են, կը խօսին ու կը գրին յունարէն։[4]

Հայրը՝ Փիլիպոս Բ․[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա. չորրորդ դարու կէսերուն Աղեքսանտր Մակեդոնացիի հօր՝ Փիլիպոս Բ․ (Ք.ա. 382-336) թագաւորի ջանքերուն շնորհիւ մակետոնական պետութիւնը կը թեւակոխէ ռազմական, քաղաքական ու տնտեսական աննախադէպ վերելք։

Մակետոնական Փաղանքը․ գծանկար՝ պատկերացում

Ռազմարուեստի մարզին մէջ Փիլիպոս կը կատարէ բանակին արմատական ձեւափոխում։ Կ՛ընդօրինակէ այդ ժամանակուան ամէնէն զարգացած պետութիւններու, Յունաստանի գլխաւոր քաղաք-պետութիւններու եւ Պարսկաստանի ռազմագիտութիւնները, ու զայն կը յարմարցնէ Մակետոնիոյ պայմաններու հետ։ Այդ պատճառով կը ստեղծուի ժամանակի ամէնէն ահարկու ռազմամեքենան, որ պատրաստ է կռուելու որեւէ պայմանի մէջ եւ որեւէ թշնամիի դէմ։[15][16]

Մակետոնական Փաղանգը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մակետոնական բանակի մէկ մասը՝ արքայական զօրքը, կազմուած էր ծանր հեծելազօրքէ եւ վահանակիր հետեւակէ, որոնք զիրար կը լրացնէին ու կը պաշտպանէին։ Բանակին միւս, աշխարհազօրային մասը, վերափոխուած էր կանոնաւոր բանակի եւ կ'ընդգրկէր յայտնի մակետոնական փաղանգը* եւ ուրիշ հետեւակ ուժեր։ Այսպիսի բաժանում կը հաւասարակշռէր բանակի կազմի մէջ մտած երկու հիմնական ընկերային խաւերուն՝ ազնուականութեան ու ռամիկներուն։ Բազմաթիւ ռազմարշաւներու ընթացքին փորձառութիւն կը ձեռքբերեն Փիլիպոսի մարտընկերները, որոնցմէ աչքի կ'իյնան շնորհալի զօրավարներ Անդիփադրոսն ու Փարմենիոնը։

  • Մակետոնական փաղանգ մը, ընդհանրապէս կը բաղկանար 128 զինուորներէ, շարուած հետեւեալ ձեւով․- առաջին շարքին 16 զինուորներ եւ ամէն մէկուն ետեւը 7 իրարայաջորդող զինուորներ։ Ամէն մէկ զինուոր ունէր փոքր վահան մը եւ հինգ մեթր երկարութեամբ նիզակ, որ կը կոչուէր «սարիսա»:  Երբ Փաղանգը կ՛առաջանար,  շարժուն բերդի մը կը նմանէր:

Փիլիպոսի կատարած ռազմական բարելաւումները կը պսակուին փայլուն յաղթանակներով, յատկապէս՝ յոյն քաղաք պետութիւններ-մակետոնական պատերազմներու ժամանակ։ Բացի զինուորական յաջողութիւններէն, Փիլիպոս կը ցուցադրէ նաեւ քաղաքական գործիչի ակնառու տաղանդ։ Ան կը յաջողի համախմբել տեղական ու նուաճած շրջաններուն ազնուական տոհմերը։ Կը միացնէ յոյն քաղաք պետութիւնները մէկ իշխանութեան տակ, ու այնուհետեւ ամբողջ երկիրը Յունաստան կը կոչուի։

Աղեքսանտրի մայրը թագուհի Ողիմպիատան՝ Olympias Փիլիպոս Բ.-ի չորրորդ կինը, (ծագումով Իփիրոսէն․ Յունաստանի շրջան որուն 1/3ը կը յանձնուի Ալպանիոյ Լոզանի դաշնագրով) Իփիրոսի արքայադուստրն էր։[4][5][6][17][15][16]

Աղեքսանտրի Մանկութիւնն ու Կրթութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտր եւ Արիստոթելին
Ալեքսանտր Մակետոնացիին կիսանդրին (ստեղծուած՝ Ք.ա. 330-ին Լիսիպոս քանդակագործէն․ կը գտնուի՝ Լուվր թանգարանը/Փարիզ, կրկնապատկեր)։ Աղեքսանտրի կենդանութեան մեզի հասած միակ պատկերը։ Աղեքսանտր միայն Լիսիպոսին կը վստահէր զինք պատկերելու․

Վաղ մանկութեան Աղեքսանտր կը ձգուի մօր խնամքին։ Ողիմպիատան կեանքի նպատակ կը դնէ Աղեքսանտրին համար Մակետոնիոյ գահը ապահովել։ Կը պաշտէ զաւակը եւ ինչ որ ինք կը կարծէ թէ ճիշդ է անոր ապագային համար, ամէն գնով կը փորձէ իրականացնել։ Այս սէրը փոխադարձ է։ Երբ Անտիփադրոն* Աղեքսանտրին երկայն նամակ մը կը գրէ գանգատելով մօրը մասին, ան, կարդալէ ետք նամակը կ՛ըսէ․- «Անտիփադրոն չի գիտեր թէ մօրս մէկ արցունքը միայն բաւարար է, որպէսզի անտեսեմ հազար նման նամակներ»։

  • Աղեքսանտր երբ արեւելեան արշաւանքը կը սկսի, Անտիփադրոնին կը վստահի Մակետոնիոյ խնամապետութիւնը։ [6][7][18][19]

Կրթութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտրը իբրեւ արքայազն, կը ստանայ լաւագոյն ազնուական կրթութիւն։ Տասներեք տարեկանին անոր ուսուցման համար կը հրաւիրուի երիտասարդ ուսուցիչ՝ ծագումով յոյն Արիստոթելը, որ հետագային կը դառնայ աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփայ ու մանկավարժ։ Ստացած կրթութիւնը Աղեքսանտրի մէջ կը զարգացնէ նուրբ ճաշակ ու հետաքրքրութիւն զանազան բնագիտական հարցերու շուրջ։ Նաեւ իր մօտիկ շրջանակին մաս կը կազմեն արուեստագէտներ եւ գիտնականներ։ Աղեքսանտր, Հին Յունաստանի բանաստեղծ Հոմերոսի ջերմեռանդ հետեւորդն է. իր ամբողջ կեանքի ընթացքին զինք կը նմանցնէ «Իլիական» դիւցազնավէպին առասպելական դիւցազներուն։

Պատմաբանները կ'ենթադրեն, որ այդ շրջանին՝ Արիստոթելի ազդեցութեան տակ, Աղեքսանտր կը ծանօթանայ ու կը ներշնչուի փանհելլենիզմի գաղափարով։ Այդ դարաշրջանին Յունաստան (Հելլատա), մայրը հելլենիզմի փայլուն մշակոյթին, բաժնուած է առանձին մանր ու անկախ ժողովրդավարական քաղաք-պետութիւններու (փոլիս/ներ․ հին Յունաստանի քաղաք-պետութիւն/ներ), որոնք կը գտնուին իրարու դէմ երկարատեւ խռովումներու մէջ ու հետեւաբար, կ'ապրին ծանր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Վերելք ապրող դրացի Մակետոնիոյ համար այդ վիճակը անոնց վրայ հսկողութիւն հաստատելու բացառիկ կարելիութիւն կ՛ընձեռէ։ Աղեքսանտրը, փանհելլենիզմի գաղափարը կը նկատէ յունական մշակութային ներուժի ու մակետոնական ռազմական հզօրութեան միաւորում, որ պիտի նպաստէ հելլենիզմի տարածման ու արմատաւորման հեռաւոր «բարբարոսական երկիրներու մէջ»։[6][5][20]

Ռազմական դաստիարակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտրի ռազմական դաստիարակութիւնը տեղի կ՛ունենայ մանկութեան ու պատանեկութեան տարիներուն՝ Փիլիպոսի փորձառու զինակիցներուն հսկողութեան տակ։ Աղեքսանտրի դասընկերները՝ մակետոնական բարձրաստիճան տոհմերու զաւակները, հետագային կը կազմեն անոր մօտիկ շրջապատը։ Աղեքսանտրի ռազմական ատակութիւնը առաջին անգամ կը դրսեւորուի 18 տարեկանին, երբ արքայազնի ղեկավարած ծանր հեծելազօրքի յաջող գրոհը կը վճռէ յունամակետոնական պատերազմի ամէնէն նշանաւոր կռիւը՝ Հերոնիայի ճակատամարտին Μάχη της Χαιρώνειας Battle of Chaeronea աւարտը։[21][18][22][8]

Հօր եւ Որդիի Հակադրութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ընդհարումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիլիպոսի ու Աղեքսանտրի ամենակոպիտ ընդհարումը տեղի կ՛ունենայ Ք.ա. 338-ին, երբ անտեսելով Ողիմպիատայի ու Աղեքսանտրի դժկամութիւնը, թագաւորը կ՛ամուսնանայ Մակետոնացի ազնուատոհմիկ կնոջ մը հետ՝ Քլէոփադրա-Էվրիտիքի Cleopatra Eurydice of Macedon։ Ընտանեկան ու քաղաքական լուրջ հետեւանքներով յղի այդ իրավիճակը կը վերջանայ Փիլիպոսի սպաննութեամբ։[19][23]

Փիլիպոս Բ․ի սպաննութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունաստան․ քաղաք պետութիւններ եւ անոնց դաշնակիցները (Մակետոնիան կը գտնուի հիւսիսը) Ք․ա․336թ․ արեւելքին՝ Պարսկական կայսրութիւնը, հասած էգէական ծովուն արեւելեան ափերուն․

Ք․ա․ 337թ․ Աղեքսանտր եւ մայրը, Մակետոնիայէն Իփիրոս (Աղեքսանտրի մօր ծննդավայրը) կը մեկնին եւ վեց ամիս ետք Աղեքսանտր կը վերադառնայ հօր մօտ։ Ք․ա․ 336թ․ Փիլիպոս արքայադուստրերէն մէկուն կ՛ամուսնացնէ Իփիրոսի թագաւոր (եւ՝ եղբայր առաջին կնոջ Ողիմպիատայի) Ալեքսանտր Ա․-ին հետ Alexander I of Epirus ։ Հարսանիքին առթիւ մայրաքաղաք Էղէայի մէջ (Վերղինա Vergina), տեղի կ՛ունենան խնճոյքներ եւ զանազան խաղեր։ Երբ Փիլիպոս մարզադաշտ կը մտնէ խաղերուն բացումը յայտարարելու համար, իր պահակագունդէն Փաւսանիան զայն կը սպաննէ։ Մարդասպանը փախուստի կը դիմէ, բայց վրայ հասած Փիլիպոսի թիկնապահները կը դանակահարեն զայն։ Ըստ պաշտօնական աղբիւրի, մարդասպանը, յանցանքը կատարած է անձնական վիրաւորանքի ու խելագարութեան վիճակի մէջ։ Սակայն, մինչեւ հիմա պատմաբանները տարակարծիք են իրական դաւադիրներուն ինքնութեան վերաբերեալ։ Գոյութիւն ունին այլ երկու տարբերակներ։ Առաջինը՝ Ողիմպիատայի (ու ենթադրաբար Աղեքսանտրի) մասնակցութիւնը. Փիլիպոսի նորածին զաւակը լիիրաւ ժառանգ ու լուրջ մրցակից կրնար հանդիսանալ Աղեքսանտրի գահաժառանգութեան հարցին մէջ։ Երկրորդը՝ հելլենիստական աշխարհի վաղեմի թշնամիի՝ Պարսկաստանի գաղտնի մասնակցութիւնն է։[10][19][23]

Աղեքսանտր Գ․, Մակետոնիոյ թագաւոր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հօր սպաննութենէն ետք տասնիննամեայ Աղեքսանտր զինուորական խորհուրդին կողմէ կը հռչակուի Մակետոնիոյ թագաւոր։ Ան քանի մը ամսուան ընթացքին վերջ կու տայ ներքին ընդիմութեան, կ'իրագործէ հօր Փիլիպոսի երազանքը եւ կ'աւարտէ Յունաստանի լիակատար միացումը եւ, իբրեւ փանհելլենիստական առաջնորդ, կը սկսի պատրաստուիլ Արեւելեան արշաւանքին՝ Պարսկաստանը նուաճելու նպատակով։[6][24]

Պարսկական Կայսրութիւն․ համառօտ տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պարսկական Կայսրութիւնը իր չափերով ու բնակչութեամբ տասնեակ անգամ կը գերազանցէ Մակետոնիոյ եւ քաղաք-պետութիւններուն ուժին։ Ք.ա. վեցերորդ դարուն բազմաթիւ հինաւուրց ու փառաւոր պատմութիւն ունեցող պետութիւններ (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հայաստան), ինչպէս նաեւ զանազան ժողովուրդներ ու ցեղեր, կը հպատակին Պարսկաստանին։ Նուաճած տարածքներուն վրայ կը ստեղծուի Պարսկական Աքամենեան կայսրութիւնը (Ք.ա. 550 - 330)։[24]

Կառոյցը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հսկայ պետական կառոյցի կայունութիւնն ու կենսունակութիւնը կ'ապահովէ կիրարկուող հանդուրժողականութեան քաղաքականութիւնը։

Երկրի պետական կրօնը զրադաշտականութիւնն է, որ կը պաշտէ կրակի աստուած Ահուրամազտան։ Սակայն, կայսրութեան կազմին մէջ գտնուող իւրաքանչիւր ժողովուրդի թոյլ կը տրուի դաւանել իր կրօնը։

Պարսկական կայսրութեան կազմին մաս կազմող իւրաքանչիւր ազգ համեմատաբար ինքնիշխան է։ Երկիրը կը կառավարուի կառավարիչներու (սատրապներու) միջոցով, որոնց ղեկավարները՝ կառավարիչները անմիջականօրէն կ'ենթարկուին երկրի արքային։ Անոնք տուրք կը վճարեն արքայական գանձապետարանին, որուն հարստութիւններուն մասին յունական աշխարհի մէջ առասպելներ կը հիւսուին։ Պատերազմի ժամանակ հպատակ երկիրներն անոր բանակ կը հայթայթեն։ Պարսկական բանակին մէջ յատուկ դեր կը կատարեն հեծելազօրքն ու ռազմակառքերը։ Պարսիկ հետեւակազօրքի կորիզը կը կազմէ գվարդիան՝ «տասը հազար անմահներ»[25]։

Աքամենեան կայսրութիւնը

Երկրի մեծագոյն քաղաքներուն միջեւ կ՛երկարի «արքայական մայրուղին»[26], որուն շուրջ կը գործեն 111 իջեւանատուն։

Աքամենեան արքունիքին մէջ կը բնակին անթիւ կիներ, հարճեր, ծառաներ, խոհարարներ, ներքինիներ, գուշակներ եւ այլն։[27]

Կայրութեան վիճակը․ տկարացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հակառակ արտաքին փայլքին ու պերճանքին, Ք.ա. չորրորդ դարու 30-ական թուականներուն Աքամենեան կայսրութիւնը ներքին լուրջ հարցեր կը դիմագրաւէ։

Պարսկաստանն ու Յունաստանը վաղեմի թշնամիներ են, անոնց միջեւ Ք.ա. 499-449 թուականներուն տեղի ունեցած են երկարատեւ պատերազմներ, ծանօթ իբրեւ Յունապարսկական Պատերազմներ (Տե՛ս Յունաստան#Յունապարսկական պատերազմներ )։ Այդ է պատճառը, որ պարսից աշխարհի մէջ տեղի ունեցող խմորումները արդէն շատոնց յոյներու ուշադրութեան արժանացած են։ Պարսից արքունիքը՝ զբաղած իր ներքին երկպառակչութիւններով, անհեռատես է եւ անտարբերութիւն կը ցուցնէ Աղեքսանտրի բացայայտ ռազմական պատրաստութիւններուն վերաբերեալ։

Այդ ժամանակ Պարսկաստանի գահին վրայ, «արքայից արքայ» է Դարեհ Գ. Աքեմենեան (Ք.ա. 380 – 330)։ Չհանդիսանալով Աքամենեաններու ուղղակի թագաժառանգ, ան բռնի ուժով ու դաւադրութիւններու միջոցով կը բազմի պարսկական գահին։ Ան հիւսիսային սահմանային տարածքի՝ Պատմական Հայաստանի կառավարիչը եղած էր։[27][24]

Աղեքսանտրի արշաւանքները․ Պարսկական Կայսրութեան գրաւում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արշաւանքին կազմակերպումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բանակին առաջնորդները միայն Մակետոնացիներ են։ Մեծն Աղեքսանտր բանակին ընհանուր հրամանատարն է․ ան կը վարէ զօրքին կազմակերպման աշխատանքները։ Իրմէ ետք, բանակին երկրորդ հրամանատարը հօրը զինակիցն է՝ Փարմէնիօն։ Անմիջապէս ետք՝ Փարմէնիոնին զաւակները՝ Ֆիլօդաս եւ Նիքանօր, Ամիտաս, Փերտիքաս, Քրադերոս, Փդոլեմէոս եւ Մելեաղրոս։ Դաշնակից յոյներուն հրամանատարն է՝ Անդիղոնոս եւ վարձկաններու զօրագունդին՝ Մենանտրոս։ Մեծն Աղեքսանտրը կը վարէ բանակին կազմակերպումը։ Ան է հնարողը հեծելազօրքի գործածութեան իրբեւ հարուածային զէնքն, նաեւ՝ բաբանի։

Ք.ա. 334-ին, Աղեքսանտրի արշաւանքը կը սկսի։ Ան կը գլխաւորէ բանակը․ 30,000 հետեւակ, 5․000-է աւելի հեծելազօրք եւ 160 նաւ։ Նաւերուն օգնութեամբ կը կտրէ Հելլիսպոնտոս նեղուցը (ներկայիս Տարտանելը) եւ կը մտնէ Փոքր Ասիա։

Պարսիկները կը ստեղծեն միաւորուած ռազմախորհուրդ, որուն կ'անդամակցին տեղական կուսակալները։ Խորհուրդը կը գլխաւորէ Մեմնոն Memnon of Rhodes (Ռոտացի Մեմնոնը)՝ Փոքր Ասիոյ մէջ բնակող յոյն ազնուական, որ պարսկական բանակին մէջ ծառայած ժամանակ կը յիշուի իբրեւ փայլուն զօրավար։ Ան իր տրամադրութեան տակ ունի շուրջ 60,000-նոց բանակ, գլխաւորաբար կազմուած յոյն վարձկաններէ։ Մեմնոն կ՛առաջարկէ Ալեքսանտրի դէմ կիրարկել «այրած հողի» մարտավարութիւնը․ ժամանակաւոր նահանջ դէպի երկրի խորերը միաժամանակ սեփական ենթակառոյցներու եւ պահեստավայրերու ոչնչացումով։ Ապագան ցոյց տուաւ, որ այդպիսի մարտավարութիւն կրնար հանդիսանալ ամէնէն գործօն միջոցը Աղեքսանտրի առաջընթացը կասեցնելու համար։ Սակայն, պարսիկ հրամանատարները, թերագնահատելով Ալեքսանտրի կարողութիւնները, կը տապալեն Մեմնոնի առաջարկը։[18][28][4][24]

Ղրանիքոս Γρανικός գետի ճակատամարտը․ հակառակորդ բանակներուն դիրքը․- կապոյտով Մեծն Աղեքսանտրի բանակը, իսկ կարմիրով՝ պարսկական․

Փոքր Ասիոյ գրաւումը (Ք․ա․ 334-333թ․)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղրանիքոսի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտրի պարսիկներու դէմ առաջին յաղթական ճակատամարտը տեղի կ՛ունենայ Ղրանիքոս Γρανικός գետի ափին, առասպելական Տրոյայի աւերակներուն մօտ, Ք․ա 324 թուական։ Պարսկական բանակներու հրամանատարներն են շրջանի սատրապներն ու Ռոտացի Մեմնոնը։ Պարսիկները կը պարտուին տալով մեծ թիւով զոհեր, որոնց մէջ նաեւ ազնուականներ։ Մեծն Աղեքսատրը միայն 110 զինուոր կը կորսնցնէ։[29][30]

Ղորտիոն Տեսմօ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղրանիքկոսի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր կը խորանայ Փոքր Ասիա։ Այդ պահուն անոր համար հրամայական կը դառնայ պարսկական նաւատորմի մեկուսացումը անոր Միջերկրածովեայ նաւահանգիստներէն։ Ք.ա. 334-ին Ալեքսանտր Մակեդոնացիին բանակը Փոքր Ասիոյ ափամերձ քաղաքները կը գրաւէ։ Կը հասնի Ղորտիոն Γόρδιον -Gordium, Փռիւքիոյ Φρυγία -Phrygia մայրաքաղաքը, ուր կը լուծէ Ղորտիան Հանգոյցը Γόρδιος δεσμός -Nœud gordien։ Ձմեռը հոն կ՛անցընէ։ Մեծն Աղեքսանտր բանակը կը պատրաստէ պարսիկները դիմագրաւելու։

Պարսկական լուծէն կ՛ազատագրէ յունական գաղթօճախները եւ անոնց ինքնավարութիւն կը պարգեւէ եւ տուրքահաւաքը կը ջնջէ։ Դարեհի տաղանդաշատ զօրավարը՝ Ղրանիքոսի մէջ պարտուած Մեմնոն, կը փորձէ դիմադրութիւն կազմակերպել, սակայն ամենաբորբ պահուն յանկարծամահ կ'ըլլայ։ Դարեհը ստիպուած կ'ըլլայ անձամբ գլխաւորել պարսկական բանակը ու պետական զօրահաւաք կը յայտարարէ։

Իսոսի ճակատամարտը․ հակառակորդ կողմերուն զօրաշարժները․ կապոյտով յոյները, կարմիրով՝ պարսիկները․

Ք․ա․ 333 թ․ Աղեքսանտրը Կապադովկիան կը գրաւէ եւ կը հասնի Կիլիկիա, Կիլիկիոյ դարպասները։ Մինչեւ Հոկտեմբեր Տարսոն կը մնայ հիւանդութեան պատճառով։ Մեծ զօրավարին առաջնահերթութիւնն է գրաւել ծովեզերիայ շրջաններ, ապահովելու համար ծովերու գերիշխանութիւնը։

Մինչ Ալեքսանտրը կը կտրէ Կիլիկիոյ տարածքը եւ կը շարժի դէպի Սուրիա եւ Փիւնիկէ, Դարեհը, գլխաւորելով իր զօրքը Միջագետքէն դուրս կու գայ (յունարէն՝ Μεσοποταμία Մեսոփոդամիա) եւ կ՛ուղղուի յունամակետոնական զօրքին ընդառաջ։[29][31][30][32][18]

Իսոսի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իսոս (այժմ Սուրիա) տարածքին մէջ տեղի կ՛ունենայ Ալեքսանտրի ու Դարեհի երկրորդ ճակատամարտը, որ պատմութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Իսոսի ճակատամարտ։

Իսոսի ճակատամարտ․ Ալեքսանտր Մակետոնացիին պատկերը ։ Փոմփէյ -խճանկար, Նափոլիի թանգարան

Անիկա կ՛աւարտի մակետոնացիներու փայլուն յաղթանակով եւ կը կանխորոշէ պարսկական կայսրութեան անկումը։ Այս ճակատամարտը կը յատկանշուի մակետոնական բանակի պատրաստ մարտունակութեամբ։ Պարսկական բանակը կը ջախջախուի կռիւի դաշտին ձգելով մօտ 110․000 զոհեր։

Դարեհ ռազմադաշտէն փախուստի կը դիմէ, զօրքը ձգելով թշնամիին ձեռքը, ինչպէս նաեւ իր ընտանիքը՝ մայրը, կինը, երկու աղջիկները եւ առասպելական գանձ։ Ան, ընտանիքը ետ առնելու համար Աղեքսանտրին կ՛առաջարկէ խաղաղութեան դաշինք եւ 10,000 դալանտա τάλαντον, talanton (ամէն մէկ դալանտօ կը համապատասխանէ 25.80 քիլօ ոսկիի)։

Մեծն Աղեքսանտր կը մերժէ պատասխանելով թէ, քանի հիմա ինքն է Ասիոյ թագաւորը, միմիայն ան կ՛որոշէ հողատարածքներուն բաժանումը եւ սահմանները։

Իսոսի ճակատամարտը Աքեմենեան Պարսկաստանի փլուզման սկիզբն է։[33][32][4]

Փիւնիկէին եւ Սուրիոյ Նուաճումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իսոսի ճակատամարտէն ետք, Աղեքսանտրի զօրքը յառաջխաղացքը կը շարունակէ․ կը հպատակեցնէ Փիւնիկէի Արուատ Aradus (արաբ․՝ أرواد‎), Պիպլոս Βύβλος (արաբ․՝ جبيل‎ Jubayl) եւ Սայտա քաղաքները։ Փիւնիկէի (այժմ Լիբանան), Ռոտոսի եւ Կիպրոսի նաւերը կ՛իյնան Աղեքսանտրի բանակի գերիշխանութեան տակ։ Այսպէս ան թիկունքը կ՛ապահովէ եւ արեւելեան Միջերկրականը կ՛իշխէ։

Ք.ա. 332-ին, Ալեքսանտր կը մտնէ Սուրիա։ Դամասկոսի մէջ ան կը տիրանայ Դարեհի գանձարանին։[33][32]

Սուրի առումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Սուրի պաշարումը

Ալեքսանտրի յաջորդ թիրախը կը դառնայ Փիւնիկէին (ներկայիս Լիբանան) հիմնական քաղաքը՝ Սուր նաւահանգիստը, որ Միջերկրական ծովուն մէջ պարսկական նաւատորմի հիմնական յենակէտն է։

Սուրը մայրացամաքէն 1.5 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ գտնուող անառիկ ամրոց-կղզի մըն է, որ շրջապատուած է հսկայ պատերով։ Սակայն այդ հանգամանքը բնաւ խոչընդոտ չէ Աղեքսանտրի համար։ Ան կը սկսի ծովուն մէջ կղզին ցամաքին կապող արհեստական պատնէշի կառուցումը։ Սուրի բնակիչները եօթը ամսուան ընթացքին հերոսաբար թշնամին կը դիմադրեն։ Վերջ ի վերջոյ, մակետոնացիները կը յաջողին ամրոցի պատերուն մէջ ճեղք բանալ լաստանաւերուն վրայ տեղադրուած պաշարողական մեքենաներու օգնութեամբ։ Սուրի բնակիչներուն հանդէպ վայրագութիւններ տեղի կ՛ունենան*։[34] Փրկուածները, մօտ 30․000 հոգի իբրեւ ստրուկ կը ծախուին։

  • Ըստ Առիանոսին, այս վայրագ վարմունքին պատճառն այն է թէ Սուրի պաշարման ընթացքին ամրոցին պատասխանատուները, գերի բռնած յոյն զինուորներուն պատերէն կը կախեն, կը սպաննեն եւ ապա ծովը կը նետեն։

Սակայն Աղեքսանտր, Սուրի թագաւորը, ազնուականներն եւ Կարթակենի Carthage դեսպանները ազատ կ՛արձակէ։ Նաեւ չի դպչիր Մեկքարդ Melqart աստուծոյ սրբարանը․ յոյները զայն կը նմանցնէին Հերաքլեսին Ηρακλή։[21][34][29][10][24]

Աղեքսանտր Մակետոնացին Եգիպտոսի Մէջ (Ք․ա․ 331թ․)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտր Պաղեստինը կը հպատակեցնէ բացի Կազա ամրացեալ քաղաքէն։ Անոր բնակիչները չեն յանձնուիր ու կը դիմադրեն, սակայն հողաթումբեր կառուցելով, կը կարողանայ հասնիլ պարիսպներուն վրայ եւ ի վերջոյ քաղաքը գրաւել։ Վերապրողներուն իրբրեւ ստրուկ կը ծախէ։

Աղեքսանտրի ապշաւանքը՝ Փիւնիկէ, Պաղեստին եւ եգիպտոս

Կը յաջորդէ ռազմարշաւ դէպի Եգիպտոս՝ Պարսկական կայսրութեան ամէնէն հարուստ շրջանը։

Աղեքսանտր, եգիպտացիներուն կողմէ իբրեւ ազատագրող կը դիմաւորուի։ Զայն, Մեմֆիսի մէջ Memphis (արաբ․՝ منف) Եգիպտոսի Փարաւոն կը հռչակեն (Ք․ա․ 331 թ․)։ Ապա, ան կ՛ուղղուի դէպի հիւսիս, Միջերկրականի ափերը, Նեղոսի գետաբերանը, ուր կը զատէ վայրը եւ կը հիմնէ Աղեքսանտրիա Alexandrie քաղաքը․ Եգիպտոսի ապագայ փառքի ու պարծանքի քաղաքը։ Աղեքսանտրիան Միջերկրականի մեծագոյն նաւահանգիստրներէն մէկը եւ գլխաւոր մշակոյթի կեդրոն կը դառնայ։ Քաղաքին կառուցումը կը վերջանայ Աղեքսանտրի մահէն ետք եւ Պտղոմէոսեան Թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը յայտարարուի։

Քարիզի Լուվրի թանգարան․ Աղեքսանտրին անունը գրուած (աջէն ձախ) հին Եգիպտոսի լեզուով՝ նշանագրերով․ Ք․ա․332 թ, Եգիպտոս․

Աղեքսանտրի հեռանկարային պատկերացումը՝ հելլենական աշխարհի առեւտրական եւ տնտեսական համագործակցութիւնը Եգիպտոսին հետ, իրականութիւն կը դառնայ։ Բացի ատկէ, ուշիմ Աղեքսանտր Եգիպտոսի առեղծուածային կրօնի, մշակոյթի, ծէսերու եւ ճարտարապետութեան վերաբերեալ յատուկ պատկառանք կը տածէ։ Ք․ա․ 331 թուականին, Աղեքսանտր Սիվա Ովասիս Siwa Oasis գտնուող Ամոնի Գուշակարանը (պատկամախօսավայրը) Ammon, (յուն․ Ἄμμων), Amon-Ra կ՛այցելէ։ Քուրմերը զինք սիրալիր կ՛ընդունին, կը ծանօթացնեն երկրին հետ, ճամբորդութիւն կը կազմակերպեն դէպի բուրգերն ու սրբավայրերը։ Զայն Ամոնի զաւակը կը կոչեն․ տիտղոս՝ որ Աղեքսանտր կ՛ընդունի։ Բայց յատկանշական է քուրմերու յայտնութիւնը, թէ Ալեքսանտր աստուածային ծագում ունի։ Ինքնաստուածացման արարողութենէն ետք անոր առօրեային մէջ կը մտնեն սրբազան տարազներու հագնիլն ու ճակատը զարդարելը Ամոն-Ռա աստուածի եղջիւրներով. այդ պատճառով ալ, արեւելեան աւանդութիւնը զայն կոչեց «Իսկանտեր Երկեղջիւր»։

Եգիպտոսի մէջ Աղեքսանտր կը ձեւաւորէ իր նոր ստեղծուող պետութեան գաղափարը՝ հելլենիզմի սկզբունքներով ամրապնդուած բարեկամ ժողովուրդներու համագործակցութիւն։[35][4][8][20][36]

Պարսկական Կայսրութեան նուաճում (Ք․ա․ 331 - 330թ․)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղաւղամիլայի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծն Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը՝ Միջագետք, Պարսկաստան․

Եգիպտոսէն Աղեքսանտր կը շարժի դէպի արեւելք, ակնկալելով, որ հիմնական բախումը Դարեհի հետ տեղի պիտի ունենայ երկրին խորքը։ Կը սկսի Ալեքսանտրի քառամսեայ տաժանակիր արշաւը (ամրան, ընդդէմ Միջագետքի կիզիչ տափաստանին)։ Երբ զօրքը կը հասնի Տիգրիս գետի ափերուն, Ալեքսանտր կը տեղեկանայ, որ Դարեհի հսկայ զօրքը (թիւով՝ Աղեքսանտրի զօրքին հարիւրապատիկը) կը գտնուի առջեւը։

Երրորդ, վճռորոշ ճակատամարտը Ալեքսանտրի ու Դարեհի միջեւ տեղի կ՛ունենայ Հոկտեմբեր 1, 331-ին, Ղաւղամիլայի հարթավայրի մէջ (այժմ՝ քաղաք Էրպիլ, Իրաք)։ Դարեհ այս ճակատամարտին ընթացքին վերստին փախուստի կը դիմէ՝ իր զօրքը ձգելով առանց առաջնորդի։ Ղաւղամիլայի ճակատամարտը Battle of Gaugamela կ'աւարտի պարսկական բանակի կատարեալ ջախջախումով եւ Աքեմենեաններու տոհմի կործանումով։ Այս ճակատամարտին ա՛լ աւելի կը փայլի Աղեքսանտրի ռազմագիտական տաղանդը։[37][38]

Բաբելոն, Շոշ, Պերսեպոլիս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղաւղամիլայի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր կը մտնէ Աքամենեան կայսրութեան Բաբելոն հռչակաւոր քաղաքին մէջ։ Անոր բնակիչները խանդավառութեամբ, իբրեւ ազատագրող զայն կ'ընդունին։

Ալեքսանտրի մուտքը Բաբելոն

Ան Բաբելոնը իր նստավայրը կը դարձնէ Ասիոյ մէջ։ Այնուհետեւ Ալեքսանտր անխափան կը շարունակէ յառաջխաղացը․ կը գրաւէ Պարսկական կայսրութեան մայրաքաղաքներէն մէկը՝ Շոշ Susa պարսկ․՝ Šuš; յուն․՝ Σοῦσα , ուր ինքզինք «Ասիոյ տիրակալ» կը հռչակէ։

Պերսեփոլիս․ Աքամենեաններու արքունիքին աւերակները․ նկար՝ 2005 թ․

Մայրաքաղաքի գանձապետարանէն բռնագրաւուած ռազմական աւարը կը հասնի 750,000 դալանտա (ամէն մէկ դալանտօ կը համապատասխանէ 25.80 քիլօ ոսկիի), որուն բեռնափոխադրման համար կը պահանջուի հսկայական կարաւան։

Այնուհետեւ կարգը կը հասնի Իրանին՝ պարսիկ ցեղերու բուն հայրենիքին։ Սաստիկ ձմրան պայմաններու մէջ անոնք կը փորձեն դիմադրել՝ փակելով նեղ լեռնանցքները։ Բայց, վերջապէս, Իրանի դարպասները կը բացուին մակետոնացիներուն առջեւ եւ Աղեքսանտր մուտք կը գործէ Պերսեպոլիս Persepolis (յունարէն՝ «պարսիկներու քաղաք», այժմ Եունեսքոյի ժառանգութեան ցանկին մէջ), ուր յաղթանակէն հարբած, քաղաքը զինուորներուն քմահաճոյքին կը ձգէ՝ կողոպուտ, հրկիզում եւ ջարդ․ զինուորական ժողովին ընթացքին կ՛որոշուի քաղաքին կողոպուտը*, սակայն ոչ արքունիքինը։ Յաղթանակին խնճոյքի իրիկունը, հարբած զինուորները քաղաքը կը հրկիզեն։[39][40][35][41][42][24][43]

  • Այս որոշումին բուռն առարկութիւն կը յայտնէ Աղեքսանտրի ամենաթանկագին եւ վստահելի զօրավարը՝ Փարմենիոն, ըսելով թէ նման արարք կ՛անարգէ պարտուողներուն զգացումները։

Աքամենեաններու հարստութեան անկումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պարսկական երբեմնի կայսրութեան գլխաւոր քաղաքներուն գրաւումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտր կը հետապնտէ Դարեհը․ նպատակն է կենդանի գերել երբեմնի հզօր արքան։ Յառաջխաղացի ճամբուն, առանց դիմադրութիւն գտնելու, կը գրաւէ Փասարկատա հին մայրաքաղաքը, (այժմ Եունեսքոյի ժառանգութեան ցանկին մէջ) Pasargadae Pâthragâda։ Հոն կը գտնէ ուրիշ 6․000 դալանտա։ Նաեւ կ՛այցելէ Կիւրոսին դամբանը․ իբրեւ յարգանքի տուրք (պատանի, անոր մասին կարդացած էր Քսենոֆոն զօրավարին Քիրու Փետիա Κύρου παιδεία -թարգմ․՝ Կիւրոսի Դաստիարակութիւնը-) կը հրամայէ դամբանին ներքին մասը պատշաճ զարդարուի։

Աղեքսանտրի արշաւանքը դէպի արեւելեան սատրապներ

Բանակը երկու ամիս հանգստանալէ ետք, Աղեքսանտր կը քալէ դէպի Մարաստան Media, ուր կը գտնուի Էքդավանա քաղաքը (այսօրուան Համատան)։ Զայն գրաւելով՝ անոր ձեռքը կ՛անցնին Պասկական կայսրութեան բոլոր իշխանութիւնները։ Աղեքսանտր հասած է նպատակին․ արշաւանքը վերջացած կը նկատուի։ Սակայն Դարեհը անյայտ է։

Աղեքսանտր կը ծրագրէ արշաւանքը շարունակել մինչեւ Դարեհը գերի բռնէ։ Յոյն դաշնակիցներուն պարտականութիւնը վերջացած ըլլալով, փափաքողները Յունաստան կը վերադառնան, ուրիշներ ալ կ՛ուզեն հետեւիլ անոր յաջորդ արշաւանքին։ Աղեքսանտր, պարսկական ամբողջ գանձին փոխադրումը Էքդավանայի աքրոփոլին, Փարմենիոնին կը վստահի։ Իսկ գանձին պահպանումը կը վստահի իր մանկութեան ընկերոջ՝ Արփալոյին, 6․000 պահակներով։ Փարմենիոն Մարաստան կը մնայ․ պատասխանատու է պահպանել Աղեքսանտրի թիկունքը։[42][44][21][5][4][45]

Դարեհի հետապնդումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտր Դարեհին հետապնդումը կը շարունակէ․ Մարաստանէն կ՛անցնի Պարթեւաստան։ Երբ Կասպիցի Դարպասները կը հասնի (Կասպից Ծովուն հարաւ արեւելքը), կ՛իմանայ թէ Պակդրիոյ Bactria (արաբ․՝. باختر) սատրապը՝ Պեսոս Bessus, Դարեհը ձեռբակալած է եւ մնացեալ սատրապներուն կողմէ Պարսկաստանի թագաւոր հռչակուած է։

Աղեքսանտր կ՛որոշէ փոքրաթիւ պահակագունդով հետապնդել Պեսոն եւ Դարեհը ողջ գերի բռնել։ Դարեհի բարոյալքուած զինակիցները երբ կը տեղեկանան, թէ Աղեքսանտր սրընթաց կը մօտենայ, Պեսոս կուսակալի սադրանքով կը դանակահարեն Դարեհը ու կը յանձնուին յուսալով յաղթողին բարեգթութեան։ Աղեքսանտր Դարեհը պատշաճ յուղարկաւորութեամբ հողին կը յանձնէ, իսկ անոր դաւաճան զինակիցները անողորմ մահապատիժի կ՛ենթարկէ։[44][42][43]

Դարեհի մահուան հետեւանքները Ք․ա․ 330 -327 թ․[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Զինուորական կարգաւորումներ․ Աղեքսանտրի վառած քաղաքականութիւնը Կեդրոնական Ասիոյ տարածքին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դարեհի մահը կ՛առաջացնէ հսկայ կայսրութեան վերակազմակերպումը։ Աղեքսանտր, հաստատելու համար իր տիրութիւնը եւ պահպանելու նորաստեղծ կայսրութեան հսկողութիւնը, Պեսոսին եւ անոր կողմնակից ու Դարեհի սպաննութեան հետ կապ ունեցող սատրապներուն դէմ կը շարժի։ Կը տեղեկանայ թէ Պեսոս, իր երկիրը պաշտպանելու եւ Ասիոյ տիրանալու համար կը կազմակերպէ զօրաւոր ազգային բանակ մը։ Այս պատճառներու բերումով, Աղեքսանտրի արշաւանքին պարագաները կը փոխուին։ Ան, որպէսզի յաջողի արշաւանքին դէպի արեւելք շարունակութիւնը, պահանջքը կը տեսնէ վստահիլ Դարեհի հաւատարիմ գործակիցներուն եւ զինակիցներուն։

Մեծն Աղեքսանտր Կայսրութեան Սատրապութիւնները (քարտէսը յունարէն լեզուով)

Թշնամիին լեռնային ռազմական դիրքը կը պահանջէ Աղեքսանտրէն զօրքին վերակազմութիւնը։ Բանակը աւելի դիւրաշարժ կ՛ըլլայ եւ կը կարողանայ միաժամանակ կատարել իրարմէ անջատ մարտական գործունէութիւններ։ Մակետոնական փաղանգը կը բաժնուի աւելի փոքր մասերու, իսկ հեծելազօրքը երկու մասի եւ կը միախմբուի հեծեալ նետարձակողներու եւ նիզակարձակողներու թեթեւ խումբերուն՝ ըստ պարսկական օրինակին։

Յունաստանէն եւ Փոքր Ասիայէն մարտական թարմ ուժեր կը հասնին եւ կը փոխարինեն բանակին կորուստները։ Կ՛օգտագործուի տեղացիներուն հեծելազօրքը։ Այս փոփոխութիւնները յառաջատաբար կը կատարուին։ Աղեքսանտրի բանակը, դէպի Հնդկաստան արշաւանքի սեմին, բոլորովին նոր դիմագիծ առած է։

Բանակին կազմակերպման փոփոխութիւններէն զատ, Աղեքսանտր երկարաձիգ Ժամկէտով կարեւոր քաղաքականութիւն կը կիրարկէ․ նոր քաղաքներու հիմնումը՝ առաջինները Ասիոյ հողին վրայ։ Այս քաղաքներուն դիրքին ընտրութիւնը, պատմաբաններէն եւ ռազմագետներէն «հանճարային» կը նկարագրուի։[4][10][28][46][24]

Արշաւանք դէպի Հնդկական Կովկաս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պեսոսի դէմ արշաւանքը, Աղեքսանտրին առիթը կու տայ Կեդրոնական Ասիան շրջիլ․ Մարաստան, Պարթեւաստան, Արիա Areia Ἀρ(ε)ία արեւմտեան Աֆղանիստան, Տրանկիանա Drangiana՝(արեւելեան Պարսկաստան), Արախոսիա Arachosia (հարաւային եւ կեդրոնական Աֆղանիստան), Պաքթրիա (այժմ՝ հիւսիսային եւ կեդրոնական Աֆղանիստան) եւ Սքիթիա Scythia (Պարսկաստանի արեւելքը եւ հիւսիսը՝ Կասպից Ծովուն արեւելք եւ հիւսիս)։ Աղեքսանտրիա անունով նոր քաղաքներ կը հիմնէ․ օրինակ, Աֆղանիստանի Աղեքսանտրիան այժմ՝ Քանտահար Qandahar, Տաճիկիստանի Աղեքսանտրիա Էսխադի (թարգմ․՝ Ամենահեռու) Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη-Alexandria Eschate։

Նաեւ, մէկ կողմ կը դրուին Մակետոնական/յունական փառքերն ու սովորութիւնները եւ կ՛իւրացուին արեւելեան, յատկապէս՝ պարսկական։ Սակայն, ամենակարեւոր պաշտօնները կը վստահի իր ամենամօտիկ ընկերներուն․ Իֆեստիոն Héphestion՝ հազարապետի տիտղոսը (2-րդ պետութեան կարգի) եւ Արփալօ Harpale՝ կայսրութեան գանձապահը։[47][44]

Արեւելեան սատրապութիւններուն հպատակումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 329 թուականի գարնան, Աղեքսանտր Հնդկական Կովկաս կը հասնի, ուր կը հիմնէ Աղեքսանտրիա մը եւս։ Պեսոս կը յաջողի հեռանալ, կ՛անցնի Ամու-Տարիա Amu Darya գետը, կը հրկիզէ նաւերը եւ կը հաստատուի Սոկտիանայի Sogdia Նաֆթաքա քաղաքը։ Աղեքսանտր զայն կը հետապնդէ եւ Պտողեմէոս զօրավարը անոր դէմ կը ղրկէ։ Ան, գերի կը բռնէ Պեսոսը եւ Աղեքսանտրին կը յանձնէ։ Աղեքսանտր զայն սպաննել կու տայ եւ յառաջխաղացքը շարունակելով կը հասնի Սամարղանտ մայրաքաղաքը եւ ապա՝ Դաշքենտ (երկու քաղաքներն ալ այժմ Ուզպեքիստանին գլխաւոր քաղաքներէն են)։

Կը յաջորդէ մեծ ապաստամբութիւն մը Պաքդրիոյ եւ Սոկտիանայի մէջ․ այս ապստամբութեան առաջնորդն է Սոկտիանայի բանակի զօրավարներէն՝ Սփիդամենիս Spitamenes։ Աղեքսանտր այս ըմբոստութիւնը* ոչ միայն շատ դժուարութեամբ կ՛ընկճէ, այլ նաեւ կը կորսնցնէ Մակետոնական ամբողջ զօրագունդ մը Փոլիդիմիդօ գետին ափերուն (այժմ՝ Սարաուհսան գետ)։

  • Հնդեւրոպական ծագում ունեցող ռազմատենչ պաքտրիացի ու սոկտիանացի ժողովուրդներու ընդվզումը Աղեքսանտրի դէմ հայրենական պատերազմի կը վերածուի․ երկու տարիով Աղեքսանտրի յետագայ յառաջխաղացման թափը կը կասեցնեն եւ աննախադէպ կորուստներու կը յանգեցնեն։ Այդ ժողովուրդները իրենց լեռնային բերդերէն կ'իջնէին ու հարուածելով մակեդոնական բանակավայրերը, կայծակահար՝ կ'անհետանային։

Այս ռազմական գործողութիւններուն ընթացքին Աղեքսանտր Սիր-Տարիա (պատմ․ անունը՝ Յաքսարդես, Jaxartes հին յուն․՝ Ἰαξάρτης) գետը կը հասնի, ուր կը հիմնէ իր անունով կոչուած քաղաքներէն ամենահեռաւորը՝ Աղեքսանտրիա Էսխադի (թարգմ․՝ Ամենահեռու)․ այժմ՝ Տաճիկիստանի Խոճէթ շրջան։ Ապա, Հիմալայեան լեռնաշղթային սառած գագաթներէն զուգահեռ անցնելով, Հնդկաստան կը հասնի Խայպեր Անցքին Khyber Pass միջոցաւ։ [4][20][10][9][32][46][47]

Առանձին պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առանձին պատմութիւն է Սոկտիանական ուղղաձիգ ժայռի Sogdian Rock պաշարումը։ Անոր գագաթին ամրացուած են Օքսիարթ Oxyartes պարսկ․՝ وخش‌ارد (Vaxš-ard) տեղացի զօրապետին ընտանիքը եւ ապստամբներ։ Աղեքսանտրին զինուորները կը յաջողին «անձեռմխելի» ժայռին մագլցիլ։ Զօրապետը մակետոնացիներուն ռազմարուեստը տեսնելով, կը հիանայ, դիմադրութիւնը կը դադրեցնէ եւ անոնց խնճոյքի կը հրաւիրէ։ Կեր ու խումի ժամանակ, Աղեքսանտր կը սիրահարուի զօրապետին աղջկան՝ Ռոքսանային։ Ամուսնութիւնը Ռոքսանայի հետ, պատմաբաններուն համար, մեծ քաղաքական շարժում նըն է, քանի որ Աղեքսանտրը վերջնականապէս կը լուծէ անհնազանդ Պաքտրիայի ու Սողտիանայի խնդիրները։[31][48]

Ներքին հարցեր, Բանավէճեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք.ա. 330-ի աշնան Աղեքսանտր առաջին բախումը կ՛ունենայ մակետոնացի զինակիցներուն հետ։ Անոնց դժգոհութեան պատճառները քիչ չեն։ Հիմնականը՝ պատերազմի շարունակութիւնն է․ հոգնատանջ զօրքը իր առաքելութիւնը աւարտած կը նկատէ եւ Աղեքսանտրի արշաւանքը շարունակելու տենդը իրեն համար այլեւս անհասկանալի է։ Երկրորդ պատճառն է Ալեքսանտրի ու անոր շրջապատի ցուցադրական ու լրբաբարոյ ապրելակերպը։ Երրորդ պատճառը՝ Աղեքսանտր հետզհետէ կը հեռանայ հայրենակից մակետոնացիներէն ու կը նախընտրէ երբեմնի «բարբարոս» (յոյները նախքան արշաւանքը այդպէս կ՛որակէին պարսիկներուն եւ ընդհանրապէս արեւելքի կամ իրենց անծանօթ ազգերուն) պարսիկներու շրջապատը։

Ալեքսանտր քաջ կը գիտակցի, որ այս հսկայ երկիրը անհնար է հնազանդութեան մէջ պահել միայն սակաւաթիւ յունամակեդոնական ուժերով։ Անոր անհրաժեշտ է երկրի բնակչութեան, մասնաւորապէս տեղական ազնուականութեան աջակցութիւնը, որ հակառակ Դարեհի տարած պարտութեան, երկրին մէջ տակաւին ամուր դիրքեր ունի։ Անկէ դուրս, Աղեքսանտր կ՛որդեգրէ մէկ քաղաքականութիւն՝ զինք ներկայացնել իբրեւ Աքամենեաններու թագաժառանգ։ Եւ այդպիսին ըլլալով, ան կ՛ընդօրինակէ պարսկական արքունիքին բնորոշ ապրելակերպը։

Ազատամիտ յոյներուն եւ մակետոնացիներուն համար, որոնք արքային կը համարեն իբրեւ առաջինը հաւասարներուն մէջ, Աղեքսանտրի շրջապատին մէջ արմատաւորուած արեւելեան շողոքորթութիւնն ու ստրկամտութիւնը անհանդուրժելի կը գտնեն։ Ալեքսանտր իրազեկ է այդ տրամադրութիւններուն մասին, ու երբ իր մտերիմներու շրջապատին մէջ դաւադրութիւն կը բացայայտուի, ան առանց վարանումի մահապատիժի կ՛ենթարկէ զինակիցներու ամբողջ խումբ մը, որոնց մէջն է նաեւ իր հռչակաւոր տարեց հրամանատար՝ Ղաւղամիլայի հերոս՝ Փարմենիոն։[45]

Կացութիւնը Յունաստանին մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղեքսանտր երբ արեւելեան արշաւանքը կը սկսի, Անտիփադրոս զօրավարին կը վստահի Յունաստանի խնամապետութիւնը։ Աղեքսանտրի բացակայութեան Յունաստան խաղաղութիւն կը տիրէ, ի բացառեալ Ք․ա․ 331 թ․ Սփարդացիներու թագաւորին՝ Աղիս Գ․ Agis III Ἄγις ապստամբութիւնը։ Անտիփադրոս կը յաղթէ ու կը սպաննէ զայն Մեղալոփոլիի ճակատամարտին Battle of Megalopolis։ Նաեւ շարունակ են վէճերը Անտիփադրոսին եւ Աղեքսանտրին մօր՝ Ողիմպիատային միջեւ․ իւրաքանչիւրը Աղեքսանտրին միւսին դէմ նամակներով կը գանգատի։

Յունաստան Մեծն Աղեքսանտրի արշաւանքներուն ընթացքին բարգաւաճ շրջան մը կ՛անցընէ։ Աղեքսանտր պարբերաբար մեծ գումարներ կը ղրկէ, ինչ որ կ՛ոգեւորէ տնտեսութիւնը եւ Կայսրութեան տարածքին առեւտուրը կը զարգանայ։

Սակայն, Աղեքսանտրի անդադար պահանջը՝ ջոկատներ ուղղարկել վերանորոգելու համար արեւելեան արշաւանքին բանակը եւ Մակետոնացիներուն արտագաղթը դէպի նուաճած տարածքները, կը սպառեն Մակետոնիան։ Այս տկարութիւնը, յետ Աղեքսանտրի տարիներուն աւելի պիտի զգացուի եւ ի վերջոյ , Մակետոնական Գ․ Պատերազմէն ետք, Հռոմին պիտի հպատակի, Ք․ա․ 171 - 168 թ․։[4][10][20][32][28][19]

Գաղութներու Հիմնադրութիւն՝ Հետագայ Արշաւներու Նախագծում՝ «Համաշխարհային Ովկիանոս»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր ապագայ կայսրութեան ենթակառուցուածքները զարգացնելու նպատակով Ալեքսանտր հիմնեց շարք մը քաղաքներ, որոնց տուաւ իր անունը։ Այդպիսով հին աշխարհի քարտէսի վրայ յառաջացան շարք մը «ալեքսանտրիաներ»։

Ալեքսանտր կը նախագծէր իր արշաւանքներու երթուղիները ելլելով իր դարաշրջանի աշխարհագրական պատկերացումներէն։ Ատոնց համաձայն, անընդհատ շարժելով դէպի արեւելք կարելի պիտի ըլլայ հասնելու մայրցամաքի եզրին, որմէ ետք սփռուած է «Համաշխարհային ովկիանոսը»։ Նուաճելով արեւելեան այդ տիրութիւնները, Ալեքսանտր կը պատրաստուէր իր իշխանութիւնը տարածել դէպի արեւմուտք (Ճիպրալթար), այնուհետեւ՝ հարաւ ու հիւսիս, եւ, այդպիսով, զաւթել ամբողջ աշխարհը։

«Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու նպատակով Ալեքսանտր համալրեց իր նաւատորմը Փիւնիկէէն տեղափոխուած նավերով ու նաւաստիներով։ Ծովակալ նշանակուած Նեարքոսը կարգադրուեցաւ Հնդկաստանի գետերը ուսումնասիրելու, ինչպէս նաեւ մշակելու ծովային երթուղի Հնդկաստանի ու Յունաստանի միջեւ։ Ալեքսանդրը մտադրուած էր մտնել Հնդկաստան, ընդ որուն, ունենալով նուազագոյն գիտելիքներ այդ երկրի աշխարհագրութեան ու կլիմայի մասին։

Ալեքսանտր Հնդկաստանի Մէջ՝ Հիւտասպի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տեղեկանալով Հնդկաստանի հարստութիւններու մասին, Ալեքսանտրի զօրքը Ք.Ա. 327-ի ամրան կը հատէ այժմեան Աֆղանիստանի ու Փաքիստանի սահմանէն անցնող Խայպերի լեռնանցքը եւ ոտք կը դնէ Հնդստան թերակղզիի հիւսիս-արեւմուտքի մէջ գտնուող Փունճապ նահանգի հողին վրայ։ Այդ տեղանքի քաղաքակրթութիւնը ձեւաւորուած էր “հնգագետքի” մէջ՝ Ինտոս գետի ու անոր չորս վտակներու աւազանի մէջ։ Ալեքսանտրի տիրութիւններուն այժմ սահմանամերձ դարձած հնդկական պետութիւններու միջև տեղի ունեցող երկպառակութիւնները հեշտացուցին Ալեքսանտրի բանակի ներխուժումը Հնդկաստան։

Յաղթելով լեռնային ցեղերու դիմադրութեան մակեդոնական բանակը անցաւ Ինտոս գետ եւ մուտք գործեց Ալեքսանտրի հետ դաշինք կնքած Թաքսիլայի փոքր տիրութիւնը։ Թաքսիլայի պետութենէն դէպի արեւելք, Հիւտասպ գետէն (այժմ՝ Ճելամ, Ինտոսի վտակներէն մէկը) այն կողմ, կը սկսէին անոր թշնամի թագաւոր Պորոսի տիրութիւնները։ Ք.Ա. 326-ի Յունիսին Հիւտասպ գետի մօտ Ալեքսանտրի եւ Պորոսի զօրքերու միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտի մէջ Պորոսը կատարեալ պարտութիւն կրեց եւ ստիպուած էր հաշտութիւն խնդրել։ Ալեքսանտր Պորոսի ձգեց անոր թագաւորութիւնը՝ իր հետ դաշնակցելու եւ գերագոյն իշխանութիւնը ճանչնալու պայմանով։ Հիւտասպ գետի մօտ Ալեքսանտր հիմնեց երկու քաղաք-ամրոցներ՝ Նիկեան (յաղթանակի քաղաք) եւ Պուքեփալիան (ի պատիւ իր Պուքեփալոս ձիու) եւ շարունակեց իր երթը դէպի արեւելք։

Մեծն Աղեքսանտրի արշաւանքները եւ ճակատագրական 4 ճակատամարտերը․

Արեւելեան Արշաւանքի Աւարտը՝ Վերադարձ Պարսկաստան՝ Կայսրութեան Շէնացման Ջանքերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանտրի կայսրութիւնը՝ Վերադարձի ուղին

Փունճապի ենթարկման կը յաջորդէ «Համաշխարհային ովկիանոսի» անհասանելիութեան գիտակցութիւնը։ Երբ Ալեքսանտր, այսուամենայնիւ, առաջ շարժելու հրաման տուաւ, անոր զօրքը ըմբոստացաւ ու կտրականապէս հրաժարեցաւ երթը շարունակելէ։ Հիասթափուած Ալեքսանտր ստիպուած եղաւ յայտարարելու Արեւելեան արշաւի աւարտը։ Հետադարձ ուղին սոսկալի տառապանքներու եւ կորուստներու հանգեցուց, քանի որ անիկա կ'անցնէր ջրազուրկ անապատներէ ու անյայտ տեղանքներով, բնակեցուած վայրագ թշնամական ցեղերով։

Վերադառնալով Պարսկաստան, Ալեքսանտր կը շարունակէ զբաղիլ իր կայսրութեան շէնացման գործերով։ Ան կը կիրարկէ ճկուն ու կոշտ քաղաքականութիւն, մէկ կողմէ զսպելով իր սխրակից մակեդոնացիներն ու յոյները, միւս կողմէ՝ խրախուսելով ու քաջալերելով տեղական ազնուականութիւնն ու քուրմերը։ ԱՆ աստիճանաբար կը կատարէ շարք մը նորամուծութիւններ, ուղղուած հելլենիստական հիմնարկներու ներդրման։

Կայսրութեան հպատակներու մերձեցման ուղղուած էր բազմաթիւ ստիպողական պսակադրութիւններ՝ մակեդոնացի ու պարսիկ ժողովուրդներու տասը հազար ներկայացուցիչներու միջեւ («Շոշի պսակադրութիւն»)։ Ալեքսանտրի մտայղացումով, այդ միութիւններու զաւակները իր իտէալական կայսրութեան նոր մարդացեղի հիմնքը պիտի դառնան։

Միեւնոյն ժամանակ, զբաղելով քաղաքական ու տնտեսական հարցերով, Ալեքսանտր կը յայտնաբերէ, որ իր բացակայութեան ժամանակ երկրին մէջ արմատաւորուած են կաշակերումն ու յափշտակումները, կառավարումը թերի է եւ տեղի կ'ունենան ազգամիջեան ընդհարումներ։

կապոյտով՝ Մեծն Աղեքսանտրին հմինած քաղաքներէն գլխաւորները․

Ալեքսանտրի Վախճանը՝ Ալեքսանտրի Ժառանգութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դիադոքոսներու պետութիւնները՝ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի տրոհած կայսրութիւնը

Ալեքսանտրի կեանքի վերջին շրջանը լի էր բարոյապէս կործանարար իրադարձութիւններով, անձնական կորուստներով եւ հիասթափութիւններով։ Անոր բնածին տաքարիւնութիւնը, բացառիկ ինքնավստահութիւնն ու մենատիրական հակումները, զուգակցած ռազմական նուաճումներու խելահեղ կուրքով եւ իր աստուածային ծագման ու անմահութեան վերաբերեալ անսասան հաւատքով, այն աստիճան քայքայեցին անոր առողջութիւնը, որ համաճարակ տենդի վարակը դարձաւ անոր յանկարծահաս մահուան պատճառը։ 10 Յունիս Ք.Ա. 323-ին, Բաբելոնի մէջ, Ալեքսանտր իր մահկանացուն կնքեց 32 տարեկանին։

Ոսկեայ դագաղի մէջ ամփոփած Ալեքսանտրի մարմինը յափշտակուեցաւ հրամանատարներէն մէկուն՝ Պտղոմէօսի կողմյ, գաղտնաբար տեղափոխուեցաւ եգիպտական Ալեքսանտրիա, ուր մնաց 500 տարի՝ վերածուելով սրբավայրի։ Այնուհետեւ աճիւնը անյայտացաւ, ու մինչեւ այսօր Ալեքսանտրի շիրիմավայրը անյայտ է։

Ալեքսանտրի վախճանէն ետք անոր զինակիցներու եւ ընտանիքի միջեւ սկսաւ ժառանգութեան ագահ բաժանում, որ տասնհինգ տարուան պատերազմի վերածուեցաւ (Տիատոքոսներու պատերազմ

Այդ պատերազմներուն զոհ գացին Ալեքսանտրի անմիջական ժառանգորդները՝ անոր երկու որդիները, ինչպէս նաեւ մայրն ու կիները։

Ալեքսանտրի հսկայ կայսրութիւնը, չունենալով ներքին կայունութեան տնտեսական հիմք, տրոհեցաւ երեք պետութիւններու՝ բուն Մակեդոնիա (Անտիգոն զօրավարի գլխաւորութեամբ ու Փելլա մայրաքաղաքով ), Եգիպտոս (Պտղոմէօսներ տոհմի գլխաւորութեամբ ու Ալեքսանտրիա մայրաքաղաքով), եւ Միջին Ասիա (Սելեւկոս զօրավարի գլխաւորութամբ ու Անտիոք մայրաքաղաքով)։

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի ռազմական ու քաղաքական նուաճումներու շնորհիւ հելլենիստական մշակոյթի տարածումը դարձաւ անդառնալի, եւ անիկա հետագային Եւրոպայի ու Յառաջաւոր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններու հիմքը հանդիսացաւ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Любкер Ф. Alexander // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 62–67.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Александр Великий // Военная энциклопедияСПб.: Иван Дмитриевич Сытин, 1911. — Т. 1. — С. 284–291.
  3. 3,0 3,1 3,2 Любкер Ф. Olympias // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 950–951.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Ելեկտ․ գիրք, Աղեքսանտր մակետոնացին - Դասեր անպարտելի զօրավարէն - Bill Yenne, https://books.google.gr/books?id=kngnd0GlUc4C&pg=PA99&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Ելեկտ․ գիրք, Աղեքսանտր Մակետոնացին, Philip Freeman https://books.google.gr/books?id=v550aeZcGowC&pg=PA213&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Ելեկտ․ գիրք, Աղեքսանտր մակետոնացին - Պատմական կենսագրութիւն, Peter Green https://books.google.gr/books?id=g6Wl4AKGQkIC&pg=PA559&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  7. 7,0 7,1 Ելեկտ․ արխիւ WayBack Machine, Աղեքսանտրի ծնունդը, 20-3-2015 https://web.archive.org/web/20150320180439/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Արիստոթելի նպաստը Մեծն Աղեքսանտրի կրթութեան ․․․(յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/i-symvoli-toy-aristoteli-sti-diamorfosi-toy-m-alexandroy-os-quot-filosofoy-kataktiti-quot-itan-daskalos-toy-gia-tria-chronia-pos-o-alexandros-dilose-tin-eygnomosyni-ston-daskalo-toy/
  9. 9,0 9,1 9,2 ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Մեծն Աղեքսանտրի դերակատուրթիւնը արեւելեան ճարտարապետութեան եւ արուեստին․․․( յուն․) https://www.mixanitouxronou.gr/giati-ta-agalmata-toy-voyda-eichan-epirroes-apo-ellines-theoys-kai-eidika-ton-apollona-o-rolos-toy-megaloy-alexandroy-stin-anatoliki-techni-kai-architektoniki-fotografies/
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Համացանցի արխիւ․ Աղեքսանտրի մասին հետազօտութիւններ- https://archive.org/details/searchforalexand00lane
  11. Диодор Сицилийский, Книга XVII с сайта проекта Perseus
  12. Арриан Флавий, Поход Александра. — М.: МИФ, 1993]
  13. Квинт Курций Руф, История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993]
  14. Плутарх, Александр, Сравнительные жизнеописания в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994]
  15. 15,0 15,1 Հին Յունաստանը, ելեկտ․ կայքէջ - Հիներու վայրը, «Մակետոնական բանակը, զինումը եւ մակետոնական փաղանգը» 13-5-2015, https://theancientwebgreece.wordpress.com/2015/05/13/%CE%BF-%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%83-%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CF%89%CE%BD-%CE%BF-%CE%BF%CF%80%CE%BB%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%83-%CF%84%CE%BF%CF%85/
  16. 16,0 16,1 ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Ք․ա․ 362թ․ Փիլիպոս թագաւորին համար Յունաստանի միաւորման ճամբան բաց է․․ (յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/362-p-ch-thivei-polemoun-tous-spartiates-stin-mantinia-ke-tous-katatroponoun-omos-petheni-ki-o-idiofiis-thiveos-stratigos-epaminondas-o-dromos-gia-ton-filippo-tis-makedonias-ine-anichtos/
  17. Ելեկտ․ գիրք, Փիլիպոս Բ․ Մակետոնիոյ թագաւոր, Կորնթոսի Լիկան, էջ՝19-21, M. Pohlenz https://books.google.gr/books?id=zUY71_oc4b0C&pg=PA20&dq=%22league+of+corinth%22+%22hellas%22&redir_esc=y#v=onepage&q=%22league%20of%20corinth%22%20%22hellas%22&f=false
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Իրիկունը երբ Աղեքսանտր ծնաւ, հրոյ ճրագ դարձաւ Արթեմիսին տաճարը․ պարսիկները գուշակեցին թէ մեծ չարաղէտ դէպք մը պիտի պայթի իրենց գլխուն․․․ Մեմնոն յունազգի զօրավարը․․․ (յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/to-vradi-pou-gennithike-o-megas-alexandros-kaike-o-naos-tis-artemis-stin-efeso-ke-theorithike-oti-megali-simfora-tha-evriske-tous-perses-pos-o-eptachronos-alexandros-anekrine-ke-entiposiase-tous/
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Ողիմպիատան, Մեծն Աղեքսանտրի մայրը․․․․․(յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/olimpiada-i-mitera-tou-megalou-alexandrou-pou-kimotan-dipla-se-erpeta-ke-thilaze-fidia-skotothike-me-lithovolismo-ke-to-ptoma-tis-emine-atafo/
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Պլուդարխօ, Աղեքսանտր, գլուխ 1,2,3․․․ Plutarch, Alexander Bernadotte Perrin, Ed. -Plut. Alex. 1.1 http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0243
  21. 21,0 21,1 21,2 Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica, Books XVIII-XX - Ալեքսանտր Մակետոնացին (հին․ յուն․)http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0541%3Abook%3D18%3Achapter%3D1%3Asection%3D3
  22. ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Հերոնիայի ճալատամարտը․․․(յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/i-machi-tis-cheronias-opou-o-filippos-tis-makedonias-katatropose-tous-athineous-ke-tous-thiveous-ke-enose-oli-tin-ellada-ipo-tin-igesia-tou/
  23. 23,0 23,1 ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου - Փիլիպոս թագաւորին սպաննութիւնը ․․․․(յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/i-dolofonia-tou-vasilia-filippou-tis-makedonias-to-egklima-pou-anixe-to-dromo-sto-mega-alexandro-pros-tin-exousia-ke-ti-doxa/
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 Աշխարհը նուաճողը․ Մեծն Աղեքսանտր աշխարհակալ PDF http://www.anistor.gr/ellas/12Alex_pdf.pdf
  25. PDF «Հայկական սկզբնաղբիւրներուն յիշատակուող Մատեան գունդ զօրամասը»․ Ն․Ա․Արզումանեան, էջ՝ 154-161 http://hpj.asj-oa.am/1964/1/1973-2(154).pdf
  26. Shamshian ելեկտ․ արխիւ, 2017.02.03, «Աշխարհի ամենատարօրինակ ու էքստրեմալ պայմաններում գտնւող ճանապարհները»․ (արեւ/հ ) https://shamshyan.com/hy/article/2017/02/03/1057802/
  27. 27,0 27,1 Ելեկտ․ էջ․ PDF - Հայոց Պատմութիւն, «Համառօտ Տեսութիւն Հին Հայաստանի Տարածքի Եւ Վարչական Բաժանման» 2-9-2009http://norsahag.blogspot.com/2009/09/blog-post.html
  28. 28,0 28,1 28,2 PDF «Հրետագիտութեան պատմութիւնը», Յունաստանի Բանակին Ընդհանուր Սպայակոյտ, էջ.12 https://spb.army.gr/sites/spb.army.gr/files/attachments/istoria-ellinikou-pyrovolikou-online.compressed_0.pdf
  29. 29,0 29,1 29,2 Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս (1.1.8-1.2.3) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=2
  30. 30,0 30,1 Փրոդօ Թեմա․ Ելեկտ․ թերթ, Ղրանիքոս գետի ճալատամարտը, թիւ՝768781 https://www.protothema.gr/stories/article/768781/megas-alexandros-i-mahi-tou-granikou-334-ph/
  31. 31,0 31,1 Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս 3. 28.10 եւ 4. 7.1. http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=16
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 Կիւթենպերկ կազմ/թիւն․ արխիւներ․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս, գիրք 1-7 http://www.gutenberg.org/files/46976/46976-h/46976-h.htm
  33. 33,0 33,1 Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս (2.13.1-2.13.8) - (2.15.1-2.16.6) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=43
  34. 34,0 34,1 Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս (2.16.7-2.18.2) - (2.24.1-2.25.3) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=44
  35. 35,0 35,1 Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս գիրք 3 http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=54
  36. Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս 1.15.1-1.15.8)-(1.29.5-1.29.6)-(2.12.1-2.12.8) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=16
  37. Iran Chamber Society, Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս, Ղաւղամիլայի ճակատամարտը, գիրք 3, 7-16, անգլ․ թ/թիւն E. J. Chinnock http://www.iranchamber.com/history/achaemenids/arrian_battle_of_gaugamela.php
  38. Ելեկտ․ արխիւ WayBack Machine, Ղաւղամիլայի Մակետոնական յաղթանակը․ 4-2-2018, https://web.archive.org/web/20180204034550/http://www.ancientbattles.com/WAB_Macedonians/macoob00.htm
  39. Յոյն Ազգին Պատմութիւնը, հատոր Դ․, Մեծն Աղեքսանտր, հեղ․՝ Փանաղիոդիս Քանելոփուլոսhttps://www.goodreads.com/book/show/36273370
  40. ելեկտ․ հաղեր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου Պոռնիկ մը կը յաջողի հրկիզել Պերսեպոլիսը, իբրեւ վրէժխնդրութիւն պարսիկներէն Աթէնքի հրկիզման https://www.mixanitouxronou.gr/i-porni-pou-ekapse-tin-persepoli-i-tha%CE%90s-pou-epise-ton-m-alexandro-na-pirpolisi-tin-anaktora-tis-persikis-polis-os-ekdikisi-gia-tin-katastrofi-tis-athinas-telika-egine-vasilissa/
  41. Ելեկտ․ գիրք․ «Մեծն Աղեքղանտր եւ իր կայսրութիւնը․ կարճ ներածական»- Pierre Briant https://books.google.gr/books?id=6wl0xMQCW40C&pg=PA109&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  42. 42,0 42,1 42,2 Համացանցի արխիւ, Մեծն Աղեքսանտր անտեսանելի թշնամին, John Maxwell O'Brien, 1994 https://archive.org/details/alexandergreatin00obri_0/page/104
  43. 43,0 43,1 Ելեկ․ գիրք․ Աղբիւրներ Մեծն Աղոքսանտրի մասին, Պղութարխոս եւ Առիանոս․ - N. G. L. Hammond, N. G. L. Hammond էջ՝ 260-269https://books.google.gr/books?id=gay_i14p9oEC&pg=PA207&dq=Aristobulus+Phocian&sig=UGJSbjS3LIWdwsjEDcS5qsDmVDk&redir_esc=y#v=onepage&q=Aristobulus%20Phocian&f=false
  44. 44,0 44,1 44,2 Համացանցի արխիւ, Մեծն Աղեքսանտր, քաղուածքներ՝ Arrian, Curtius Rufus, Quintus, եւ Plutarch․ կազմեց՝ Gergel, Tania, 1972 https://archive.org/details/alexandergreatse00gerg
  45. 45,0 45,1 Բջիջային արխիւ․ Հին Յունական Արձանագրութիւններու Բջիջային Գրադարան․ Աղեքսանտրի յառաջխաղացքը, Առիանոս,Գիրք 7 (7.12.1-7.13.1) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=74&page=103
  46. 46,0 46,1 1ο ΕΠΑΛ Δάφνης, Մեծն Աղեքսանտր - Մակետոնացիներուն թագաոր եւ Մեծ Զօրավար, (356 - 323   π.Χ.) http://1epal-dafnis.att.sch.gr/bima/ergask/history/mega/aleksan.htm
  47. 47,0 47,1 Բջիջային դպրոց․ Քալաս ցեղը, յոյներուն ներկայութիւնը Հնդկական ցամաքամասին մէջ․ http://digitalschool.minedu.gov.gr/modules/ebook/show.php/DSGYM-C107/358/2412,9248/extras/activities/metaselida_02_dialektoi/kalas.html
  48. Ելեկտ․ գիրք, Կռուելով Աֆղանիստան, էջ 40, Bernd Horn, Emily Spencer https://books.google.gr/books?id=FxpOXqFnyMMC&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայոց Պատմութիւն․ Դասագիրքերու շարք, Կարօ Մոմճեան
  • Հայոց Պատմութիւն․ Հնագոյն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը, Է․Լ․ Դանիէլյան, Ա․Ա․Մելքոնյան (արեւել/հ․)
  • Պլուդարխոս «Զուգահեռ կենսագրութիւններ», Երեւան, 2001:
  • Արիանոս «Ալեքսանդրի արշաւանքը», Երեւան, 1987:
  • Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուս «Ալեքսանդր Մակետոնացու պատմութիւնը», Երեւան, 1987:
  • Հին Հունաստանի պատմութիւն, խմբ. Վ. Ի. Ավդիեւի, Երեւան, 1982
  • Յոյն ազգին պատմութիւնը․ Հելլենիստական ժամանակաշրջան, Մեծն Աղոքսանտր․ Քալողերոփուլու Աթինա, 1973, Աթէնք (յուն․)
  • Под ред. Бокщанина М. История древнего мира. Рим и Греция. Москва.։ “Просвещение”, 430 с., 1982
  • М. Дандамаев. Политическая история Ахеменидской державы. Москва.։ “Наука”, 316 с.,1985
  • В. Дюрант. Жизнь Греции.Москва, “Крон-Пресс”, 703 с., 1997
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва.։ "Центрополиграф", 350 с., 2003
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва.։ "Наука", 384 с., 1984
  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград.։ "Наука", 207 с., 1988
  • Рита Арутюнян. http://ru.scribd.com/doc/113684627/Александр-Македонский

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սկզբնաղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. М. Н. Ботвинник, Я. С. Лурье, О. В. Творогов. — М.—Л.։ Наука, 1966. — 285 с.
  • Бертельс Е. Э. Роман об Александре. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с.
  • Бойназаров Ф. А. Проблемы традиции и современности։ (Образ и личность Александра Македонского). — М.։ Наука, 1990. — 272 с. — 3 000 экз.
  • Гафуров Б. Г., Цибукидис Д. И. Александр Македонский и Восток. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с.
  • Грин П. Александр Македонский։ Царь четырех сторон света. — М.։ Центрполиграф, 2002. — 299 с.
  • Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание).
  • Ковалёв С. И. Александр Македонский. — Л.։ Соцэкгиз, 1937. — 137 с.
  • Костюхин Е. А. Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с.
  • Маринович Л. П. Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.։ МГУ, 1982. — С. 22-65
  • Маринович Л. П. Греки и Александр Македонский։ К проблеме кризиса полиса. — М.։ Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с.
  • Ртвеладзе Э. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с.
  • Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск։ Русчи, 1994. 416 с.։ ил.
  • Фор П. Александр Македонский. — М.։ Молодая гвардия, 2011. — 445 с.
  • Фор П. Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.։ Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с.
  • Шахермайр Ф. Александр Македонский. — М.։ Наука, 1984. — 384 с.
  • Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.։ Наука, 1988. — 208 с.
  • A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.։ D. Zuwiyya. — Leiden։ Brill, 2011. — 410 p.
  • Bosworth A. B. Alexander the Great. // Cambridge Ancient History. Vol. VI։ The Fourth century B.C. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875
  • Chugg A. The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26
  • Bosworth A. B. Conquest and Empire։ The Reign of Alexander the Great. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1993. — 348 p.
  • Hamilton J. R. Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124
  • Heckel W. The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p.
  • Nawotka K. Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p.
  • O’Brien J. M. Alexander the Great։ The Invisible Enemy. — London—New York։ Routledge, 1992. — 336 p.
  • Stoneman R. Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p.
  • Thomas C. G. Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p.
  • Ռազնիկով Ի., Ալեքսանդր Մակեդոնացի, Երեւան, 1941, 142 էջ։


Մէջբերման սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "сн", but no corresponding <references group="сн"/> tag was found