Աստղագիտութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Թաթառակեր աստղային համակարգ (կալաքտիքա)
Հէյլ-Պոփփ գիսաստղը, որ 1997-ին տեսանելի էր անզէն աչքով

Աստղագիտութիւն, գիտութիւնն է երկնային մարմիններու (մոլորակներ, աստղեր, միգամածութիւններ, միջաստղային նիւթ, կալաքտիքաներ եւ այլն) եւ անոնց հետ կապուած երեւոյթներու (տարածական բաշխում, շարժումներ, ֆիզիքական բնոյթ եւ վիճակ, փոխազդեցութիւն, յառաջացում ու զարգացում եւ այլն) մասին։ Անիկա միաժամանակ կը մշակէ երկնային մարմիններու դիտումները գործնական նպատակներով օգտագործելու մեթոտներ (ժամանակի ծառայութիւն, աստղագիտական կողմնորոշում, տիեզերական թռիչքներու աստղագիտական կառավարում եւ այլն)։ Ըստ ուսումնասիրութեան առարկաներու կամ մեթոտներու աստղագիտութիւնը կը բաժնուի շարք մը ենթաբաժիններու։

Տիեզերական թռիչքներու ժամանակ անհրաժեշտ ուղեծիրներու րնտրութեան կապակցութեամբ աստղագիտութեան մէջ ձեւաւորուեցաւ նոր բաժին մը՝ աստղատինամիքան, որ կ'ուսումնասիրէ արհեստական երկնային մարմիններու շարժումները։

Արեգակի, մոլորակներու եւ աստղերու տեսանելի շարժումներու պարբերականութիւնը աստղագիտական դիտումներով հաստատուած առաջին օրինաչափութիւններէն է։ Անիկա ինկած է ժամանակի որոշման եւ օրացոյցներու կազմումին հիմքին մէջ։ Այդ պարբերականութիւնը կ'օգտագործուի նաեւ շարք մը երկնային երեւոյթներու (Արեգակի եւ Լուսինի խաւարումներ, Արեգակի, Լուսինի եւ մոլորակներու մերձեցումներ եւ այլն) կանխատեսման համար։ Այդ խնդիրները, անոնց լուծման համար կիրառուող գործիքներու տեսութիւնը եւ թուաբանական մեթոտները կը կազմեն աստղաչափութեան, մարզային ու գործնական աստղագիտութիւններու առարկան։

Մոլորակներու շարժումներու, Արեգակի ու Լուսինի խաւարումներու, պայծառ գիսաւորներու երեւոյթները հին դարերուն կը կապէին Երկրի վրայ տեղի ունեցող իրադարձութիւններու հետ եւ կ'օգտագործէին հասարակական կեանքի երեւոյթներու, մարդոց ճակատագիրի կանխագուշակման նպատակով։ Այդ հարցերով զբաղող կեղծ գիտութիւնը՝ աստղագուշակութիւնը, ոչ մէկ գիտական հիմք չունի, սակայն ժամանակին զարկ տուած է աստղագիտական դիտումներուն եւ անով իսկ նպաստած է Աստղագիտութեան զարգացման։

Մեծ է աստղագիտութեան գիտական եւ գործնական նշանակութիւնը։ Անիկա սերտօրէն կապուած է թուաբանութեան, բնագիտութեանյ, մեքանիքայի եւ միւս գիտութիւններու հետ։ Օգտագործելով այդ գիտութիւններու մեթոտները՝ նաեւ իր հերթին զգալիօրէն ազդած է անոնց զարգացման վրայ։ Այսպէս, երկնային մեքանիքայի յաջողութիւնները 17-րդ դարուն խթանեցին այն ժամանակ բնագիտութեան հիմնական բաժինը կազմող դասական մեքանիքայի զարգացման, որով դրուեցաւ ճշգրիտ բնագիտութեան հիմքը։ Աւելի ուշ (20-րդ դար) աստղաֆիզիքական հետազօտութիւնները հանգեցուցին նոր երեւոյթներու եւ նիւթի՝ տիեզերական պայմաններու մէջ դրսեւորուող, գիտութեան մինչ այդ անյայտ յատկութիւններու բացայայտման, որ զգալիօրէն նպաստեց բնագիտութեան զարգացման։ Մասնաւորապէս, աստղերու ճառագայթման աղբիւրներու ուսումնասիրութիւնը բերաւ ելեկտրական ուժի ջերմամիջուկային աղբիւրներու յայտնադործման։

Միջազգային Եզրի Ծագումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բազմաթիւ լեզուներու մէջ գործածական է աստրոնոմիա եզրը. անիկա կը ծագի յունարէն αστρονομία բառէն, որ կազմուած է άστρον (աստրոն՝ աստղ կամ համաստեղութիւն) en νόμος (նոմոս՝ Բնութեան օրէնք), այսինքն՝ երկնային մարմիններու օրինաչափութիւններու ուսումնասիրում։

Պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին Աշխարհ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղագիտութիւնը հնագոյն գիտութիւններէն է։ Թերեւս ք. ա. աստղագիտութիւնը բաւականաչափ զարգացած էր Բաբելոնի, Եգիպտոսի, Չինաստանի եւ Յունաստանի մէջ: Այսպէս, մեր թուարկութենէն 28 դար առաջ եգիպտական քուրմերը որոշած են տարուան տեւողութիւնը, իսկ Արեգակի խաւարումներու կրկնութեան պարբերութիւնը (սարոս) յայտնի էր արդէն ք ա. 6-րդ դարուն: Ք. ա. 2-րդ դարուն Հիպարքոսի կազմած աստղացուցակը կը պարունակէր հազարէն աւելի աստղերու երկնային կոորդինատները եւ պայծառութեան գնահատականները՝ աստղային մեծութիւններու պայմանական սանդղակով, որ առանց էական փոփոխութիւններու կ'օգտագործուի նաեւ մեր օրերուն։ Կան պատմական վկայութիւններ Հին Հայաստանի մէջ աստղագիտական գիտելիքներու բարձր մակարդակի մասին։

Վաղ ժամանակներուն մարդիկ տեսած են, որ քանի մը լուսատուներ կը փոխեն իրենց դիրքը ուրիշ անշարժ աստղերու նկատմամբ։ Անոնք միասին կը շարժին արեւելք, ապա հակառակ ուղղութեամբ՝ գծելով օղակներ։ Այդ զարմանալի եւ տարօրինակ լուսատուները, որոնք իրենց ձեւով նման են աստղերու, մարդիկ կոչեցին մոլորակներ, այսինքն՝ ճամբան կորսնցուցած, մոլորած։

Հին աշխարհին մէջ յայտնի եղած է հինգ մոլորակ, որոնք կ'երեւին անզէն աչքով։ Երկիրը չի համարուիր մոլորակ եւ բացառիկ տեղ գրաւած է տիեզերքին մէջ։ Այժմ յայտնի մոլորակներէն երկուքը, որոնք անզէն աչքով չենք կրնար տեսնել աստղադիտակի օգնութեամբ, յայտնաբերւոած են վերջին դարերուն՝ Ուրանը 1781-նին, Նեպթունը 1846-ին։ Մոլորակները աստղերէն կը տարբերին առկայծումով։

Մոլորակները, ինչպէս նաեւ Երկրի արբանեակ Լուսին, սեփական լոյս չունին։ Անոնք իրենց վրայ ինկած լոյսը հայելիի պէս կ'անդրադարձնեն Արեգակ։

Երկրի ձեւի, Տիեզերքի մէջ անոր դիրքի եւ մոլորակային համակարգի կառուցուածքի վերաբերեալ ճիշդ միտքեր արտայայտուած են թերեւս ք. ա. 3-րդ դարուն Էրատոսթենեսը որոշեց Երկրի շառաւիղը, իսկ Արիսթարքոս Սամոսացին կը գտնէր, որ Երկիրը կը դառնայ Արեգակին շուրջ։ Սակայն, ք.ե. 2-րդ դարուն Պտղոմէոսի՝ իր ժամանակի աստղագիտական գիտելիքները ամփոփող «Աչմագէստ» աշխատութեան մէջ շարադրուած աշխարհի երկրակեդրոն համակարգը, որուն համաձայն Արեգակը՝ մոլորակներուն հետ միասին կը դառնայ Երկրին շուրջ, եկեղեցւոյ հովանիին տակ լայն տարածում ստացաւ եւ գրեթէ 15 դար անընդհատ իշխեց գիտութեան մէջ։

Աշխարհի Երկրակեդրոն Համակարգը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սովորական առօրեայ դիտումներու ժամանակ մարդոց կը թուի, որ Երկիրը անշարժ է, եւ անոր շուրջ արեւելքէն դէպի արեւմուտք իրենց օրապտոյտը կը կատարեն երկնային լուսատուները։ Այս մտածելակերպը ունէին նաեւ Հին Յունաստանի գիտնականներէն շատեր։

Նշանաւոր թուաբանագէտ Փիւթակորաս, որ համոզուած էր, թէ «թիւերը կը կառավարեն աշխարհը», առաջիններէն էր, որ արտայայտեց այն միտքը, որ Երկիրը գնդաձեւ է եւ Տիեզերքի մէջ կը գտնուի առանց յենարանի։

Հին աշխարհի այլ յոյն մտածող մը Տեմոքրիտ, որ ապրած է 400 տարի մեր թուականէն առաջ, կը գտնէր, որ Արեգակը շատ անգամ մեծ է Երկրից, Լուսինը սեփական լոյս չունի, իսկ Ծիր Կաթինը կազմուած է հսկայական թիւով աստղերէ:

Հին աշխարհի մեծագոյն գիտնական Արիսթոթել կրցաւ իմի բերել հաւաքուած գիտելիքները։

Արիսթոթելի համաձայն, ամէն ծանր բան կը ձգուի դէպի Տիեզերքի կեդրոն, ուր կը կուտակուի ու կը յառաջացնէ գնդաձեւ զանգուած՝ Երկիր մոլորակը։ Մոլորակները կը գտնուին յատուկ մարզերու մէջ, որոնք դառնան Երկրի շուրջ։ Այս համակարգին մէջ Երկիր մոլորակը կը գտնուի անշարժ վիճակի մէջ եւ համակարգը կոչուեցաւ երկրակեդրոն:

Մօտ երկու հազարամեակ անոր կարծիքները կասկածի չէին ենթարկուեր, չնայած թերեւս ք. ա. 434-ին յոյն գիտնական Անաքսակորաս արտայայտած էր այն կարծիքը, որ Արեգակը ոչ թէ աստուած է, այլ հսկայական շիկացած մարմին։

Հին աշխարհի այլ յոյն ներկայացուցիչ Արիսթարքոս Սամոսեցին փիւթակորականներու նման կը գտնէր որ աշխարհի կեդրոնը կը գտնուի Արեգակը, ոչ թէ Երկիրը։ Ան առաջինն էր, որ փորձեց հաշուել Արեգակի չափերը եւ ըստ անոր տուեալներուն, անիկա Երկրէն 300 անգամ մեծ ծաւալ պէտք է ունենար։ Սակայն անոր աշխատանքները մարդոց չէ հասած, եւ մարդկութիւնը մէկուկէս հազարամեակ համոզուած էր, որ Երկիրը աշխարհի անշարժ վիճակի մէջ գտնուող կեդրոնն է։

Անոր նպաստեցին Քլավտիոս Պտղոմէոսի հաշուարկները, որոնցմով ան կը բացատրէր մոլորակներու շարժումները՝ անով վերջնականապէս եւ հիմնաւոր հաստատելով աշխարհի երկրակեդրոն ուսուցումը։

Պտղոմէոս իր յայտնի աշխատանքին՝ «Աստղագիտութեան Թուաբանական տրակտատ»-ին մէջ, որ աւելի յայտնի է «Ալմագէստ» անունով, կը հաստատէ, որ իւրաքանչիւր մոլորակ հաւասարաչափ կը շարժի փոքր շրջանագիծով՝ էպիցիկլով, որուն կեդրոնը անշարժ Երկրի շուրջ կը դառնայ աւելի մեծ շրջանագիծով՝ դիֆերենտով։ Անով ան կրցաւ բացատրել մոլորակներու, ինչպէս նաեւ Արեգակի եւ Լուսինի շարժման իւրայատուկ վարքը։

Պտղոմէոս հաստատած է այն միտքը, որ բոլոր երկնային երեւոյթները տեղի կ'ունենան անշարժ եւ աշխարհի կեդրոնը գտնուող Երկրի շուրջ։ Անոր համար ալ աշխարհի երկկեդրոն համակարգը կը կոչուի իր անունով։

Պտղոմէոսով կը վերջանայ յունական հին աստղագիտութեան զարգացման շրջանը։ Աստղագիտութեան միւս շրջանը արաբներով պայմանաւորուած է։ Պաղտատի մէջ, որ արաբական խալիֆայութեան մայրաքաղաքն էր, կը ստեղծուին գիտակրթական հաստատութիւններ, ուր կը թարգմանուէին դրացի ժողովուրդներու ու հիմնականին՝ յոյն փոլիսոփաներու եւ գիտնականներու աշխատութիւնները։ Այսպիսով, Պաղտատ կը դառնայ Արեւելքի մշակութային կեդրոն։ Արաբներու պատմական ծառայութիւնը այն է, որ անոնք փրկած են յոյն մտածողներու աշխատանքները։ Անոնք սորված են գիտական այդ ժառանգութիւնը եւ հարստացուցած դիտողական տուեալները։

Արաբներու նուաճումները կը լրացնեն անուանի աստղագէտներ Անանիա Շիրակացին Հայաստանի մէջ, ալ-Պիրունին, Օմար Խայամը, Ուլուկ բէկը, ոորնք ստեղծագործած են Միջին Արեւելքի մէջ:

Միջին Դարեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միջին դարերուն բարբարոս ցեղերու արշաւանքներու ժամանակ գրեթէ ամէն ինչ մոռցուեցաւ, եւ աստղագիտութիւնը խոր անկում ապրեցաւ։ Այդ ժամանակաշրջանին եզակի երեւոյթ էին Անանիա Շիրակացիի աշխատութիւնները, որոնց մէջ վերածնունդ ապրեցան յոյն մտածողներու յառաջադիմական գաղափարները։ 10 - 15 դարերուն զգալի թիւով աստղագիտական դիտումներ կատարուեցան արաբական երկիրներու եւ Միջին Արեւելքի մէջ: Մասնաւորապէս յայտնի են Ուլուկ բէկի (15-րդ դար) Սամարղանդի մէջ կատարած դիտումները։

15 դարու արդիւնաբերութեան եւ առեւտուրի զարգացումը, յատկապէս, ծովային ճամբորդութիւնները լուրջ ազդակ դարձան աստղագիտութեան ծաղկման համար։ Ն. Քոպեռնիկոսի, Կ. Կալիլէյի, Ե. Քեպլերի եւ Ի. Նիւթոնի աշխատութիւններով հիմնաւորուեցաւ եւ հաստատուեցաւ աշխարհի արեւակեդրոն համակարգը: Մոլորակներու շարժման օրէնքներու յայտնագործումը (Ե. Քեպլեր) ու մեկնաբանումը (Ի. Նիւթոն) նշանաւորեցին երկնային մեքանիքի կամ տեսական աստղագիտութեան ծնունդը։ Այդ շրջանի աստղագիտութիւնը արդէն կը հիմնուէր երկնային երեւոյթներու բնոյթի իմացութեան վրայ։ Անոր փայլուն ապացոյցներէն են Հալլէյի գիսաստղի յայտնուիլը 1682-ին՝ տեսականօրէն կանխագուշակուած ժամանակ եւ, յատկապէս, Նեփթուն մոլորակի յայտնագործումը 1846-ին՝ Լէ Վերիէ հաշուարկումներու հիման վրայ։ Աստղագիտութեան մեծ յառաջընթացը կապուած էր աստղադիտակներու կիրառութեան հետ։

Աստղադիտակով Լուսինի, Արեգակի, մոլորակներու եւ Ծիր Կաթինի դիտումները առաջին անգամ կատարեց Կ. Կալիլէյը, 1610-ին։ Չնայած Կ. Կալիլէյի ինքնաշէն դիտակի պարզութեան եւ փոքր չափերուն, այդ դիտումներուն շնորհիւ ան յայտնաբերեց Եուփիթըրի չորս արբանեակները եւ արեւաբիծերը։ Ծիր Կաթինի շերտը տարրալուծեց առանձին աստղեր, պարզեց Լուսինի մակերեւոյթի վրայ դիտուող գոյացումներու բնոյթը եւ այլն։ Ճ. Պրետլի յայտնագործեց լոյսի աբեռացիայի երեւոյթը (1727), Մ. Լոմոնոսովը՝ Վեներայի մթնոլորտը (1761)։ Յայտնաբերուեցան նաեւ բազմաթիւ աստղակոյտեր եւ միգամածութիւններ, կրկնակի եւ փոփոխական աստղեր: Փ. Լափլաս մշակեց Արեգակնային համակարգի յառաջացման իր վարկածը, որով սկիզբ առաւ աշխարհագործութիւնը:

Ու. Հերշելի (18 դար), աստղերու բաշխման, Արեգակի ու աստղերու շարժումներու եւ Ծիր Կաթինի կառուցուածքի վերաբերեալ հետազօտութիւնները նշանաւորեցին աստղաբաշխութեան (աստղային աստղագիտութեան) ծնունդը։ 1830-ականներուն չափուեցան քանի մը աստղերու հեռաւորութիւնները (փարալաքսեր)։ Աւելի ուշ, մեծ թիւով աստղերու հեռաւորութիւններու, սեփական շարժումներու եւ տեսագծային արագութիւնների չափումներու հիման վրայ, բացայայտուեցան Կալաքտիքային մէջ աստղերու շարժումներու օրինաչափութիւնները, իսկ 1927-ին Եան Օորտ յայտնագործեց Կալաքտիքայի պտոյտը։

Աշխարհի Արեգակակեդրոն Համակարգը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սակայն աստիճանաբար կը ձեւաւորուի նոր աշխարհահայեացք, որ կը լուսաբանէ մեզ շրջապատող աշխարհը այնպէս, ինչպէս կայ իրականութեան մէջ։ Երկիրը կը դասուի մոլորակներու շարքին մէջ։

Այս ուղղութեամբ մեծ դեր ունեցած է գիտնական Նիքոլայ Քոպեռնիկոսը: 1543-ին, երբ Քոպեռնիկոսը մահամերձ պառկած էր իր անկողինին մէջ, կը տպագրուի իր 40 տարուան աշխատանքի արդիւնքը՝ «Երկնային Մարզերու Պտոյտներու Մասին» դասական աշխատութիւնը։ Ան Երկիրը համարելով մոլորակ եւ նշելով անոր իսկական տեղը մոլորակներու մէջ, Նիքոլայ Քոպեռնիկոսը այսպէս կը պատկերացնէր աշխարհի կեդրոնը, անոր շուրջ շրջագիծով եւ հաւասարաչափ արագութեամբ կը դառնային մոլորակները՝ Մերքուրին, Վեներան, Երկիրը, Հրատը, Եուփիլըրը եւ Սաթուրնը: Իսկ այս մոլորակներէն դուրս կը գտնուի անշարժ աստղերու մարզը։

Նոր Ժամանակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

19-րդ դարու վերջերէն սփեքտրալ վերլուծումը, լուսանկարչութիւնը, ատոմական բնագիտութեան հետ միասին հիմք ծառայեցին աստղային բնագիտութեան զարգացման։ Շուտով աստղերու ներքին կառուցուածքի տեսական հետազօտութիւնը, աստղային բնագիտութեան տուեալներու հիման վրայ, օգնեց բացայայտելու անոնց ուժի աղբիւրները։

1920-ականներէն, երբ մեծ աստղադիտակներու կառուցման շնորհիւ խիստ աճեցաւ մեծ հեռաւորութիւններու վրայ գտնուող տիեզերական առարկաների դիտման կարելիութիւնը, բուռն զարգացում ապրեցաւ արտակալաքտիքական աստղագիտութիւնը, որուն ուսումնասիրութեան առարկաները մեր Կալաքտիքայէն դուրս գտնուող, սակայն նոյն բնոյթի հսկայական աստղային համակարգերը՝ արտաքին կալաքտիքաները եւ անոնց ֆիզիքական խումբերն են (բազմակալաքտիքաներ, կալաքտիքաներու կոյտեր եւ աւելի բարձր կարգի համակարգեր)։

1929-ին Էտվին Հապլը յայտնագործեց Տիեզերքի դիտուող մասի լայնացման մասին վկայող Կարմիր շեղման երեւոյթը, որ տեսականօրէն կանխագուշակած էր Հ. Ֆրիտմանը (1922)։ Աստղագիտութեան կարեւորագոյն արդիւնքներուն մէկ մասը ստացուած է ռատիոաստղագիտութեան զարգացման շնորհիւ։ Եթէ մինչ այդ երկնային մարմիններու եւ անոնց մէջ ընթացող երեւոյթներու վերաբերեալ մեր բոլոր գիտելիքները կը հիմնուէին այդ մարմիններու արձակած լոյսի ուսումնասիրութեան վրայ, ապա ռատիոաստղագիտութիւնը կարելի դարձուց այդ գիտելիքներու խորացումը եւ ընդարձակումը երկնային մարմիններու ռատիոճառագայթման դիտումներով։ Մասնաւորապէս, ռատիոկալաքտիքաներու եւ տիեզերական ռատիոճառագայթման քուազիաստղային աղբիւրներու՝ քուազարներու յայտնադործումը եւ ուսումնասիրումը խիստ նպաստեցին արտակալաքտիքական աստղագիտութեան ու աշխարհագործութեան լուրջ յաջողութիւններու։ Աստղագիտութեան մէջ մեծ հռչակ ունի Հապլի աստղադիտակը:

Երիտասարդ աստղերու համակարգերու՝ աստղասփիւռներու յայտնագործման ու ուսումնասիրութեան շնորհիւ (Վիքթոր Համբարձումեան, 1947) ամուր գիտական հիմքերու վրայ դրուեցաւ եւ արմատական նշանակութիւն ունեցող արդիւնքներու հասաւ աշխարհագործութիւնը։

Նորագոյն Ժամանակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1957-էն սկսեալ, երբ Խորհրդային Միութեան մէջ արձակուեցաւ Երկրի առաջին արհեստական արբանեակը, աստղագիտութիւնը ապրեցաւ որակական նոր թռիչք։ Արհեստական արբանեակներու եւ միջմոլորակային կայաններու միջոցով կատարուող աստղագիտական դիտումները, որոնք ազատ են Երկրի մթնոլորտի խանգարիչ ազդեցութենէն, զգալիօրէն ընդարձակած են աստղագիտութեան կարելիութիւնները (արտամթնոլորտային աստղագիտութիւն)։ Մասնաւորապէս, կարելի դարձած է երկնային մարմիններու ճառագայթման սփեքտրի մինչեւ այսօր անմատչելի մասերու դիտումները։

Խոստումնալից է Արեգակնային համակարգի անդամներու ուսումնասիրութիւնը՝ մօտէն (ավտոմատ տիեզերական կայաններու միջոցով)։

Աստղագիտութիւնը Հայաստանի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղագիտութիւնը՝ իբրեւեւ գիտութիւն, Հայաստանի մէջ ձեւաւորուած է 7-րդ դարուն՝ Անանիա Շիրակացիի տիեզերագիտական ու տոմարագիտական աշխատութիւններով։ Շիրակացին ընդունած է Երկրի գնդաձեւութիւնը, ճիշդ բացատրել Արեգակի եւ Լուսինի խաւարումները, Ծիր կաթինին վերագրած է աստղային բնոյթ։ Աստղագիտութեան եւ տոմարագիտութեան հարցերը 11-րդ դարուն լրջօրէն քննարկած է Յովհաննէս Սարկաւագը «Պատճէն տոմարի» աշխատութեան մէջ, ուր տուած է տոմարագիտութեան հարցերու լրիւ շարադրութիւնը եւ հայկական օրացոյցը համեմատած այլ ժողովուրդներու օրացոյցներու հետ։ Միջին դարերուն Հայաստանի վանական բարձրագոյն դպրոցներու մէջ (Գլաձոր, Տաթեւ) դասաւանդուած են «Տիեզերագիտութիւն» եւ «Տոմարագիտութիւն» նիւթերը։

Հայաստանի մէջ աստղագիտական հետազօտութիւններ տեղի ունեցած են քանի մը աստղադիտարաններու մէջ (Երեւանի, Բիւրականի եւ Գառնիի

Աստղագիտական Դիտումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղագիտութիւնը կը զբաղի Երկրի սահմաններէն դուրս գտնուող մարմիններու եւ երեւոյթներու ուսումնասիրութեամբ։ Աստղագէտը միայն կը դիտէ ու կ'արձանագրէ երկնային երեւոյթները եւ իր գտած փաստերու հիման վրայ կ'ընէ ընդհանրացումներ։ Այդ իսկ պատճառով, աստղագիտութեան ուսումնասիրման մեթոտները կը տարբերին Երկրի բոլոր գիտութիւններու ուսումնասիրութիւններու մեթոտներէ։ Այդ դիտումներէ ստացուած փաստերը կը կազմեն աստղագիտութեան հիմքը։ Ներկայ ժամանակներուն գիտնականներու ձեռք բերած կուտակման համար պէտք եղած երկար ժամանակ, եւ այդ փաստերու ձեռքբերումը կը շարունակուի մինչեւ այսօր։

Աստղագիտութիւնն ամէնէն առաջ դիտողական գիտութիւն է։

Աստղագիտութեան զարգացումը աւելի մեծ թափով սկսաւ առաջ երթալ, երբ իտալացի գիտնական Կալիէօ Կալիլէյը ստեղծեց առաջին հեռադիտակը, եւ ապա ստեղծեցին աստղագիտական այլ գործիքներ։ Այդ տեսակ գործիքները մարդոց կարելիութիւն տուին աւելի ընդլայնելու Տիեզերքի չափերը, յայտնաբերել նոր երեւոյթներ եւ զանոնք ուսումնասիրելու տուեալ ժամանակի գիտութեան կարելիութիւններուն համապատասխան։

Դիտողական փաստերու առկայութիւնը եւ անոնց ընդհանրացումն ու ճիշդ լուսաբանումը կը զարգացնան աստղագիտութիւնը։

Աստղագիտական Չափման Միաւորներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղագիտական միաւորներէն յայտնի է պարսէկը։ 1 պարսէկը հաւասար է ՝ քմ։ Օրինակ Երկրին ամենամօտ գտնուող աստղի՝ Քենտավրոսէն հեռաւորութիւնը հաւասար է 1,3 պարսէկ։ Պարսէկէն բացի, աստղագիտական տարածութիւնները կը չափեն նաեւ լոյսի տարիով՝ հեռաւորութիւնը, որ լոյսը կ'անցընէ մէկ տարուան ընթացքին։ 1 լոյսի տարին հաւասար է ՝ կմ։

1 պկ = ա. մ. ≈ 206 265 ա. մ. = 3.08568 * 1016 մ = 3.2616 լուսային տարի:

1000 պկ = 1 քպկ (քիլոպարսէկ)

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Համբարձումյան Վ. Տ., Աստրոֆիզիկան և աստղերի էվոլյուցիան, Երեւան, 1948:
  • Համբարձումյան Վ. Տ., Տիեզերքի էվոլյուցիայի պրոբլեմները, Երեւան, 1968:
  • Միրզոյան Լ. Վ., Երկնային մարմինների առաջացման մասին, Երեւան, 1956:
  • Թումանյան Բ. Ե., Վաթյան Լ. Ա., Ընղհանուր աստղագիտություն, Երեւան, 1960:
  • Թումանյան Բ. Ե., Հայ աստղագիտության պատմություն, (հ. 1 - 2), 1964 - 1968:
  • Գրոմով Ս․ Վ․, Ռոդինա Ն․ Ա․, Անտարես հրատակչություն, Երեւան, 2009:

Տես Նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]