Պուտտայականութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Թիան Թան Պուտա, Հոնկ Քոնկ

Պուտտայականութիւնը ոչ-Աստուածային կրօնական ուսուցմունք մըն է, կամ փիլիսոփայութիւն մը, որ կ'ընդգրկէ այլազան աւանդութիւններ, եւ կրօնական համոզումներ եւ սովորութիւններ, որոնք մեծաւ մասամբ հիմնուած են Կուաթամա Պուտայի ուսուցմունքներուն վրայ, ճանչցուած որպէս «Պուտա» ("Զարթնածը"). Պուտայական սովորութիւններուն համաձայն, Պուտան ապրած եւ ուսուցանած է Հնդկական ենթա-մայրցամաքի հիւսիս արեւելեան բաժինին մէջ, Ք.Ա 6րդ եւ 4րդ դարերու միջեւ։ Ան պուայականներուն կողմէ ճանչուած է որպէս «զարթնած» կամ «լուսաւորուած» ուսուցիչը, որ կիսեց իր իմացութիւններն ու ներթափանցութիւնները, օգնելու համար աշխարհային արարածներուն, անոնց տառապանքներուն վերջ դնելու համար, տգիտութիւնն ու անյագութիւնը վերացնելով։ Պուտայականները կը հաւատան որ այս մէկը կարեի է իրագործել հասկնալով եւ ըմբռնելով «կախեալ սերում»ը եւ «Չորս վսեմ ճշմարտութիւնները»[1]։

Պուտայականութեան երկու հիմնական ճիւղեր կը յիշուին դպրագէտներու կողէ։ Թերավատա ("Երեցներու Դպրոցը") Եւ Մահայանա ("Մեծ Մեքենան"). Թերավատան մեծ թիւով յետեւորդներ ունի Սրի Լանքաի եւ Հարաւ արեւելեան Ասիոյ մէջ (Թայլանտ, Պուրա, Լաօս, Գամպոտեա, եւ այըն). Մահայանան կը գտնուի արեւելեան Ասիոյ մէջ (Չինաստան, Քորեա, Ճափոն, Վիեթնամ, Սինկափոր, Թայուան, եւ այլըն) եւ կ'ընդգրկէ այազան սովորութիւններ «Փիւր Լանտ»էն, Զէնէն, Նիչիրեն Պուտայականութենէն, Թիպեթեան Պուտայականութենէն, Շինքոնէն, եւ Թիանթաէն (Թենտայ). Վաժրայանան, ուսուցմունքներու մարմնացում մը վերագրուած Հնդիկ Սիտտաներուն, կրնայ սեպուիլ որպէս երրորդ ճիւղ մը, կամ Մահայանի այլ ճիւղաւորում մը. Թիպեթեան Պուտտիզմը, որ կ'ուսուցանուի Թիպեթի, Պութանի, Նեփալի, Հնդկաստանի հիմալայեան շրջանի, Քալիքայի, Մոնկոլիայի եւ շրջակայ շրջաններուն մէջKalmykia, կը պահէ Հնդկական Վաժրայանաի ութերորդ դարու ուսուցմունքները

Թերավատա Պուտայականութեան մէջ, ամենամեծ նպատակը Նիրվանայի բարձրագոյն վիճակին հասնիլն է, զոր կ'իրագործուի կիրառկելով «the Noble Eightfold Path»ը (նաեւ ճանչցուած որպէս «the Middle Way»), ազատելով տանջանքի եւ վերածնունթի կլորը (Cycle of Suffering and Rebirth). Մահայանա Պուտայութիւնը կը տենչայ Պուտահուտի հասնելու «bodhisattva path»ի միջոցաւ, վիճակ մը, ուր մէկը կը մնայ վերոյիշեալ շրջանակին մէջ, օգնելու համար ուրիշներուն զարթնելու: Թիպեթեան Պուտայականութիւնը կը տենչայ Պուտահուտի կամ «ծիածան մարմնի» (Rainbow body)[2]։

Պուտայականութեան դպրոցները կը տարբերին իրենց հատուկ ազատագրման տանող ճամփային բնութեամբ, այլազան ուսուցմունքներու եւ հաւատքներու կարեւորութեամբ, եւ հատկապես սովորութիւններով։ Մէկ հիմնական համոզում որ ընթունուած է բոլոր Պուտայականներուն կողմէ Արարիչ Աստուծոյ բացակայութիւնն է։ Պուտայականութեան հաւատքներու եւ սովորութիւններու հիմքերը երեք գոհարներն են։ Պուտան, Տհարման (ուսուցմունքները), եւ Սանղան (ընկերութիւնը). Այս մէկը հիմնական կէտն է, որ կը զատորոշէ Պուտայական մը, ոչ Պուտայականէ մը։

Պուտայականութիւնը ներկայիս ունի 488էն 535 միլիոն հետեւորդ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]