Արցախի Պատմութիւն

Jump to navigation Jump to search
Գրաբար արձանագրութիւն Դադիվանքին մէջ։

Արցախ, պատմա-աշխարհագրական շրջան Հայկական լեռնաշխարհի արեւելքը։

Անուանումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արցախը (Artsak)1788 թուականին հրատարակուած Մեծ Հայքի քարտէսի վրայ

Երկրամասը տարբեր ժամանականերուն հանդէս եկած է տարբեր անուններով՝ ապրելով պատմական իրադարձութիւններու տարազան փուլեր։ Ամենահինը «Արցախ» անուանումն է, որու հստակ ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ։ Տեղանունը ուրատական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ հանդէս եկած է «Ուրտեխե» եւ «Ուրտեխինի» ձեւերով։ Ըստ էութեան տարածքը նմանատիպ անունով կոչած են նաեւ հին յոյները։ Յոյն հեղինակ Ստրաբոնի «Աշխարհագրութեան մէջ» (մ.թ. I դար) երկրամասը կը յիշատակուի «Օրխիստենա» անունով՝ որպէս Մեծ Հայքի նահանգներէն մէկը, յայտնի իր մեծաքանակ այրուձիով[1]։

Միջնադարուն Արցախը յայտի եղած է նաեւ «Ծավդեք» (Ծավդեաց իշխանական տան անունով, որ Առանշահիկներու մէկ ճիւղը կը կազմէր), «Փոքր Սիւնիք», 10-րդ դարէն՝ «Խաչէն» անուններով։ 18-րդ դարու որոշ ռուսական փաստաթուղթերուն մէջ գործածական է «Փոքր Հայաստան» անուանումը։ Միեւնոյն ժամանակ Ուտիք նահանգի հետ միասին Արցախը կոչուած է «Աղուանք», «արեւելեան կողմանք», «Խորին աշխարհն Հայոց»։

Պատմական սկզբնաղբիւրներուն մէջ «Ղարաբաղ» անուանումը կը յիշատակէ 14-րդ դարէն։ «Ղարաբաղ» տեղանունը հստակ ստուգաբանութիւն չունի։ Ըստ մէկ ստուգաբանութեան ան ձեւաւորուած է պարսկական աշխարհագրական անուանակարգի հիման վրայ. ի տարբերութիւն երկրամասի հարթավայրային մասի, որ կը կրէր «Բաղ-ի սաֆիդ» (Սպիտակ այգի) անունը, անոր լեռնային հատուածը անուանուեցաւ «Բաղ-ի սայիդ», որ թուրքալեզու ժողովուրդներու մօտ վերափոխուեցաւ «Ղարաբաղի» (Սեւ Այգի)։ Ըստ երկորրդ ստուգաբանութեան՝ «բաղ» արմատով բազմաթիւ տեղանուններ գոյութիւն ունէին Սիւնիքի, Արցախի, Գանձակի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Եւ «Ղարաբաղը» «Բաղաբերդ» տեղանուան պարզ ու սովորական թարգմանութիւնն է։ «Ղարաբաղի» առաջին՝ «ղարա» մասը հայերէն «բերդ» բառի թարգմանութիւնն է՝ լ-ր հնչիւնափոխութեամբ։ Ինչպէս օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ (Բերդաշէն), իսկ պաշտօնական փաստաթուղթերուն մէջ՝ Կարաքենդ։ Տեղանուան երկրորդ՝ «բաղ» մասը օտար նուաճողներու կողմէն չէ թարգմանուած։ Այսպիսով՝ Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանուան քմահաճ թարգմանութիւնն է[2]։

Անցնելով Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան տակ՝ «Ղարաբաղ» անուան կը կցուի նաեւ «нагорный» (լեռնային) ռուսերէն ածականը՝ բնութագրելու համար անոր լեռնային երկիր ըլլալը։ Այսպիսով, տեւական ժամանակ գրաւուած ըլլալով պարսկական եւ ռուսական զորքերու կողէն, Արցախը մինչ այս օրս կը կրէ այդ դարաշրջնաններու դրօշմը իր վրայ, որուն երկրու բաղադրիչներէն մէկը ունի ռուսական ծագում, իսկ միւսը պարսկական։

Անտիկ շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանը Մ.թ.ա. 3-1-ին հազարամեակներէն սկսած հանդէս եկան առաջին պետական կազմաւորումները, որոնց շարքին մէջ կ՝ առանձնանար Ուրարտուն՝ Վանի կամ Արարատի թագաւորութիւնը[3]։ ։ Ուրարտական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (Ք.ա. 9-6դդ.) Արցախը յայտնի էր Ուրտեխե-Ուրտեխինի անուանուամբ։ Արցախի՝ որպէս Հայաստանի մաս, յիշատակումներ կան Ստրաբոնի, Դիոն Կասիոսի, Պլինիոս Աւագի, Պլուտարքոսի եւ այլ անտիկ հեղինակներու աշխատութիւններու մէջ, ինչպէս նաեւ Արգիշտի Ա.-ի` Կոտայքի մէջ յայտնաբերուած ժայռափոր արձանագրութեան մեջ, ուր կը խռսուի Զառ քաղաքի մասին։ Ըստ պատմաբան Վ. Բալաեանի զայն կը համընկէ Արցախի միջնադարեան Ծար մելիքանիստ աուանի եւ ներկայիս Քարվաճառի Զառ գիւղի հետ։

Երուանդունիներու օրով[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք.ա. 4-րդ դարուն արդէն Երուանդունիներու թագաւորութեան օրով նոյնպէս վկայութիւններ կան, որ հայկական պետութեան կազմի մէջ կը մտնէին Արցախը եւ Ուտիքը[4]։ ։ Այդ մասին կը փաստեն յոյն պատմագիր եւ աշխարհագիր Ստրաբոնի վկայութիւնները, ուր ան Արցախը կը ներկայացնէ, որպէս Մեծ Հայքի կազմին մէջ գտնուող նահանգ`Օրխիստինա - Արցախ։

Արշակունեաց հարստութեան օրով[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

66 թ. Արշակունեաց հարստութեան շրջանին Արցախը նոյնպէս կը գտնուէր հայկական միասնական պետութեան կազմին մէ[5]։ ջ։ Այդ մասին կը վկայէ հռոմէական կայսր` Ներոնի ժամանակներէն Հռոմի մէջ պահպանուած պատի վրայ փորագրուած աշխարհի մարմարէ քարտէսը, ուր Արցախը նոր պետութեան առաջատար նահանգներէն մէկն է։

387- Հայաստանի առաջին բաժանման ժամանակաշրջանին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռազմավարական դիրք գրաւող Հայաստանի նկատմամբ Հռոմէական կայսրութեան եւ հատկապէս Սասանեան Պարսկաստանի զաւթողական քաղաքականութեան արդիւնքին մէջ 387 թ. Մեծ Հայքը բաժնուեցաւ երկու տերութիւններու միջեւ։ Երկրի արեւելեան նահանգներ Արցախը եւ Ուտիքը միացան Աղուանքին, վերջինիս թագաւորներու՝ սասանեան շահնշահերուն մատուցած ծառայութիւններու դիմաց։ Աւարայրի ճակատամարտը, ուր Արցախի այրուձին եւս պարսիկներուն ընդդէմ ելա[6], ւ, այս երկու նահանգներուն աւելի մեծ քաղաքական հեղինակութիւն բերաւ տարածաշրջանին մէջ։ Սակայն նոյնիսկ օտար լուծի տակ գտնուելով՝ Արցախը կը շարունակէ պայքարիլ եւ պահպանել իր հայկականութիւնը։ Այդ մասին կը փաստեն Կորիւնի վկայութիւնները, որոնց համաձայն Մ. Մաշտոցը լուսաւորական գործունեութիւն կը ծաւալէր Արցախի մէջ, որ այդ ժամանակ կը կոչուէր Փոքր Սիւնիք։ Եււ, ըստ աւանդութեան, նոյն նահանգի Հաբանդ գաւառի Ամարաս գիւղաքաղաքին մէջ Մ. Մաշտոցը բացաւ իր առաջին դպրոցներէն մէկը։ 451 թ. օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկիզբ առած քաղաքական անկայունութիւններէն՝ Կուրի աջափնյա Արցախ եւ Ուտիք նահանգներու Առանշահիկ հայ իշխանական տոհմը իրեն կը հայտարարէ թագաւորութիւն։ Երբ Առանշահիկներն ալ կամզակերպեցին Արցախի հայութեան հակապարսկական ընդվզումները, որոնք կը գլխաւորէին Վաչէ Առանշահիկ թագաւորը՝ Վարդան Մամիկոնեանի համախոհներէն մէկը։ Զօրաւարի մահէն ետք Արցախ աշխարհը պարսկական հետագայ ասպատակութիւններէն պաշտպանելու եւ ազատագրական պայքարներու միջոցով անկախութիւն հաստատելու նպատակով Վաչէ Առանշահիկը կեղծ ուրացութեան ուղին բռնեց եւ նոյնիսկ ամուսնացաւ Պարսկաստանի թագաւոր՝ Հազկերտ Բ.-ի քրոջ աղջկայ հետ։ Սակայն 457 թ. Հազկերտ Բ.-ի մահէն ետք, օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկսուած գահակալական կռիւներէն Վաչէն նորէն կը դառնայ քրիստոնէական-լուսաւորչական կրօնին եւ ապստամբութիւն կը բարձրաձնէ պարսիկներու դէմ։ Վաչեէն ետք շուրջ 30 տարուայ անիշխանութիւնէն ետք, 487 թ.անոր եղբոր որդի Վաչագան Բարեպաշտը Հայոց Արեւելքէն աշխարհային կը հռչակէ Աղուանից արքայ։ Այդ ժամանակ բուն Մեծ Հայքի եւ կեդրոնական նահանգներուն հայկական պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ Վաչագան Բարեպաշտի թագաւորութիւնը հայահաւաք կեդրոնի դէր կը կատարէր։ Անոր կառավարման տարիները աչք կը մտնեն սահմանադրական եւ կրօնական բարեփոխումներով, տնտեսական եւ մշակութային կեանքի վերելքով[7]։ Արցախի մշակութային զարգացման համար 5-րդ դարը եւս կը դառնայ վճռական շրջան մը, ազդարարուած Հայոց գիրերու գիւտով Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէն։ Ըստ աւանդութեան, Ամարասին մէջ վերջինս հիմնած է տեղի առաջին հայկական դպրոցը։ Արքան ինքը յաճախ դպրոց կ՝ այցելէր եւ կը հրճուէր աշակերտներու ընթերցանութեամբ։ 5-րդ դարը կը նշանաւորէ նաեւ որպէս քրիստոնէութեան ծաղկման շրջան. ամենուր երկրին մէջ եկեղեցիներ ու վանքեր կը կառուցուին։ Եւ այսպէս մինչեւ 6-րդ դարու կեսերը Արցախ աշխարհի տեւական խաղաղութիւն եւ ինքնավարութիւն կը տիրէր։ Սակայն ամէն ինչ փոխուեցաւ 7-րդ դարու սկզբը, երբ Հայոց երկիր ներխուժեցին արաբները։

Միջնադար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին 652 թ. Թեոդորոս Ռշտունին Ասորիքի եւ Վերին Միջագետքի կառավարիչ Մուաւիայի հետ պայմանագիր ստորագրեց, որուն հետ Հայաստանը պահպանեց իր ներքին ինքնավարութիւնը[8]։ ։ Սակայն Սեբեոսի վկայութեամբ բանակցութիւններուն մէջ Հայաստանը առանձին կը դիտարկուէր Սիւնիքէն եւ Արցախէն։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Թէոդորոս Ռշտուիի մահէն ետք, երբ գահակալուեցաւ անոր փեսան՝ Համազասպ Մամիկոնեանը։ Ան յաջողեցաւ իր իշխանութեան տակ վերցնել Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր գաւառները՝ այդ թիւին մէջ՝ Արցախը։ Այդ տարիներուն տեղի ունեցած հակաարաբական ընդվզումները վերջնականապէս ունեցան իրենց արդիւնքը եւ 885 թ. արբական խալիֆայութիւնը ճանչցաւ Աշոտ Ա. Բագրատունիի Մեծ Հայքի նահանգի թագաւորութիւնը։ Այսպիսով, Հայաստանը վերականգնեց իր անկախութիւնը եւ Արցախ աշխարհը նորէն յայտնուեցաւ համահայկական պետութեան կազմին մէջ։

Սելճուք-թուրքերու արշաւանքներու ժամանակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամէն ինչ փոխուեցաւ 11-րդ դարուն՝ սելճուք-թուրքերու արշաւանքներու ժամանակ[9]։ ։ Տուղրիլ բեկի (1025-1063 թթ.) կառավարման տարիներուն սելճուք-թուրքերը աւերեցին Հայաստանի կեդրոնական, արեւմտեան եւ հարաւային շրջանները, սակայն Արցախը դեռ կը շարունակէ անւնաս մնալ։ 1064 թ. սելճուք-թուրքերու մեծաքանակ զորքերը՝ Ալփասլանի գլխաւորութեամբ սրի ու գերութեան մատնեցին Արցախը։ 12-րդ դ. սկզբներէն, սելճուք-թուրքերու կայսրութեան քայքայմանը զուգընթաց կը հզօրանար վրացական թագաւորութիւնը։ Հայ ժողովուրդը, մնալով սելճուք-թուրքերու գերիշխանութեան տակ՝ չէր համակերպէր այդ կացութեան հետ։

Զաքարեաններու օրով[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արցախը Զաքարեան իշխանապետութեան կազմին մէջ, 13-րդ դար

Հայերուն անհրաժեշտ էր Վրաստանի օգնութեամբ թոթափել սելճուք-թուրքերու լուծը։ Հայ-վրացական ռազմա-քաղաքական համագործակցութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցան վրաց արքունիքի մէջ ծառայող հայ իշխանները, հատկապէս՝ Զաքարեաններու տոհմի ներկայացուցիչները[10]։ ։ 12-րդ դ. 90-ական թթ. նոր թափ ստացաւ Հայաստանի ազատագրման եւ հայկական պետականութեան վերածնունդի ապահովման գործը։ Հայ-վրացական միացեալ ուժերու կողմէն կ՝ ազատագրուէին հայկական տարածքները, որոնց թիւին մէջ՝ նաեւ Արցախը։ Սակայն Զաքարեանները չյաջողեցան միաձոյլ կեդրոնաձիգ պետութիւն ստեղծել։ Այդ իսկ պատճառով հայոց միասնութիւնը պահելու համար Զաքարեան իշխանները խնամիական կապեր ստեղծեցին գաւառային հզոր իշխանական տոհմերու հետ[11]։ ։ Այս ժամանակաշրջանին Արցախի մէջ գտնուղ երեք իշխանութիւնները՝ Ներքին Խաչէն, Հաթերք եւ Վերին Խաչէն, տարբեր յարաբերութիւններ ունէին Զաքարեաններու հետ։ Վերին Խաչէնը (Ծարա), որ ազատագրուած էր Զաքարեանների օգնութեամբ կ՝ ընդունէր վերջիններուս գերագահութիւնը։ Միջին Խաչէնի կամ Հաթերքի իշխանութեան տիրոյթները ժամանակի ընթացքին բաժանուեցան Վերին Խաչէնի եւ Ներքին Խաչէնի միջեւ։ Վերջինիս իշխանական տան ներկայացուցիչները, Արցախի միւս իշխանություններու համեմատ առաւել մեծ ինքնուրոյնութիւն ունէին։ Ներքին Խաչէնը տնտեսական եւ մշակութային աննախադէպ վերելք ապրեցաւ Հասան-Ջալալի օրով։ Հասան Ջալալի ամբողջ տիտղոսն էր. «բնակաւոր ինքնակալ բարձր ու մեծ արցախական աշխարհի թագաւոր յոգնասահման նահագիւ» ։Ան կը կառուցէ Գանձասարի մայր տաճարը, որ այնուհետեւ կը դառնայ Արցախի հոգեւոր կեդրոնը։ Նոյնանման զարգացուածութեան շնորհիւ երկրամասը նաեւ քաղաքական անկախութիւն ստացաւ, որ կ՝ ընդունէին նոյնիսկ վրաց թագաւորները։[12][13][14]։ Աւելի ուշ միջնադարուն, մասնաւորապէս Արաբական տիրապետութենէն (7 - 9-րդ դարեր) ետք, այստեղ կային քանի մը իշխանական տուներ. Խաչէնի իշխանութիւնը սակայն կը գերիշխէր Արցախի մէջ։ 7-րդ դարէն մինչեւ 9-րդ դարասկիզբ Արցախը գտնուած է Արաբական խալիֆայութեան տիրապետութեան տակ՝ Արմինիա կուսակալութեան կազմին մէջ։ Այդ շրջանին ըլլալով բազմաէթնիկ (Արցախի մէջ՝ հայեր, այլ գաւառներուն մէջ՝ աղուանական եւ իրանական ցեղեր ) Աղուանէն թագաւորութեան մաս գտնուած է իշխող Միհրանեան տոհմի տիրապետութեան ներքեւ։

Մոնկոլական արշաւանքներու ժամանակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1221 թ. Կոտման (Թոուզ) գետի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտուն մէջ հայ-վրացական միացեալ ուժերը պարտութիւն կրեցին, որմէ ետք մոնկոլները սկսան ասպատակել Հայաստանն ու Վրաստանը։ Երկրորդ արշաւանքի ժամանակ գրաւեցին նաև Արցախը[15]։ ։ Եւ չնայած իշխանութիւնները կորսնցուցած էին իրենց ինքնավարութիւնը ժողովուդը կը շարունակէր համառ դիմադրութիւն ցուցաբերել։ Իրավիճակը աւելի բարդացաւ, երբ մոնկոլները՝ Ղազան խանի օրով պաշտօնապէս ընդունեցին մահմետականութիւնը։ Ազգային եւ սոցիալական ճնշումներուն տակ գումարուեցան կրօնական հալածանքները։ 1386 թ. Լենկ-Թեմուրը, գրաւելով Թաւրիզը, կ՝ անցնի Արաքսը եւ կը մտնէ Սիւնիք, իսկ այնուհետեւ անոր զորքերը կը ներխուժեն Արցախ՝ կը գրաւեն Վերին Խաչէնը։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Լենկ-Թեմուրի մահէն ետք, երբ անոր հսկայածաւալ պետութիւնը սկսաւ քայքայուիլ։

15-րդ դ. կարա-Կոյունլիի տիրակալներու իշխանութեան տակ հայերը համեմատաբար լաւ վիճակի մէջ յայտնուեցան[16]։ ։ Կարա-Կոյունլուները գիտակցելով իրենց տիրապետութեան տակ ինկած երկրներու քայքայուած տնտեսութեան վերականգնման եւ պետական գանձարանը լեցնելու կարեւորութիւնը համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն կը վարէին հայ իշխաններու նկատմամբ։ Անոնք պետական բարձր պաշտոօներու կը նշանակէին հայ նախարարական անուանի տուներու որոշ ներկայացուցիչները եւ շատերուն կը դարձնէին իրենց նախկին տիրոյթներու տնօրէններ ու լիիրաւ իշխաններ։ Նոյն իրավիճակը կը տիրէր նաեւ ակ-Կոյունլիի տիրապետութեան շրջանին։ Այս ժամանակաշրջանին կը վերականգնուին Ներքին Խաչէնի եւ Վերին Խաչէնի իշխանական տուներու ներկայացուցիչներու իրաւունքները։

14-15-րդ դդ. հայ նախարարական տուներու զգալի մասը կորսնցուց իր ինքնավարութիւնը՝ այն զիջելով Հայաստանին տեր դարձած քոչւոր ցեղերու աւագանուն։[17] Չնայած անոր՝ Արցախի լեռնային գաւառներուն մէջ Առանշահիկներու իշխանական տուներու առանձին ճիւղերը կարողացան դիմակայել եկւորներու ճնշումներուն եւ պահպանել երկրամասի պետական հիմնարկներու կենսունակութիւնը։ Այդ մասին կը վկայէ կարա-Կոյունլու Ջեւանշահի հրովարտակը, որով կը ճանչցուի լեռնային Արցախի տէր մելիքներու իշխանութիւնը։

Թուրք-պարսկական պատերազմներու ժամանակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

16-17-րդ դդ. Հայաստանը դարձաւ թուրք-պարսկական պատերազմներու թատերաբեմ։ 1555 թ. պատերազմող կողմերը Ամասիայի մէջ հաշտութիւն կնքեցին։ Այսրկովկասը անցաւ Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։16-րդ դարուն պարսկահպատակ տարածքներուն մէջ ստեղծուեցան ռազմա-վարչական երեք միաւորներ՝ Շիրուանի, Չուխուր Սադի (Երեւան եւ Նախիջեւան) եւ Ղարաբաղի բեկլարբեկութիւնները։1580 թ. թուրք զօրաւար Մուստաֆա Լալա-փաշայի զորքերը ներխուժեցին Ղարաբաղ, այնուհետեւ աւերեցին Երեւանը ու հասան Գեղարքունիք։ Հայոց հողի վրայ թուրք-պարսկական բախումները շարունակեցին մինչեւ 1639 թ. եւ աւարտեցին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կնքուած հաշտութեան պայմանագրով։ Պարսկաստանին անցան Հայաստանի արեւելեան նահանգները՝ Գուգարքը, Շիրակը, Արարատեան դաշտը, Սիւնիքն ու Արցախը եւ Վասպուրականի արեւելեան հատուածը։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ, գտնուելով պարսկական տիրապետութեան տակ, Արցախի մելիքութիւններ ունէին ներքին ինքնավարութիւն եւ անոր հետ իսկ կ՝ ըստեղծէին ինքնատիպ մշակոյթ մը։ Երկրամասին մէջ խաղաղութիւն պահպանելու համար, Արցախի մելիքները, լեռնային անմատչելի ծերպերուն մէջ տասնեակ ամրոցներ կառուցեցին։ Եւ անոր հետ իսկ կը շարունակէին պահպանել հայկական պետականութիւնը։

Սղնախներու ձեւաւորումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

18-րդ դ. սկզբներուն օգտուելով Պարսկաստանի ներքին երկպառակտութիւններէն ու աֆղաններու հետ պատերազմներն Արցախի մելիքները աւելի մեծ ինքնուրոյնութիւն ձեռք բերին։ Անոնք հրաժարեցան Պարսկաստանին հարկեր վճարելէ, որ նպաստեց Արցախի հայ բնակչութեան տնտեսական վիճակի բարելաւմանը։ Այդ շրջանին պարբերաբար կրկնուող աւերիչ արշաւանքներուն դիմակայելու նպատակով՝ Արցախի մելիքները միաւորուեցան եւ ստեղծեցին զինուորական միասնութիւն, որ պատմութեան յայտնի է Սղնախներ անունով։ Յայտնի են Գիւլիստանի, Ջրաբերդի, Աւետարանոցի, Շուշիի, Բադարա գիւղի մոտակայքին, Հերհեր ու Ծովատեղ գիւղերու թիկունքին, Տող եւ Տումի գիւղերու սղնախները։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ ինքնավարութեան տեղական մարմինները իրենց ուժերը կը համախմբէին Լեռնահայաստանի մէջ պարսկական իշխանութիւնը վերացնելու համար։

1723 թ. Արցախի սղնախականները ստիպուած էին դիմակայելու թուրքերուն, որոնք համառօրէն կը փորձէին հասնիլ Կասպից ծովու ափերը։ Հայերը յաջողեցան պարտութեան մատնել թուրքերուն եւ վերջիններս նահանջեցին։ Ամէն ինչ փոխուեցաւ 1726 թ.` Կ.Պոլսոյ մէջ կնքուած ռուս-թրքական պայմանագրէն ետք Թուրքիային կ՝անցնէին այսրկովկասեան տիրոյթները ներառեալ` Թիֆլիս, Գանձակ, Նախիջեւան քաղաքները, Ղարաբաղի ու Ղափանի մարզերը։

Մելիքութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական սղնախները մարտեր կը մղէին թուրքերու դէմ եւ վերջիվերջոյ անոնց հիմքի վրայ ծնաւ վարչաքաղաքական նոր միաւոր՝ Խամսայի մելիքութիւնները, որոնք հետագայ տասնամեակներուն դարձան հայ ազգային ազատագրական պայքարի նոր հանգրուաններ։ Արցախի մելիքները, որոնցմէ ոմանք սերած էին հին հայկական թագաւորներէն[18], 17-րդ դարու վերջերէն կը սկսին օժանդակութիւն փնտրել Արեւմուտքի մէջ, ապա եւ Ցարական Ռուսաստանի մէջ, նպատակ ունենալով Պարսկական լուծէն ազատագրումը եւ Հայկական պետականութեան վերականգնումը։ Իսրայել Օրին, որ այդ նպատակով 20 տարի դեգերած էր Եւրոպայի մէջ, կը խոստանայ Յովհան Վիլհելմին՝ Պալցի կայսրընտիր իշխանին, Հայաստանի թագը, եթէ ան գոնէ փոքր բանակով օգնութեան գայ մելիքներուն[19]։ Այնուհետեւ Օրին կ՝ ուղեւորէ Մոսկուա, ուր կը հանդիպի Պետրոս Մեծին։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Նադիր շահի օրով։ Նադիր շահը հաղթանակ տարաւ թուրքերու դէմ[20]։ ։ Օսմանեան կառավարութւինը ի վիճակի չըլլալով շարունակելթ պատերազմը ստիպուած է 1736 թ. Էրզրումի մէջ հաշտութան պայմանագիր կնքել պարսիկներու հետ։ Անոր հետ թուրքերը պարսիկներուն հանձնեցին Արեւելեան Հայաստանը (Երեւանը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանը) Վրաստանի մէկ մասը, Գանձակը, Շամախին եւ Ատրպատականը։ Նադիր շահի օրով եւ անոր հովանաւորութեամբ 1735 թ. հինգ (Խամսայի) հայկական մելիքութիւնները (Գիւլիստան, Ջրաբերդ, Խաչէն, Վարանդա, Դիզակ) միաւորվեցին մէկ ռազմաքաղաքական եւ վարչական միաւորի մէջ եւ իրենց ծաղկման եւ հզորութեան գագաթին հասան 18-րդ դ.աւարտին։ Այսպիսով ձեւաւորուեցաւ հինգ մելիքութիւններէն կազմուած նահանգը, որու կեդրոնը Տող աւանն էր։ Այս կազմաւորումը Դիզակի Մելիք-Եգանի գլխաւորութեամբ ճանչցուեցաւ որպէս հայկական ինքնավար երկիր մը, որու սահմանները կը տարածուէին Գանձակի մատոյցներէն մինչեւ Արաքս գետը։ Մելիք-Եգանը Նադիրէն խանական տիտղոս ստանալով, մինչեւ 1744 թ գլխաւորեց Խամսայի մելիքութիւնները։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Նադիր շահի սպանութիւնէն ետք, երբ Պարսից երկրին մէջ առաջացած անիշխանութեան հետեւանքով պատմութեան թատերաբեմ կը բարձրանայ Փանահ խանը, որու նպատակն էր գրաւել լեռնային Արցախը։ Խամսայի մելիքները չհանդուրժեցին Փանահի նման քաղաքականութիւնը եւ անոր հետ մղեցին Արցախի լեռնային հատուածներէն։ Այդ ժամանակաշրջանին մելիքներու միջեւ առաջացած գժտութիւններու հետեւանքով՝ Փանահ խանը հնարաւորութիւն կ՝ ըստանայ տիրանալու Արցախին[21][22]։ ։ Վարանդայի մելիք՝ Շահնազարը Փանահին նուիրաբերեց Շոշի բերդը եւ այդ քայլը աւելի սրեց Արցախի ներքաղաքական կեանքը։ Շուտով Փանահն իրեն հռչակեց խան, եւ Պարսից շահի միջոցով հայ մելիքներուն ստիպեց ընդունիլ իր գերիշխանութիւնը։ Այդպիսով Խամսայի մելիքութիւնը թուլացաւ եւ սկսաւ կործանուիլ։ Շուրջ 1750 թ. Ղարաբաղի իշխանութեան գլուխ կու գայ Փանահ Ալի խանը, այս սկիզբը կը դառնար Ղարաբաղի Խանութեան։ Այս շրջանին հայերու հոծ արտահոսք կը սկսի Արցախէն։ 18-րդ դ. վերջերուն Իրանի մէջ գահին տիրելու համար նորէն պայքար կը սկսի եւ 1794 թ. Աղա Մուհամմադ խանը իրեն շահ կը հռչակէ։ Վերջինիս կ՝ անհանգստացնէին ռուսական կողմնորոշում ունեցող Արցախի մելիքները։ Ան մելիքներուն խոստացաւ հաստատել իրենց իշխանութիւններուն մէջ, եթէ անոնք օգնեն տապալել Իպրահիմ խանին։ Սակայն Արցախի մելիքները վճռականութեամբ մերժեցին Պարսից շահի պահանջը, որուն պատճառով 1795 թ. շահը պաշարեց Շուշիի ամրոցը, սակայն յաջողութեան չհասաւ։ Հետագային Աղա Մուհամմատ խանը նորէն կը հարձակի Շուշիի վրայ՝ այս անգամ արդէն յաջողութեան հասնելով։ Ան կը հաստատուի Շուշիի մէջ, սակայն որոշ ժամանակ ետք դաւադրաբար կը սպաննուի։

Ռուսական նուաճում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռուս-պարսկական պատերազմներու ժամանակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղա Մուհամմատ շահի սպանութենէն ետք իշխանութեան գլուխ կ՝ անցնի Ֆաթալի շահը, որ կը փորձէ ամրապնդել Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը Այսրկովկասի մէջ)[23]։ ։ Այդ ժամանակաշրջանին ռուս-պարսկական խորացող հակասութիւնները կը վերածուին երկարատեւ պատերազմի (1804-18013 թթ)։ 1804-1813 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի աւարտին՝ 12 Հոկտեմբեր 1813-ին Գիւլիստանի հաշտութեան պայմանագիրով Արցախը կ՝ ինայ Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ Այդ պայմանագիրը կը վկայէ, որ Արցախը առանձին ազգային-պետական միաւորի կարգավիճակ կ՝ անցնի Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ[24])։ 1828 թ. Թուրքմենչայի պայմանագիրով վերջ կը դրուի ռուս-պարսկական պատերազմին։ Հայաստանը մէկընդմիշտ ազատագրուեցաւ պարսկական լուծէն։

Ռուսական կայսրութեան տարիներուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շուշի բերդաքաղաքի «Ամենափրկիչ» Մայր տաճարը, կառուցուած 1868-1888 թթ., այնտեղ, ուր ժամանակ մը քաղաքի կեդրոնն էր։

Շուշի բերդաքաղաքի «Ամենափրկիչ» Մայր տաճարը, կառուցուած 1868-1888 թթ., այնտեղ, ուր ժամանակ մը քաղաքի կեդրոնն էր։

Ռուս-Պարսկական պատերազմէն ետք, Արցախի համար կը սկսի տեւական խաղաղութեան շրջան մը, որ հնարաւոր կը դարձնէ երկրի տնտեսական եւ մշակութային զարգացումը[25][26]։ ։ Շուշին, որ նախկին խանութեան ամրոց-նստավայրն էր, կը դառնայ Արցախի մայրաքաղաքը, եւ որպէս տարածաշրջանի կարեւոր առեւտրական եւ մշակութային կերդոն, յայտնի էր նաեւ որպէս Կովկասի «Փոքր Փարիզ»[27]։ ։

1920 թ. Շուշին շուրջ 60.000 բնակչութեամբ (որու 78 տոկոսը հայեր էին), Թիֆլիսէն ետք Անդրկովկասի ամենամեծ քաղաքն էր, այսինքն՝ իր բնակչութեան թիւով կը գերազանցէր թէ Երեւանին, թ՛է եւ Բաքուին։ Արցախի բնակչութիւնը 1918 թ. շուրջ 350.000 էր, որմէ 95 տոկոսը՝ հայեր, 3 տոկոսը՝ ադրբէյճանցիներ, 2 տոկոսը՝ ռուսներ, քիւրտեր եւ այլ փոքրամասնութիւններ։ 1840-1917 թթ շարք մը վարչատարածքային բաժանումներ կատարուեցան Ցարական Ռուսաստանի կողմէն, ուր Ղարաբաղը յայտնում էր Կասպիական մարզի, Շամախու նահանգի, Ելիզաուետպոլի նահանգի կազմին մէջ։ Փետրուարեան բուրժուա-դեմոկրադական յեղափոխութեան հաղթանակէն ետք Ժամանակաւոր կառավարութիւնը 9 Մրատ 1917-ին ստեղծեց Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէ (Օզակոմ), որու կարգադրութեամբ ստեղծուեցան գաւառային, քաղաքային եւ գիւղական գործադիր կոմիտէ։ Արդիւնքը, Անդրկովկասի մէջ ստեղծուեցան երեք ազգային պետութիւններ՝ Հայաստանի, Ադրբէյճանի եւ Վրաստանի հանրապետութիւնները։ Իսկ 22 Յուլիս 1918-ին Շուշիի մէջ տեղի կ՝ ունենայ Արցախահայութեան անդրանիկ համագումարը (ԱՀՀ), որ Լեռնային Ղարաբաղը կը հայտարարէ «անկախ վարչա-քաղաքական տարածք», կ՝ ընտրէ Ազգային Խորհուրդ եւ կը հիմնէ ժողովրդական կառավարութիւն։ Երկու օր ետք «Ղարաբաղի ժողովրդական կառավարութեան[25][28] դեկլարացիայով» կը հրպարակուին իշխանութեան յառաջիկայ կարեւրագոյն խնդիրները։ Մինչեւ 1920 թ. Արցախը ունէր ինքնիշխան պետութեան բոլոր անհրաժեշտ ատրիբուտները, այդ թիւին մէջ՝ օրինաւոր իշխանութիւն եւ զինուած ուժեր։ Ազգերու Լիգայի կողմէն Ղարաբաղը ճանչցուած է որպէս վիճելի տարածք, չէ ճանչցուած ոչ որպէս Ադրբէյճանի տարածք[29]։[25][28]։ ։ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովվուդի խաղաղ նախաձեռնութիւններուն ի պատասխան Ադրբէյճանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը դիմեց ռազմական գործողութիւններու[30]։ 1918 թ. մայիսէն մինչեւ 1920 թ. ապրիլը Ադրբէյճանի եւ անոր սատարող Թուրքիոյ զինուած ստորաբաժանումները հայ բնակչութեան հանդէպ իրագործեցին բռնութիւններ եւ ջարդեր։ Ադրբէյճանական իշխանութիւնները Արցախը կը հայտարարեն Ադրբեյճանի մէկ մասը եւ Խոսրով Սուլթանովին կը նշանակեն Ղարաբաղի եւ Զանգազուրի գեներալ-նահանգապետ։ Խոսրով Սուլթանովին կ՝ աջակցէին օսմանեան գեներալ Խալիլ փաշան եւ Նուրի փաշան՝ Ադրբէյճանի մէջ օսմանեան կայազորի հրամանատարը, որուն եղբայրը՝ Էնվեր փաշայէն հրահանգ ստացած էր այդ տարածքը «մաքրել» հայերէ։ Սակայն, անոր հետ հնարաւոր չեղաւ պարտադրել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդին ընդունելու Ադրբէյճանի իշխանութիւնը։ 22 Օգոստոս 1919-ին 7-րդ ԱՀՀ-ն թուրք-ադրբէյճանական սպառնալիքներու տակ հաշտութեան պայմանագիր կը ստորագրուի Ադրբէյճանի հետ, ըստ որուն՝ Լեռնային Ղարաբաղը ժամանակաւորապէս դրուած էր Ադրբէյճանի իրահաւասութեան տակ մինչեւ անոր վերջնական կարգավիճակը որոշուէր Փարիզի Խաղաղութեան Համագումարին մէջ, այն պայմանով, որ Ադրբէյճանական զինուած ուժերը Արցախ մուտք չեն գործեր։ Սակայն այս պայմանագրի պայմանները շարունակաբար կը ոտնահարուին Ադրբէյճանական կողմէն[25][31]։ . ի վերջոյ Թուրք-Ադրբէյճանական ներխուժումը Արցախցիներուն կու տայ երկրի մայրաքաղաք Շուշին, որ մեծ մասամբ կ՝ աւերուի եւ հը հրդեհուի. եւ ուր 22 Մրատ 1920-ի գիշերը սարսափելի կոտորածներ կ՝ ըլլան։ Այնպէս որ ադրբէյճանցի սպա Ի. Ալիմանդարբեկովը նամակին մէջ կը գրէ Բաքուի իր եղբորը.

«Տեսածդ հայկական Շուշան ամբողջովին հրդեհուած է։ Միայն 5-10 տուն ձգեցին անվնաս։ Աւելի քան 1.000 հայեր գերի վերցուած են։ Բոլոր տղամարդկանց կոտորած են, բոլոր յայտնի ու հարուստ մարդկանց, նոյնիսկ խալիֆին (Վահան Տեր-Գրիգորեանին՝ Արցախի եպիսկոպոսին)։ Մուսուլմանները անհաշիւ հարստութիւն կողոպտած են հայերէն...» — Իսմաիլ Ալիմանդարբեկով (7 ապրիլ, 1920 թ.) 22 Ապրիլին Թաղվարդ գիւղին մէջ 9-րդ ԱՀՀ-ն չեղեալ կը հայտարարէ Ադրպէյճանի հետ պայմանագիրը եւ Լեռնային Ղարաբաը կը հռչակէ Հայաստանի Հանրապետութեան անբաժանելի մասը.)[32]}}։[28][33]։ Նոյն ամսուն, երբ Ադրբէյճանական զինուած ուժերը դեռ կը փորձէր արեան մրջ խեղդել արցախահայերու դիմադրութիւնը, Կարմիր բանակը մուտք կը գործէ Պաքու։

Խորհրդային ժամանակաշրջանին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Red kurdistan 1930.png
Nagorno Karabakh03.png

Անդրկովկասի խորհրդային կարգերու հաստատումը ուղեկցուեցաւ քաղաքական նոր կարգերու ստեղծմամբ։ Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ վիճելի տարածք կը գրաւէ նաեւ Խորհրդային Ռուսաստանի կողմէն։ 1920 թ. օգոստոսին Խորհրդային Ռուսաստանի եւ Հայաստանի Հանրապետության միջեւ կնքուած համաձայնագրով, ռուսական զորքերը ժամանակաւորապէս տեղակայուեցին Լեռնային Ղարաբաղի մէջ։ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն անմիջապէս ետք, 30 Նոյեմբեր 1920-ին Ադրբէյճանի կոմկուսի Կենտկոմի քաղբիւրոյի եւ կազմբիւրոյի համատեղ նիստին մէջ ընդունուեցաւ որոշում, ըստ որուն Ադրբէյճանի բանւորագիւղացիական կառավարութեան կողմէն կը հայտարարուի[34]։, որ Հայաստանի եւ Ադրբէյճանի միջեւ եղած սահմանային վէճերը վերացած կը համարուին։ Որուն արդիւնքով Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը կը համարուի Հայաստանի սոցիալիստական հանրապետութեան մաս։ Այդ որոշումը վաւերացուեցաւ 1 Դեկտեմբեր 1920-ին Պաքուի խորհրդի ընդլայնուած նիստին մէջ ընդունուած հռչակագրով։[35]։ Լեռնային Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի նկատմամբ հաւակնութիւններէն հրաժարուելու մասին Խորհրդային Ադրբէյճանի հայտարարութեան եւ Հայաստանի ու Ադրբէյճանի կառավարութիւններու միջեւ համաձայնութեան հիման վրայ՝ 1921 թ. Յունիսին, Հայաստանը նոյնպէս Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց իր անբաժանելի մասը։[36]}}

ԼՂ բռնակցումը ԱդրԽՍՀ-ին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

4 Յուլիս 1921 թ. Ռուսաստանի քոմունիստական կուսակցութեան Կովկասեան բիւրոն Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիի մէջ կը հրաւիրուի լիագումար նիստ, որու ընթացքին նոյնպէս կը հաստատուի Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական ԽՍՀ մաս հանդիսանալու փաստը։ Սակայն, Մոսկուայի թելադրանքով եւ Ստալինի անմիջական միջամտութեամբ, Յուլիսի լոյս 5-ի գիշերը կը վերանայուի նախորդ օրուան որոշումը եւ կ՝ ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Ադրբէյճանի կազմին մէջ ընդգրկելու եւ այդ տարածքին մէջ ինքնավար մարզ կազմաւորելու վերաբերեալ որոշում՝ չպահպանելով նոյնիսկ ընթացակարգը։

Aquote1.png ...ելնելով մուսուլմաններու եւ հայերու միջեւ խաղաղութեան անհրաժեշտութիւնէն, եւ Վերին ու Ներքին Ղարաբաղի տնտեսական կապերէն, Ադրբէյճանի հետ անոր մշտական կապերէն, Լեռնային Ղարաբաղը ձգել Ադրբէյճանական ԽՍՀ-ի կազմին մէջ, շնորհելով անոր լայն մարզային ինքնավարութիւն եւ վարչական կեդրոն Շուշային մէջ... Aquote2.png

[37]}}

Այս որոշումը աննախադէպ իրաւական շարժում է միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ, երբ երրորդ երկրի կուսակցական մարմինը (ՌԿ(բ) կ)` առանց որեւէ իրաւական հիմքի կամ իրաւահասութեան, կ՝որոշէ մէկ այլ տարածքի, երկրի կարգավիճակը[34]: Ադրբէյճանական եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ները 1922 թ. դեկտեմբերին ընդգրկուեցան ԽՍՀՄ-ի կազմաւորման գործընթացներուն, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամենը մէկ հատուածի մէջ 7 Յուիլս 1923-ին[38]։, Ադրբէյճանական ԽՍՀ Կեդրոնական գործադիր յեղափոխական կոմիտէի որոշմամբ կազմաւորուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը` Ադրբէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ, որով, ըստ էութեան, ոչ թէ լուծուեցաւ, այլ ժամանակաւորապէս սառեցուցաւ ղարաբաղեան հիմնախնդիրը։ Սկզբնապէս ԼՂԻՄ-ը կը սահմանակցի Հայկական ԽՍՀ-ին սակայն սահմանագիծերու պարբերական փոփոխութիւնները (այդ թիւին Քարվաճառի եւ Լաչինի անջատումը[25]) 20-ական թուականներու աւարտին զայն դարձրցուցին էնկլավ[26]։ 1923 թ. ԼՂԻՄ-ի բնակչութիւն կը կազմէր 157.800[26]։ Խորհրդային ողջ ժամանակահատուածին մէջ Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չհաշտուեցաւ այդ որոշման հետ եւ տասնեակ տարիներ պայքարեցաւ Մայր հայրենիքին վերամիաւորուելու համար։ Արցախը Ադրբէյճանին անմիջապէս բռնակցելէ ետք՝ սկիզբ առաւ ազգային-ազտագրական պայքարը։ 1920-ական թթ. Արցախի մէջ հակաԱզրպէյճանական շարժումը ղեկավարելու նպատակով ստեղծուեցաւ «Ղարաբաղը` Հայաստանին» միութիւնը[39]։ 1927 թ. նոյեմբերի սկզբներուն միութիւնը հազարաւոր թռուցիկներ ցրուած է՝Ղարաբաղը Հայաստանին նշանաբանով։ 1962 թ. Ստեփանակերտի ավւտոշարասեան 300 աշխատաւորներ բողոք-նամակ գրեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութիւն, կուսակցութեան Կենտկոմի եւ Մինիստրներու խորհուրդ։ Նամակին մէջ ներկայացուեցաւ մարզի գաղութային վիճակը եւ առաջարկուեցաւ ԼՂԻՄ-ը վերամիաւորել ՀԽՍՀ-ին։ 1962 թ. Շարք մը մտաւորականներ նմանօրինակ նամակով դիմեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմին։ Այսպիսի դիմումները կը կրէին պարբերական բնոյթ եւ կը հղէին թէ ԼՂԻՄ-էն, թէ ՀԽՍՀ-էն։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղէն Կենտկոմին հասած դիմումներու տակ ստորագրած էին 45 հազար աշխատաւորներ։ ԼՂԻՄ-ի գոյութեան 60 տարիներու ընթացքին Արցախցիները Ադրբէյճանական կողմէն կ՝ ենդարկուէին տարբեր սահմանափակումներու։ Արդիւնքին մէջ հայաթափ կ՝ ըլլան 85 գիւղեր (ընդհանուր առմամբ ԼՂԻՄ-ի գիւղեր 1/3-ը)[40]։ Կը նուազի նաեւ հայերու տեսակարար թիւը (1926 թ.՝ 93, 5% հայ, 1989 թ.՝ 77% հայ)։

1988 թ.- Շարժման սկիզբ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1985 թ. ԽՄԿԿ ապրիլեան պլենիումի կողմէն գորբոչովեան «գլաստնոստի» հռչակումէն ետք արցախահայութեանը հնարաւորութիւն ընձեռուեցաւ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու համար։ 1987-1988 թթ ԼՂԻՄ-ի հայութիւնը աշխոյժ ստորագրահաւաք սկսաւ՝ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորվելու հանրագիր, որուն տակ ստորագրեց աւելի քան 80 հազ. մարդ[41]։ ։ 1988 թ. փետրուարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի Ժողովրդական պատգամաւորներու մարզխորհրդի նստաշրջանը որոշում ընդունեց դիմել ԱդրԽՍՀ՝ ԼՂԻՄ-ն ԱդրԽՍՀ-ի կազմէն դուրս բերելու եւ Հայաստանի կազմի մէջ ընդգրկելու խնդրանքով[42]։ ։ Խնդիրին խաղաղ լուծում տալու փոխարէն 21 Փետրուարին ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբիւրոն որոշում ընդունեց, ըստ որուն Ղարաբաղեան շարժումը որակուեցաւ «ծայրահեղական» եւ «նացիոնալիստական», որ կը հակասէ ԱդրԽՍՀ և ՀԽՍՀ աշխատաւորներու շահերուն։ Տեսնելով, որ խնդիրը վերէն լուծում ստանալու արիթը չունի, ժողովուրդը ինքը սկսաւ իր պայքարը, որուն յաջորդեցին ադրբէյճանական սադրիչ գործողութիւնները, որոնց վերջարդիւնքը դարձաւ 27-29 Փետրուար 1988-ին տեղի ունեցած Պաքուի եւ Սումկայիթի ջարդերը։ Երթալով իրավիճակը աւելի կը բարդանար եւ անորոշ կը դառնար թէ՛ ադրբէյճանահայերու եւ թէ՛ արցախահաութեան ճակատագիրը[43]։16 Օգոստոս 1989-ին Ստեփանակերտի մէջ տեղի ունեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի լիազոր ներկայացուցիչներու համագումար, որ ընտրեց Ազգային Խորհուրդ։ Համագումարի որոշմամբ մինչեւ ժողովրդական դեպուտատներու մարզխորհրդի ու կուսակցութեան մարզկոմի գործունէութեան վերականգնումը՝ երկրամասի բարձրագոյն գործադիր իշխանութեան լիազորութիւնները կը հանձնուին Ազգային Խորհուրդին։ Բացի անոնցմէ համագումարի ժամանակ ընդունուեցաւ հռչակագիր մը, ըստ որուն, Ինքնավար Մարզի գործերուն ԱդրԽՍՀ-ի միջամտութիւնը պիտի գնահատուէր որպէս ագրեսիայի շարժում եւ կ՝ ըստանար համարժէք պատասխան։28 ՆՈյեմբեր 1989-ին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհրդի ընդունած որոշման համաձայն Լեռնային Ղարաբաղը նորէն կը բռնակցուի Ադրբէյճանին։ Դէպքերու զարգացման նման ընթացը բերին անոր, որ 1 Դեկտեմբեր 1989-ին ՀԽՍՀ ԳԽ և ԼՂ Ազգային Խորհուրդը՝ կընդունեն համատեղ որոշում ԼՂ-ի և Հայկական ԽՍՀ-ի վերամիաւորման մասին։[44]։

1 Դեկտեմբեր 1989-ի որոշումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1 Դեկտեմբեր 1989-ին ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդը եւ ԼՂ Ազգային խորհուրդը իրենց համատեղ նիստի մը ընթացքին միաձայն ընդունեցին ՀԽՍՀ և ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին որոշում[45]։ Միացումը, որուն կարգախօսին տակ բարձրացած էր Ղարաբաղեան շարժումը՝ կայացաւ։ ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին ընդունուած «Համատեղ որոշումը» օրինական է եւ ընդունելի միջազգային իրաւունքի բոլոր սկզբունքներու տեսնակիւնէն։ Յայտնի է, որ միջազգային իրաւունքի՝ «ժողովուրդներու ազատ ինքնորոշման» սկզբունքը ՄԱԿ-ը հռչակած է որպէս պետութիւններու ու ազգերու յարաբերութիւններու կարգաւորման համապարտադիր սկզբունք։ Միացման շարժումը միջազգային իրաւունքի տեսակետէն որեւէ առարկութիւն չի հարուցներ, մանաւանդ, որ խօսքը ոչ թէ ինքնորոշման առաջնային շարժումի, այլ արդէն ինքնորոշման սուբյեկտ հանդիսացող պետական երկու կազմաւորումներու մասին է։ Որեւէ արգելք չկար նաեւ ԽՍՀՄ օրենքին մէջ, ուր նախընթաց տարիներուն հանրապետութիւններու ու ազգային պետական կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութեան գրեթէ երկու տասնեակ դէպք արձանագրուած էր ( Կարելոֆիննական միութենական հանրապետութիւնը, օրինակ, վերակազմաւորուած է ինքնավար հանրապետութեան, իսկ Ռուսաստանի Դաշնութեան Ղազախստանի ինքնավար հանրապետութեանը Կեդրոնէն տրուած է միութէնական հանրապետութեան կարգավիճակ)։ ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան ներսը տարբեր ազգային կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութիւնները երբէք չէին կապուած սահմաններու անխախտելիութեան ու տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքներու հետ։ Անոնք դիտուած են, որպէս միութենական դաշնային պետութեան ներքին գործը, նաեւ իրաւական այն հիմքով, որ նման վերակազմաւորումներն ու վերաենթարկումները չէին կապեր ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան սահմաններու փոփոխութեան կամ անոր տարածքային ամբողջականութեան խախտման հետ։ «Տարածքային ամբողջականութեան» սկզբունքը, որ մինչ այդ լրջօրէն չէր կիառկուէր հանրապետութիւններու ու ինքնավար կազմաւորումներու նկատմամբ, ձեռք բերաւ սկզբունքային նշանակութիւն երբ ԼՂ դէպքին մէջ, երբ յայտնի էր, որ այն բռնութեամբ է մտցուած ԱդրԽՍՀ կազմ եւ երբ ակնյայտ էր, որ ԱդրԽՍՀ-ի մէջ կ՝ իրագործուի հանրապետութեան հայ ազգաբնակչութեան ցեղասպանութիւն։ Բայց եթէ միութենական հանրապետութիւններու տարածքային ամբողջականութեանը նոյնիսկ տար նման սկզբունքային բնոյթ, ապա սահմանադրական արգելք դարձեալ չէր առաջար, քանի որ խօսքը ինքնորոշման իրաւունքի սուբյեկտ հանդիսացող եւ ԽՍՀՄ ազգային-պետական կառուցուածքի երկու կազմաւորումներու մասին է։ ԼՂԻՄ-ի վերամիաւորումը ՀԽՍՀ ետ չէր հակասեր ԽՍՀՄ Սահմանադրութեան 78-ը հոդուածին, որ կ՝ արգիլէր փոփոխութեան ենթարկած միութենական հանրապետութեան սահմանները առանց անոր համաձայնութեան։ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ ենթադասութեանը տալը չէր նշանակէր, թէ կը խախտուի ԱդրԽՍՀ տարածքային ամբողջականութիւնը։ Եթէ անոր հաշուառումով ալ Փետրուար 1988-ին ժողպատգամաւորներու մարզային խորհուրդը բարձրացած է ՀԽՍՀ հետ միայն մարզի վերամիաւորման հարցը, չնայած բոլորը գիտէին, որ Լեռնային Ղարաբաղի հսկայական տարածքներ, որոնք Կովբիւրոյի որոշմամբ պէտք է ըլլային ԼՂԻՄ կազմին մէջ, կամայականօրէն դուրս ձգած են անոր սահմաններէն։ ԼՂԻՄ եւ ՀԽՍՀ բարձրագոյն իշխանութիւններու կողմէն վերամիաւորման մասին «Համատեղ որոշմանը» հետեւեցան ԱդրԽՍՀ պատժիչ գործողութիւնները։ Ապրիլ 1991-էն մինչեւ Յուլիս ինկած ժամակահատուածին մէջ ադրբէյճանական յատուկ նշանակութեամբ (ՕՄՕՆ) զինուած ջոկատները՝ խորհրդային բանակի զորքերու հետ մէկտեղ իրականացուցին «Օղակ» օպերացիան՝ Արցախի հայաթափման եւ անոր տարածքին տէր դառնալու համար ձեռնարկուած ծայրահեղ գործողութիւն[46]:

2 Սեպտեմբեր 1991-ին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Republic of Artsakh map.png

2 Սեպտեմբեր 1991-ին ԼՂԻՄ-ի եւ դեռեւս ոչ հայաթափուած հարակէն Շահումեանի շրջանի բոլոր մակարդակներու խորհուրդներու ժողովրդական պատգամաւորներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցած նստաշրջանը ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հռչակման մասին» հռչակագիրը։ Իսկ արդէն 10 Դեկտեմբեր 1991-ին, ԼՂ-ի բնակչութիւնը հանրաքուեով ամրագրեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումը։ Այսպիսով, նախկին Ադրբէյճանական ԽՍՀ տարածքին մէջ ձեւաւորուեցան երկու իրաւահաւասար պետական կազմաւորումներ՝ ԼՂՀ եւ Ադրոէյճանի Հանրապետութիւն։ Ստեղծուած իրավիճակը անսպասելի էր Ադրբէյճանի համար եւ 3 շաբաթ ետք սկսաւ Պաքուի պատասխան գործողութիւնը։

Արցախեան ազատամարտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

25 Սեպտեմբեր 1991-ին Շուշիէն առաջին անգամ «Ալազան» տիպի հրթիռներով ռմբակոծուեցաւ Ստեփանակերտը՝ սկսաւ Արցախեան գոյամարտը։ Պատերազմի հորձանուտին մէջ հայերը միացեալ ուժերով ստեղծեցին հայոց ազգային բանակ, որ կը կազմէր մօտ 20-25 հազար[47]։ Ադրբէյճանի բանակը 75-80 հազար։ Սակայն հայերը կրցան ետ մղել հակառակորդի գրոհը եւ ազատագրել Արցախը։ Ադրբէյջանական բանակի նշանառուած հարուածներուն զոհ կ՝ երթան հազարէ աւելի հայ խաղաղ բնակիչներ։ Հայկական կողմը կորցսնցուց Արծուաշենը, Մարդակերտի, Մարտունիի, Շահումեանի շրջաններու մէկ մասը։ Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն հակառակորդը չկարողանալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելու միտքէն զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի 12 Մայիս 1994-ին։ Արդիւնքը այն էր, որ հայերը կ՝ ունենան 5856 զոհ (ինչպէս նաեւ՝ 1264 զոհ՝ խաղաղ բնակչութեան շրջանին մէջ, եւ 596 անյայտ կորած՝ այդ թիւին մէջ խաղաղ բնակիչներ), իսկ ադրբէյճանցիները՝ 11557/30հզ. զոհ[48] (ինչպես նաև՝ 1264 զոհ՝ խաղաղ բնակչության շրջանում, և 596 անհայտ կորած՝ այդ թվում խաղաղ բնակիչներ), իսկ Ազրպէյճանցիները՝ 11557[49][50]/30հզ. զոհ[51]։ 9 Ապրիլ 1994-ին սկսաւ արցախեան գոյամարտին մէջ ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակի յաղթարշավը։ Այդ պայմաններուն մէջ Ադրբէյճանը այլ ելք չունէր, քան զինադադարի պայմանագիր կնքել։ Այդպիսով 12 Մայիս 1994-ին Ադրբէյճանը, Լեռնային Ղարաբաղը եւ Հայաստանը կնքեցին հրադադարի համաձայնագիր, որ՝ չնայած խախտումներուն, ուժի մէջ է ցայսօր[52]։

Մատենագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ստրաբոն, Աշխարհագրություն, 11, 14, 1։ [1]
  2. Լևոն Հարությունյան, Նշխարներ Արցախի բանահյուսության
  3. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 32
  4. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 34
  5. Մկրտչյան. Շ., «Արցախ», Երեւան, 1991, էջ 26
  6. Այտեղ Եղիշեն Արցախը եւ Աղվանքը դեռեւս հիշատակում է առանձին
  7. Մովսես Կաղանկատվացի (7-րդ դար), Աղվանքի Պատմություն, 1.18, 3.22։
  8. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 85
  9. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 114
  10. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 118
  11. (Տե՛ս Գանձասարի գլխավոր արձանագրություն)։
  12. (անգլերէն) The New Encyclopedia Britannica by Robert MacHenry (1993), p.761.
  13. Բագրատ Ուլուբաբյան, «Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում», Երեւան - 1975, էջ 30։
  14. (Ռուսերէն)Վ. Շնիրելման, Ալբանական առասպել։ («Խաչենը միջնադարյան հայկական ավատատիրական իշխանություն է Արցախի տարածքում, որը 10-16րդ դդ. կարևոր դեր է խաղացել Հայաստանի և ողջ տարածաշրջանի քաղաքական պատմության մեջ։»)
  15. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 125-136
  16. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 144
  17. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 152
  18. Լեո (Առաքել Բաբախանյան), «Հայոց պատմություն», հատոր 4, «Ժամանակակից պատմություն» (XIX դարի առաջին կես), գիրք 1, Երեւան 1984, էջ 257։
  19. Լեո (Առաքել Բաբախանյան), «Հայոց պատմություն», Երկերի ժողովածու, հատոր 2, Երեւան - 1973, էջ 32-33։
  20. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 204
  21. Րաֆֆի, «Խամսայի մելիքությունները XXXVI. («Սովից հետո տեղի ունեցավ 1798 թվի ժանտախտը, որը լրացրեց ժողովրդի դժբախտության պակասը։ 60 հազար տուն հայ բնակչություն ունեցող Ղարաբաղը համարյա թե դատարկվեցավ։») (ռուս. թարգմ. [2]).
  22. Լեո, «Հայոց պատմություն», հատոր 4, «Ժամանակակից պատմություն» (XIX դարի առաջին կես), գիրք 1, Երեւան 1984, էջ 371։(«Ժամանակակից պաշտոնական տեղեկությունները վկայում են, որ Ռուսաստանին կցվելու տարում (1805) Ղարաբաղն ուներ 10 հազար ընտանիք, իսկ այժմ 5-6 տարուց հետո, այդ քանակությունից հազիվ մնացել էին 4 հազար ընտանիք։ Այս ցույց է տալիս, թե ժողովուրդն ինչքան մեծ ալիքներով էր դուրս փախչում այդ երկրից. փրկություն որոնելով առաջ ու առաջ կեղեքումներից, ավազակություններից, խանական կամայականություններից և վերջին հաշվով նաև սովից ու ժանտախտից։»)
  23. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 200
  24. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարություն. Արցախի պատմություն, Շուշի
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 The Nagorno Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution, A Memorandum Prepared by the Public International Law and Policy Group, June 2000.
  26. 26,0 26,1 26,2 Office of the NKR in Washington, DC, Refugees and Displaced Persons in Nagorno Karabakh
  27. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 242-243
  28. 28,0 28,1 28,2 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարություն. Արցախի պատմություն, 1918 թ.
  29. (Ռուսերէն) Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Լեռնային Ղարքաբաղ 1918-1923, AN Armenia, Jerevan, 1992, p 18, փաստաթուղթ № 8.
  30. Թաներ Ակչամ, (հոլանդերեն) De Armeense Genocide («Հայոց Ցեղասպանություն»), Nieuw Amsterdam Uitgevers 2007, p 124, ISBN 978-90-468-0225-0։ Բնօրինակ (անգլերէն) - Taner Akçam, A Shameful Act, The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsability, New York, Metropolitan Books, 2006.
  31. (անգլերէն) Lords Hansard text for 1 Jul 1997 (170701-19)
  32. (ГИКМ НКР, ф.11, л.107)
  33. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարություն. Արցախի պատմություն, Վերամիավորում
  34. 34,0 34,1 Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 307
  35. «Կոմունիստ», 2 դեկտեմբերի, 1920, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը և խորհրդային իշխանության հաղթանակը Հայաստանում, ժողովածու, Երեւան, 1957, էջ 497-498
  36. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարություն. Արցախի պատմություն, Շուշի
  37. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Արտաքին գործերի նախարարութիւն. Արցախի պատմութիւն, Շուշի
  38. Ուլուբաբյան Բ., «Արցախի պատմությունը», Երեւան, 1994
  39. Ուլուբաբյան Բ., «Արցախի պատմութիւնը», Երեւան, 1994
  40. (Russisch) ПОЛИТИКА: Нагорный Карабах готов к диалогу
  41. Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 354
  42. ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգավորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 մարտի, 2005 թ, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 279
  43. Մելքումյան Ս., «Լեռնային Ղարաբաղ», Երեւան, 1990, էջ 38
  44. ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգավորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 մարտի, 2005 թ, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 281
  45. Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով, «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման ուղիներ», Երեւան 2006, էջ 280
  46. Ալեքսանդր Մանասյան, Ալեն Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 102
  47. Ալեքսանդր Մանասյան, Ալեն Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 118
  48. Информационно-идеологические аспекты нагорно-карабахского конфликта
  49. публикация сайта Լենտա.ռու
  50. публикация ИА "AПA"
  51. № 2 (232) февраль (1-15) 2014 г.
  52. Ալ. Մանասյան, Ալ. Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 281