Նաֆթ

Jump to navigation Jump to search
Միջին ծանր նաֆթի՝ հում նիւթի, նմոյշ

Նաֆթ (պհլ.՝ naft), բնական եղանակով յայտնուող, երկիրներու նստուածքային թաղանթին մէջ տարածուած, իւղանման, իւրայատուկ հոտով, դիւրավառ հեղուկ է, կարեւորագոյն օգտակար հանածոյ։ Ան կը յայտնուի երկրագունդի ժայռերու կազմաւորումներուն մէջ եւ բաղկացած է բազմազան մասնիկներու կշիռներով բարդ ածխաջրածիններէ, ինչպէս նաեւ այլ օրկանական բաղադրեալներէ։ Կ՛առաջանայ կազանման ածխաջրածիններու հետ միասին, 1,2-2 քմ.-է աւելի խորութիւն ունեցող հորիզոնականներուն մէջ։ Երկրի մակերեւոյթին մօտ նաֆթը կը փոխարկուի բարձր մալթայի (մածուցիկ նաֆթ), կիսակարծր ասֆալթի։

Կառուցուածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աշխարհի նաֆթի ամբողջական պահեստները

Ածխաջրածիններու համաչափութիւնը խառնուրդի մէջ յոյժ փոփոխական է, եւ կը սկսի կշռով 97% թեթեւ նաֆթերէն մինչեւ նոյնիսկ 50% աւելի ծանր նաֆթերու եւ կուպրերու մէջ։

նաֆթի հում նիւթի ածխաջրածինները առաւելապէս ալկեններ են, ցիկլոալկեն, եւ զանազան հոտաւէտ հիտրոքարպոններ, քանի որ անոր միւս օրկանական խառնուրդները բաղադրուած են բորակածին, թթուածնէ, եւ ծծումբէ, եւ մետաղներու փոքր հետքերէ որոնցմէ են երկաթը, նիքելը, պղինձը եւ վանատիումը։ Ճշգրիտ մասնիկային բաղադրութիւնը կը տարբերի մէկ կազմաւորումէ ուրիշ կազմաւորում, բայց քիմիական տարրերու համաչափութիւնը բաւականին նեղ սահմաններու մէջ կը տարբերի՝ ըստ հետեւեալը.[1]

Նաֆթ արտադրող երկիրներու քարտէս
Նաֆթ սպառող երկիրներու քարտէս։ Մութ գոյնով ներկուած են այն երկիրները, որոնք ամէնէն շատ նաֆթ կը սպառեն[2][3][4]։
Կազմ կշռով
Տարր Տոկոսի շարք
Ածխածին 83-էն մինչեւ 87%
Ջրածին 10-էն մինչեւ 14%
Ազոտ 0.1-էն մինչեւ 2%
Թթուածին 0.1-էն մինչեւ 1.5%
Ծծումբ 0.5-էն մինչեւ 6%
Մետաղներ Պակաս քան 1000 ppm (մասեր միլիոնով)

Նաֆթի պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աշխարհի էներկիայի օգտագործման տիակրամը՝ 1970 թուականի քանակներէն մինչեւ 2025-ի կանխագուշակումը

Առաջին յիշատակութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նաֆթի մասին առաջին յիշատակութիւնը կը հանդիպի Անանիա Շիրակացիի (7–րդ դար) «Աշխարհացոյցին մէջ», ուր գրուած է, որ Մեծ Հայքի օգտակար հանածոները եւ բնական հարստութիւններն էին երկաթը, ածուխը, նաւթը, սալակը, ձիղկը, զառիկը, քարախունկը, «ակն բիւրեղը», աղերը, «ջերմուկքը» եւայլն:[5]

Նաւթի մասին յիշատակած են մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի մէջ XV եւ XVII դարերու ձեռագիրները, որպէս բուժիչ միջոց մաշկային եւ բորբոքային հիւանդութիւններու համար: Ֆրանսայի մէջ ապրող յոյն գիտնական Էյրինի տէ Էյրինսի աշխատութիւնը 1721 թուականին նաֆթի եւ ասֆալթի մասին առաջին գիտական հետազօտութիւնն է: 1763 թուականին Միխայիլ Լոմոնոսովը առաջինն ենթադրած է, որ նաֆթը առաջացած է բուսական նիւթերէ: Տիմիթրի Մենտելէեւը առջեւ քաշած է անօրկանական ծագման վարկածը:

Կիրառման պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նաւթը մարդուն յայտնի է վաղ ժամանակներէն, անոր կիրառութեան սկիզբը կը վերագրի Ք.Ա. VI հազարամեակին: Ան տարբեր նպատակներով (լուսաւորութիւն, դեղանիւթեր, ներկանիւթեր, շինարարական շաղախ, դիազմոսեան նիւթ պատրաստելու համար եւայլն) օգտագործած են Չինաստանի մէջ (Ք.Ա. 220 թուականէն), Բաբելոնի, Եգիպտոսի, Հիւսիսային Ամերիկայի եւ այլ շրջաններու մէջ: Միջագետքի եւ Եգիպտոսի մէջ Ք.Ա. III-րդ հազարամեակին շէնքերու, ջրապատնէշներու, նաւամատոյցներու եւ ճանապարհային շինարարութեան համար որպէս ջրանթափանց եւ կապակցող նիւթ կ՛օգտագործուին ասֆալթէ, աւազէ եւ կիր շաղախէ: Նաֆթը կ՛այրեն կանթեղներու մէջ, կ՛օգտագործեն որպէս դեղ, ռազմական գործերու մէջ՝ պորի, ծծմբի եւ պղնձի հետ՝ «հրէ նետեր» եւ «հրէ կճուճներ» պատրաստելու համար:

Արդիւնահանման պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նաֆթաշտարակ Օքեմա, Օկլահոմայի մէջ՝ 1922-ին

Սկզբնական շրջանին նաֆթը հայթայթած են բաց եղանակով: Հետախուզական մեխանիկական նաֆթի արդիւնահանման գաղափարը կը պատկանի ամերիկացի Ճորճ Բիսսելին (George Bissell ), իսկ գործնականին մէջ ան իրականացուցած է էտուին Տրեյքը (Edwin Drake) Օգոստոս 1859ին Թիթուսուիլի, Փենսիլուանիա նահանգին (ԱՄՆ) մէջ: Անոր սկզբնական շուկան լուսաւորութեան համար էր, իբրեւ կերոսին:

Յամենայն դէպս, մինչեւ 1861 թուական տեւեց, մինչ այդ սկսաւ արտահանուիլ Եւրոպա, նաւաստիներու վախէն՝ կերոսինէն առաջացած կրակներու եւ պայթիւններու շնորհիւ: Առաջին անգամ Ֆիլատելֆիացի մը բեռնառաքիչ էր, որ խումբ մը աշխատողներու համոզեց քանի մը նաւով դէպի Եւրոպա երթալ՝ անոնց խմցնելով եւ խաբելով ու քանի մը նաւ նստեցնելով Լոնտոն հասաւ: Ամերիկեան նաֆթը առաջին անգամ Ռուսաստան հասաւ 1862 թուականին եւ այնտեղ մեծ ընդունելութիւն գտաւ՝ յատկապէս Սանկտ Բեթերսպուրկի մէջ[6]։

Նաֆթի արժէք եւ պատերազմներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ստորեւ ներկայացուած է նաւթի մեկական տակառի արժէքը իւրաքանչիւր տարուայ սկզբը, որ համեմատելի դառնալու համար վերացուած է 2008 թուականի արժոյթով ԱՄՆ տոլարի՝ հաշուի առնելով գնաճը։[7]

Նաֆթի արժէքը տարիներու ընթացքին (ԱՄՆ տոլար 2008-ի արժոյթով/տակառ)
Տարի Միջազգային արժեք ԱՄՆ արժեք Պատերազմ
1972 10
1973 10 Եոմ Քիպուր
1974 43 25
1975 42 25
1976 43 25
1977 43 25
1978 42 25
1979 40 32
1980 69 Իրան-Իրաք
1981 76
1982 75
1983 72
1984 59
1985 57
1986 53
1987 30
1988 31
1989 22
1990 30 Քուէյթ
1991 37
1992 24
1993 24
1994 18
1995 23
1996 24
1997 30
1998 20
1999 13
2000 30
2001 24
2002 21
2003 31 Իրաք
2004 29
2005 36
2006 58
2007 57
2008 91

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Speight James G. (1999)։ The Chemistry and Technology of Petroleum (անգլերէն)։ Marcel Dekker։ էջեր 215–216։ ISBN 0824702174 
  2. U.S. Energy Information Administration. Excel file from this web page. Table Posted: March 1, 2010
  3. From DSW-Datareport 2008 ("Deutsche Stiftung Weltbevölkerung")
  4. One cubic metre of oil is equivalent to 6.28981077 barrels of oil
  5. «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամ, «Հայերը և Բաքուն (1850-ական թթ. - 1920 թ.)», Երևան 2006 թ․։
  6. Yergin Daniel (1991)։ The Prize(անգլերէն)։ Simon & Schuster։ ISBN 0671502484 
  7. Քլիֆորդ Սինգեր (2008)։ Էներգիա և միջազգային պատերազմ՝ Բաբելոինց Բաղդադ և անդր (անգլերէն՝ Energy and International War: From Babylon to Baghdad and Beyond)։ Սինգապուր: World Scientific Publishing Company։ էջ 6։ ISBN 9789812791580 

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • ЕРеменко Н. А. Геология нефти и газа 1968 (ռուս.)
  • Эрих В. Н. Химия нефти и газа 1964 г. Москва (ռուս.)
  • Леворсен А. Геология нефти и газа 1970 г. (ռուս. թարգմ. անգլերէնէն)