Արիստոտէլ

Jump to navigation Jump to search
Արիստոտել
հին յուն․՝ Ἀριστοτέλης[1]
Aristotle Altemps Inv8575.jpg
Ծնած է մ. թ. ա. 384 Ստագիրա
Ծննդավայր Ստագիրա, Յունաստան[1]
Վախճանած է մ. թ. ա. 322 Խալկիդա
Վախճանի վայրը Խալկիդա[2][3][4][5][1]
Ազգութիւն Յոյն
Կրթութիւն Պլատոնական ակադեմիա[6]
Ազդուած է Փլաթօ, Սոկրատես եւ Հերակլիտ
Մասնագիտութիւն մեթաֆիզիկոս, կենսաբան, տիեզերաբան, տրամաբան, կենդանաբան, գրական քննադատ, մաթեմատիկոս, բարոյականագէտ, իմացաբան, քաղաքական փիլիսոփայ, ունիւերսալ մարդ, լեզուի փիլիսիփայ, գրող եւ փիլիսոփայ
Ամուսին Pythias[6]
Ծնողներ Նիկոմախօս
Երեխաներ Նիկոմախոս[6]

Արիստոտէլ[7] (յունարէն՝ Αριστοτέλης Արիսթոթէլես, մ.թ.ա. 384 - Մարտ 7, մ.թ.ա. 322), յունական դասական փիլիսոփայութեան խոշորագոյն ներկայացուցիչներէն մէկը։ Պղատոնի փիլիսոփայութեան նման՝ Արիստոտէլի փիլիսոփայութիւնը խոր եւ անջնջելի հետք թողած է յաջորդ դարերու փիլիսոփայական մտքի զարգացման վրայ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արիստոտէլ ծնած է 7 Մարտ մ.թ.ա. 384 թուականին, Թրակիոյ Ստագիրա քաղաքին մէջ, մակեդոնական արքունիքի պալատական բժիշկ Նիկոմաքոսի ընտանիքին մէջ։ 17 տարեկանին՝ մ.թ.ա. 366 թուականին, ան կ’անցնի Աթէնք եւ կ’ընդունուի Պղատոնի հիմնադրած ակադեմիան, ուր կ’ուսանի մինչեւ իր ուսուցիչին՝ Պղատոյի մահը մ.թ.ա. 347 թուականին։

Անձնական կեանքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մ.թ.ա 369 թուականին մահացան Արիստոտէլի ծնողները։ Երիտասարդ փիլիսոփայի նկատմամբ խնամակալութիւնը ստանձնեց Պրոկսէնը, որուն նկատմամբ յարգանքն ու սէրը Արիստոտէլի կողմէն այնքան մեծ էր, որ մահէն ետք ինքը՝ Արիստոտէլը, որդեգրեց Պրոկսէնի միակ որդին՝ Նիկատորին։ Արիստոտէլ հարուստ ընտանիքէ մըն էր եւ իր հօրէն ժառանգած էր էական հարստութիւն, որ իրեն թոյլ կու տար, որ հանգիստ ապրի եւ ապահովէ սեփական կրթութիւնը։ Մ.թ.ա. 347 թուականին Արիստոտէլ ամուսնացաւ Պիւթիայի հետ, որմէ ունեցաւ մէկ աղջիկ։ Արիստոտէլի թէ կինը, եւ թէ միակ աղջիկը մահացած են աւելի շուտ, քան ինքը։[8]

Ալեքսանտր Մակեդոնացիին կրթութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մ.թ.ա. 343 թուականին Մակեդոնիոյ թագաւոր Փիլիպպոս երկրորդի հրաւէրով Արիստոտէլ տեղափոխուած է մայրաքաղաք Պելլա եւ զբաղած է թագաժառանգով Ալեքսանտր Մակեդոնացիի դաստիարակութեամբ։

Դպրոցի հիմնումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երբ Մակեդոնացի կը սկսի իր պարսկական արշաւանքը, Արիստոտէլ կը վերադառնայ Աթէնք եւ Ապողոն Լիկէյացիի տաճարին քով կը հիմնէ իր դպրոցը, որ տեղանքի անունով կը կոչուի Լիկէյ։

Մահը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ալեքսանդր Մակեդոնացիի մահէն ետք Աթէնքի մէջ սկսած են հակամակոդոնական յուզումներ, որոնց ժամանակ Արիստոտէլին կը մեղադրեն «անաստուածութիւն» քարոզելու համար։ Ան չի մնար Աթէնք եւ կը հեռանայ Քաղկիս քաղաք՝ իր հիմնած դպրոցի ղեկավարումը թողլով իր աշակերտ՝ Թէոփրաստոսին։ Քաղկիսէն հեռանալէն մէկ տարի ետք՝ մ.թ.ա. 322 թուականին, Արիստոտէլ կը մահանայ եւ իր կտակի համաձայն կը թաղուի իր կնոջ՝ Պիւթիայի կողքին[8]։

Արիստոտէլի փիլիսոփայութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ժամանակակի ընթացքին, շատ գիտնականներ Պղատոնի եւ Արիստոտէլի փիլիսոփայութեան կ’ընդգծեն բազմաթիւ ընդհանրութիւններ ու նմանութիւններ, երկրորդի փիլիսոփայութիւնը կը տարբերի Պղատոնի սահմանած ուսմունքէն։ Փիլիսոփայական գիտութեան շրջանակներուն մէջ Արիստոտէլի գաղափարները ստացած են նաեւ «արիստոտէլականութիւն» եզրը։

Պղատոնի եւ Արիստոտէլի փիլիսոփայութիւններու տարբերութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պղատոնի լեզուամտածողութիւնը գեղարուեստական-դիցաբանական էր, իսկ Արիստոտէլինը՝ ձեւական-տրամաբանական, երկրորդ, եթէ Պղատոն ճշմարիտ գիտելիքը, գեղեցիկը, բարիքը, կը փնտռէր իտէալական աշխարհին մէջ, ապա Արիստոտէլ՝ զգայական-նիւթական աշխարհին մէջ կը փնտռէր։ Պղատոն այս աշխարհը կը համարէր ստուերներու աշխարհ, ապա Արիստոտէլ կը համարէր իսկական կեցութեան աշխարհ։ Պղատոն ստուերները կը հակադրէր զգայական-նիւթական իրերուն, մինչ դեռ Արիստոտէլ ստուեները կը տեղաւորէր իրերու մէջ որպէս էութիւններ։ Երրորդ, եթէ Պղատոն կ’ընդունէր բնածին գաղափարներու եւ գիտելիքներու գոյութիւնը մարդու հոգւոյ մէջ, ապա Արիստոտէլ հոգին կը նմանեցնէ «մաքուր տախտակ»ի մը, կարծելով, որ բնածին է միայն ճանաչելու կարողութիւնը։

Փիլիսոփայութեան տեսանկիւնէն յատկապէս նշանակալի էին Արիստոտէլի կողմէն մտածողութեան հիմնական օրէնքները՝ հակասութեան, նոյնութեան եւ երրորդի բացառման, ձեւակերպումները։ Անոնցմով իսկ խորտակիչ հարուած հասցուց յարաբերապաշտական ու սոփեստական ուսմունքներուն, որոնք մերժելով ճշմարտութեան հանրանշանակ գոյութիւնը, կասկածի տակ կը դնէին առհասարակ գիտելիքի գոյութիւնը։ Նոյնութեան օրէնքը կ’արգիլէ դատողութեան ընթացքին միեւնոյն հասկացութիւնը տարբեր իմաստով եւ նշանակութեան գործածել մինչդեռ ան սոփեստներու առանցքային հնարքներէն էր։ Հակասութեան օրէնքի համաձայն երկու հակադիր դատողութիւններ կարողութիւնը չունին միաժամանակ ճշմարիտ ըլլալլ, այսինքն չի կարելի նոյն ժամանակ որեւէ յատկութիւն նոյն իմաստով վերագրուի մէկ բանի եւ նոյն ժամանակին այդ մէկը ժխտել։ Հակասութեան օրէնքէն կը բխի երրորդի բացառման օրէնքը, որ կ’արգիլէ ոչ միայն այն, որ նոյն բանին կարող չէ միաժամանակ վերագրել հակադիր յատկութիւններ, այլեւս այն մէկը որ անոր ճշմարիտ ըլլալը կը նշանակէ միւսի կեղծ ըլլալը։

Արիստոտէլի բարոյագիտական հայեացքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արիստոտէլի բարոյագիտական հայեացքները շարադրուած են Նիկոմաքոսի բարոյագիտութիւնը, Եւդեմոսի բարոյագիտութիւնը եւ Մեծ բարոյագիտութիւն աշխատութիւններուն մէջ։ Համաձայն Արիստոտէլի՝ բարոյագիտութիւնը սերտորէն կապուած է քաղաքագիտութեան հետ եւ որոշ իմաստով կը հանդիսանայ քաղաքագիտութեան մասն ու սկիզբը։ Արիստոտէլի բարոյագիտութիւնը տրամաբանօրէն կապուած է անոր փիլիսոփայական հայեացքների հետ։ Ինչպէս անոր գոյաբանութիւնը, այնպէս ալ բարոյագիտութիւնը նպատակաբանական բնոյթ ունի։ Տիեզերքի բոլոր գոյացութիւնները, այդ թուականը եւ մարդը, ներքին ձգտում ունին դէպի բարիքը, դէպի բարձրագոյն բարիքը՝ իբրեւեւ վերջնական նպատակ։ Արիստոտէլ բարոյագիտութիւնը կը սահմանէ որպէս այնպիսի գիտութիւն, որ կը վերաբերի մարդու կեանքի իմաստին եւ նպատակին, գիտութիւնը այն մասին կ’ըսէ, թէ ինչպէս մարդը կարող է հասնիլ բարձրագոյն բարիքին՝ երջանկութեանը կամ երանութեանը։

Արիստոտէլ կը քննադատէ Պղատոնի բարոյագիտական ուսմունքի հիմնարար մի քանի գաղափարները.

...մեր պարտքն է հանուն ճշմարտութեան փրկութեան հրաժարուիլ թանկագինէն ու մերձաւորէն, մանաւանդ եթէ մենք փիլիսոփաներ ենք։ Ու չնայած երկուսը մեզի թանկագին են, այնուամէնայնիւ, արժանապատիվը՝ ճշմարտութիւնը, առաւել պաշտելն է

[9] Արիստոտէլի կարծիքով Պղատոնան բարձրագոյն բարիքը անհասանելի է մարդուն, հետեւաբար՝ անիրական է։

Բարձրագոյն բարիք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արիստոտէլի կարծիքով բարձրագոյն բարիքին հասնելու նախապայմանը կատարեալ ըլլալն է։ Ան առաքինութիւնները կը բաժնէ երկու խումբի՝ բարոյական ու դիանոբարոյական (մտաւոր)։ Բարոյական առաքինութիւնները պայմանաւորուած են մարդու խառնուածքով, բնաւորութեամբ, իսկ դիանոբարոյականը կապուած է հոգու բանական յատկութիւններուն հետ, օրինակ՝ խելամտութիւնը, խոհականութիւնը եւ իմաստութիւնը։ Եթէ մտաւոր առաքինութիւնները հասանելի են, ապա բարոյականները դաստիարակութեան արդիւնք են։ Առաքինութիւնը, ըստ Արիստոտէլի, երկու ծայրահեղութիւններու միջին ընտրութիւնն է։ Արիստոտէլը կը պարզաբանէ, որ առաքինութիւնը կ’ընտրէ միջինը ոչ թէ առհասարակ լաւէն եւ վատէն, այլ լաւերէն կ’ընտրէ լաւագոյնը։

Պետութեան մասին Արիստոտէլեան ուսմունք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պետութեան մասին Արիստոտէլեան ուսմունքը հիմնուածէ այն մէկին վրայ, որ մարդը ի բնէ հասարակական-քաղաքական էակ է, ստեղծուած է համատեղ սոցիալական կեանքի համար։ Մարդը առանց միւս մարդկանց հետ հարաբերելու չի կ’ըրնար ունենալ լիարժէք կեանք։ Հասարակութիւնէն դուրս ապրող մարդը, ըստ Արիստոտէլի, կամ գէրմարդ է կամ ալ՝ բարոյական իմաստով զարգացած է։ Մարդկանց համակերցութեան ձեւերը բազմազան են, բայց բարձրագոյնը, որուն կ’ենթարկուի միւս բոլորը, պետութիւնն է։ Սկիզբը, ձեւաւորուած են ընտանիքները, յետոյ համայնքները, այնուհետեւ՝ պետութիւնը։ Լաւագոյն պետական կառաւարման ձեւը, ըստ Արիստոտէլի, Հունական քաղաք-պետութիւնն է, քանի որ միայն Հոյները կարողութիւնը ունին ազատութիւնը համատեղել կարգի եւ մշակոյթի հետ։ Լաւագոյն պետութիւնը չի կ’ըրնար պատկերացնել առանց ստրուկների, թէեւ ինչպէս վերջերս, աշխատաւորները, երկրագործները եւ արհեստաւորները չունին քաղաքացիական իրաւունքներ։ Ստրուկը ինքն իրեն չի պատկանիր, բայց մարդ է, որ բնութեամբ ստրուկ է։ Ինչպէս Պղատոն, այնպէս ալ Արիստոտէլը, կարեւոր դիրքեր կ’ունենան պետութեան մարդկանց դաստիարակութեան եւ բարոյական կատարալագործման գործին մէջ[10]։

Աշխատութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արիստոտէլ գրած է բազմաթիւ եւ բազմատեսակ աշխատութիւններ, որոնց մէկ մասը չէ հասած մեզի։ Արիստոտէլի աշխատութիւններն ըստ բովանդակութեան կը բաժնուին 7 խումբի՝ տրամաբանական, փիլիսոփայական, ֆիզիքական, կենսաբանական, բարոյագիտական, հասարակագիտական եւ գեղագիտական։ Արիստոտէլի գիտութիւնները կը դասակարգուէին երեք խումբի մէջ՝ տեսական, գործնական եւ ստեղծագործական[11]: Որոշ աշխատութիւններու համար, գիտնականները կը վիճարկեն Արիստոտէլի հեղինակ ըլլալը։ Անոր փիլիոսփայական բոլոր ստեղծագործութիւնները ստացած են «Արիստոտէլեան կորպուս» անուանումը։

Լոկիքա (Օրգանոն)

  • Կատեգորիաներ / Κατηγοριῶν / Categoriae
  • Բացատրութիւններու մասին / Περὶ ἑρμηνείας / De Interpretatione
  • Առաջին վերլուծութիւն / ἀναλυτικά πρότερα / Analytica Priora
  • Երկրորդ վերլուծութիւն / ἀναλυτικά ὑστερα / Analytica Posteriora
  • Թոփիքա / Τοπικῶν / Topica
  • Սոփեստական հերքումներու մասին / Περὶ τῶν σοφιστικῶν ἐλέγχων / De Sophisticis Elenchis

Բնութեան մասին

  • Ֆիզիքա / Φυσικὴ ἀκρόασις / Physica
  • Երկնքի մասին / Περὶ οὐρανοῦ / De Caelo
  • Արարման եւ ոչնչացման մասին / Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς / De Generatione et Corruptione
  • Օդերեւութաբանութիւն / Τα μετεωρολογικά / Meteorologica
  • Տիեզերքի մասին / Περὶ κόσμου / De Mundo **
  • Հոգու մասին / Περὶ ψυχῆς / De Anima
  • О восприятии и воспринимаемом Περὶ αἰσθήσεως καὶ αἰσθητῶν / De Sensu et Sensibilibus
  • Յիշողութեան մասին Περὶ μνήμης καὶ ἀναμνήσεως / De Memoria et Reminiscentia
  • Քունի մասին / Περὶ ὗπνου καὶ ὶγρηγορήσεως / De Somno et Vigilia
  • Երազներու մասին / Περὶ ἐνυπνίου / De Insomniis
  • Երազահանութեան մասին / Περὶ τῆς καθ΄ ὕπνον μαντικῆς / De Divinatione per Somnum
  • Կեանքի երկարութեան եւ կարճութեան մասին / Περὶ μακροβιότητος καὶ βραχυβιότητος / De Longitudine et Brevitate Vitae
  • Երիտասարդութեան ծերութեան, կեանքի եւ մահուան մասին / Περὶ νεότητος καὶ γήρως καὶ ζωῆς καὶ θανάτου / De Juventute et Senectute, De Vita et Morte
  • Շնչառութեան մասին / Περὶ πνεύματος / De Respiratione **
  • Կենդանիներու պատմութիւնը / Περὶ τὰ ζὼα ἱστορίαι / Historia Animalium
  • Կենդանիներու մասերու մասին / Περὶ ζῴων μορίων / De Partibus Animalium
  • Կենդանիներու շարժումներու մասին / Περὶ ζῴων κινήσεως / De Motu Animalium
  • Կենդանիներու շարժի մասին / Περὶ ζῴων πορείας / De Incessu Animalium
  • Կենդանիներու ծագման մասին / Περὶ ζῴων γενέσεως / De Generatione Animalium
  • Գոյներու մասին / Περὶ χρωμάτων / De Coloribus **
  • Լսողութեան մասին / Περὶ ἀκουστῶν / De Audibilibus **
  • Ֆիզիոէքոնոմիքա / Φυσιογνωμικά / Physiognomonica **
  • Բոյսերու մասին / Περὶ φυτών / De Plantis **
  • Լսողութեան հրաշքներու մասին / Περὶ θαυμάσιων ἀκουσμάτων / De mirabilibus auscultationibus **
  • Մեխանիքա / Μηχανικά / Mechanica **
  • Խնդիրներ / Προβλήματα / Problemata *
  • Անբաժանելի գիծերու մասին / Περὶ ατόμων γραμμών / De Lineis Insecabilibus **
  • Քամիներու ուղղութիւններու եւ անուանումներու մասին / Ἀνέμων θέσεις καὶ προσηγορίαι / Ventorum Situs et Cognomina **
  • Քսենոփոնի, Զենոնի եւ Գորգիի մասին / Περὶ Ξενοφάνους, περὶ Ζήνωνος, περὶ Γοργίου / De Melisso Xenophnae Gorgia **

Մեթաֆիզիքա

  • Մեթաֆիզիքա / Μετὰ τὰ φυσικά / Metaphysica

Բարոյագիտութիւն եւ քաղաքականութիւն

  • Նիկոմաքոսի բարոյագիտութիւնը / Ἠθικὰ Νικομάχεια / Ethica Nicomachea
  • Մեծ բարոյագիտութիւն / Ἠθικὰ μεγάλα / Magna Moralia *
  • Եւդեմոսի բարոյագիտութիւնը / Ἠθικὰ Εὐδήμεια / Ethica Eudemia
  • Չարի եւ բարու մասին / Περὶ Ἀρετῶν καὶ κακιῶν / De Virtutibus et Vitiis Libellus
  • Քաղաքականութիւն / Πολιτικά /Politica
  • Տնտեսութիւն / Οἰκονομικά / Oeconomica *
  • Աթէնքի հասարակարգը / Ἀθηναίων πολιτεία /

Պոեզիայ եւ հռետորիքա

  • Հռետորիքա / Ῥητορικὴ τέχνη / Ars Rhetorica
  • Ալեքսանդրեան հռետորիքա / Ῥητορικὴ πρὸς Ἀλέξανδρον / Rhetorica ad Alexandrum **
  • Փոէթիքա / Περὶ ποιητικῆς / Ars Poetica

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Wikiquote

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Aristotle
  2. http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/11663081.1999.10510975
  3. http://www.gutenberg.org/files/21325/21325-h/21325-h.htm
  4. http://www.jstor.org/stable/3885845
  5. Любкер Ф. Aristoteles // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, Л. А. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 152–154.
  6. 6,0 6,1 6,2 Aristotle
  7. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 57։ ISBN 99941-56-03-9 
  8. 8,0 8,1 Դիոգենես Լաերտիուս - «Արիստոտելի կայնքը»
  9. Արիստոտել - Նիկոմախի բարոյագիտությունը
  10. Արիստոտել - Աթենքի հասարակարգը
  11. Սեյրան Զաքարյան - Փիլիսոփայության պատմություն. Գլուխ 5