Խեթական Պետութիւն

Jump to navigation Jump to search
Հին արեւելք. Միկենեան մշակույթը, Հին Եգիպտոսը, Խեթերի պետութիւնը և Ասսուրը (Ասորեստանը)

Խեթական Պետութիւն, Խատտի, Հաթի, հնագոյն պետութիւն Փոքր Ասիայի մէջ։ Ստեղծուած է մ.թ. ա. մօտ XVIII դարուն 1-ին կէսին, երբ Կուսսարա քաղաքի առաջնորդ Անիտտան միաւորած է խեթերի քաղաք-պետութիւններ, գրաուած է Նեսան, Հատտուսան եւ այլն։ Մ.թ.ա. XVIII դարուն 2-րդ կէսին Լաբարնան (Թաբարնա) դարձած է թագաւոր (Թուդխալիա 1) եւ սկզբնաւորել խեթական պետութիւնը (Հին Թագաւորութիւն, մ.թ.ա. XVIII-XVII դդ.)։ Անոր անունը հետագային դարձած է խեթական թագաւորների տիտղոս։ Խեթական պետութիւնը մօտաւորապէս ընդգրկած է Հալիս գետի աւազանը։

Խատտուսիլի Ա. Մուրսիլի Ա. Տելիպինու թագաւորները ընդալայնած են խեթական պետութեան սահմանները՝ ընդգրկելով Փոքր Ասիայի մի շարք այլ շրջաններ։ Մուրսիլի Ա. գրաւած է Պապելոնի եւ Հալէպը (ժամանակակից Հալէպը)՝ կողոպտած է ժամանակի այդ խոշոր քաղաքները։ Մուրսիլի Ա.-ի մահէն հետո սկսուած է գահակալական պայքար, որ վէրփ տուած է Տելիպոն։ Մ.թ.ա. XVI դ. սկսած է խեթական պետութեան պատմութեան մի շրջան, որ սկզնաղբիւրներու բացակայութեան պատճառով չէ ուսումնասիրուած։ Ենթադրուած է որ այս շրջան խեթական պետութիւննը ուժեցած է խուռիներու ազդեցութիւնը։ Մ.թ.ա. XV դ. վերականգնուած է խեթական պետութիւնը (Նոր Թագաւորութիւն, մ.թ.ա. XV-XII դդ.), որ ընդգրկած է համարեայ ամբողջ Փոքր Ասիան, Հայկականլեռնաշխարհի արեւմտեան շրջանները եւ Հիւսիւսային Ասորիքը: Խեթական թագաւորները իրենց արշաւանքներուն ժամանակ ընդհարուած է Հայասայի հետ (Թուդխալիա Գ. արշաւանքները, Հայասայի «թագաւոր» Անիայի եւ Մուրսիլի Բ.-ի միջեւ պատերազմները), կնքած են պայմանագիր (Սուպիլուլիումա Ա.-ի եւ Հայասայի «թագաւոր» Հուկկանայի միջեւ): Սուպիլուլիումա Ա. բազմիցս արշաուած է Եգիպտոսի վրայ եւ խլած են Ասորիքի մի շարք շրջաններ, իրեն ենթարկուած է Միտաննին, խուռիններուն։ Մ.թ.ա. XII դ. 2-րդ քառորդին Փոքր Ասիա ներխուժած թրակա-փռիւգիական ցեղերը կործանեցին խեթական պետութիւնը։

Խեթական պետութիւնը վաղ ստրկատիրական պետութիւն էր։ Հին թագաւորութեան ժամանակարշրջանումը հողի մի մասը եղած է թագաւորի սեփականութիւնը։ Թագաւորի իշխանութիւնը սահմանափակուած է ստրկատիրական վերնախաւի խորհրդով։ Նոր թագաւորութեան շրջանի թագաւորի իշխանութիւննը սահմանափակուած էր։ Երկիր տարբեր մարզերը կառաված են թագաւորի կողմի նշանակւող փոխարքաները։ Նոյն կերպ հասարակութեան մէջ առաւել բարձր դիրք գրաւողները հողաբաժին կու տայինիրենց ստորադրաեալներուն, որոնք անոնց դիմաց պարտաւոր էին կատարած համապատասխան տնտեսական պարտոյթ (սահհան) կամ զինծառայութիւն։ Սահհանը եւ պարտոյթի միւս ձեւը՝ լուծծին, համանման էին վասալիտետին։ Թագաւորին, թագաւորական տան անդամներու եւ բարձր պաշտօնեաներուն բացի, իբրեւ առանձին սոցիալական խաւ, հանդէս էին կու տան զինւորները եւ քրմերը։ Կար բնակչութեան միջակ եւ հողազուրկ ազատ դաս։ Ստրուկները կազմած են համեմատաբար փոքր թիւ։ Ազատներու եւ ստրուկներու միջեւ կար ռազմագերիներու միջանկեալ խաւ, որոնց տուած են հողաբաժիններ։ Քաղաքներու եւ գիւղերու բնակիչները կ'ապրէին համայնքներով։ Խեթական պետութեան կազմի մէջ մտած է բազմաթիւ կիսանկախ թագաւորութիւններ, որոնց շատերը կառաված են թագաւորական տոհմի անդամները։

Խեթական պետութեան տնտեսութիւնը հիմնուած էր անասնապահութեան եւ հողագործութեան վրայ։ Հողագործութիւնը զարգացած էր գետերու հովիտներուն, իսկ անասնապահութիւնն ունէր կիսաքոչւորական բնոյթ։ Զարագացած էր արհեստագործութիւնը (թէեւ մետաղամշակութիւնը սահմանափակ էր) եւ առեաուրը։ Առեւտրականներն կ'օգտուէին յատուկ արտօնութիւններով։ Խեթական պետութեան ռազմական հզօրութեան հիմքը ռազմակառքերով բանակն էր։

Հարաբերութթիւներ Հայասայի հետ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խեթերը աշխարհի այն հնագոյն ժողովուրդները եղած են որոնք հայերը կոչած են այնպէս, ինչպէս հայերն իրենց անուանած են՝ հայ։ Մ.թ.ա. 15-13-րդ դարերուն գրուած խեթական արձանագրութիւններուն յիշատակուաած է Հայասա երկիրը։ Խեթերեն յոգնակի մասնիկ էին սա-ն եւ ասա-ն։ Հայասսա խեթերն նշանակուած էին եւ հայեր, եւ հայերու երկիր՝ Հայաստան։ Հայկի գաւառներուն ու քաղաքներուն անունները՝ խեթերնի թիչ ձեւափոխուած է, օրինակ՝ Թարհիգամա քաղաքը հայոց Թորգոման է (Երզնկայի մօտ): Խեթական արձանագրութիւնները կը պատմեն, որ Հայկը երբեմն դաշնակցած է Խաթթից արեւմուտք գտնւող Արծաւա եւ հիւսիասային գտնւող Կասկա պատութիւններու հետ, որոնք ժամանակ առ ժամանակ յարձակուած են Խաթթի վրայ։ Խաթթերի Թուդհալիա երրորդ թագաւորը ինքն յարձակուած էր Հայկի ու Կասկայի վրայ՝ նուաքեով շրջաններ, սակայն հայերը եւ կասկերը Կեմախի ճակատամարտի հետ են կը մղէին խեթերուն։ Թուդհալիայի մահէն հետո դաշնակիցները կը յարձակուէին Խաթթի վրայ, կը գրաուի Խաթուսա մայրաքաղաքը եւ կ'այրէն այն։ Մ.թ.ա. 1380-1346 թթ. Խաթթիում կ'իշխէր Սուպիլուլիումա թագաւորը, որ կործանած էին Միտանի պետութիւնը, հաշտութեան կնիքին Հայքի հետ, իսկ որպէս դաշինքի ամրապրնդումի Հայկի թագաւոր Խուկաննան կ'ամուսնանան Սուպիլուիումայի դատեր հետ։ Սակայն խաթթիի հայորդի թագաւոր Մարսիլի երկրորդը կը խախտէին դաշինքը եւ յամարձակուէին Հայկի վրայ, որ թագաւորն էր Աննիան (ան անունով կոչուած էր Հայկի Անի քաղաքը): Փոխադարձ յաջողութիւնները կը շարունակուէին երկար ժամանակ, մինչեւ գլխաւոր վտանգը կը դառնար Ասորեստանը։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ռ.Իշխանյան «Պատկերազարդ պատմություն հայոց»[1]
  • Խեթական պետություն [2]