Թատրոն

Jump to navigation Jump to search

Թատրոնը (յունարէն՝ θέατρον, թարգմ. տեսարաններու վայր, տեսարան) արուեստի ճիւղ մըն է, որուն արտայայտման հիմնական միջոցը դերասանն է, որ կիրարկելով թատերական տարբեր հնարքներ, գործողութիւններու միջոցով հանդիսատեսին կը հասցնէ այն, ինչ որ կը կատարուի բեմին վրայ։ Իբրեւ դերասան կրնայ հանդէս գալ ինչպէս մարդը, այնպէս ալ օրինակ տիկնիկը, կամ ալ այլ առարկայ մը, զոր կը ղեկավարէ մարդը։ Թատրոնը կը նկատուի ամենաազդեցիկ գործիքը, որով կարելի է ներգործել մարդուն վրայ, քանի որ հանդիսատեսը տեսնելով բեմին վրայ կատարուածը, ինքզինք կը նոյնացնէ այս կամ այն կերպարի հետ, որուն պատճառով տեղի կ'ունենայ ինքնամաքրում։

Թատրոնի հիմնական անձնակազմին մէջ կը մտնեն բեմադրիչը, դերասանները, դիմայարդարները, լուսաւորողները, հսկիչները, բեմանկարիչները եւ այլն։[1]

Թատրոնի Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անտիկ Թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տէրը (աջին) եւ անոր ծառան (ձախին) ներկայացման ընթացքին, Ք.Ա.350/340

Թատրոնը կը յառաջանայ Տիոնիսոսին նուիրուած առասպելներու բեմադրութիւններէն։ Այն ժամանակներուն յայտնի էր կտորներու 2 ոճ՝ ողբերգութիւն եւ կատակերգութիւն եւ երկուքն ալ ունէին դիցաբանական կամ պատմական բովանդակութիւն։ Բոլոր դերերը կը խաղային տղամարդիկ։ Դերասանները (սկիզբը բեմին վրայ կ'ըլլար 2 դերասան, երրորդ մը կ'աւելցնէ Սոփոքլեսը) հանդէս կու գային սարսափելի դիմակներով եւ տարբերակներով։ Բեմական ձեւաւորումներ չկային։ Կիներուն միշտ չէր թոյլատրուէր թատրոն երթալ, յատկապէս կատակերգութիւններու, եւ, իբրեւ կանոն, տղամարդիկը կիներէն անջատ կը նստէին։ Հին Յունաստանի մէջ դերասանի մասնագիտութիւնը պատուաբեր կը նկատուէր, իսկ Հռոմէական Կայսրութեան մէջ՝ ամօթալի։

Այդ ժամանակներու յայտնի դերասաններէն էին Էսքիլոսը, Սոփոքլեսը, Եւրիպիտեսը, որոնք կը նկատուին յունական ողբերգութեան հայրերը, իսկ Արիստոփանեսը՝ կատակերգութեան հայրը։ Հռոմի մէջ յայտնի էին Փլաւտոսը, որ կատակերգութիւններ կը գրէր եւ Սենեքան, որ կը մշակէր Եւրիպիտեսի ստեղծագործութիւնները։

Այդ ժամանակաշրջանի յայտնի կտորներէն էին՝ «Պրոմեթեւսը Շղթայուած», «Ելեկտրա», «Օրեսթէա» եւ «Թրիլոկիա»-ն, որոնցմէ շատերը թերեւս կը շարունակուին բեմադրուիլ։

Հին Յունաստանում դերասանները մարզիկներու պէս կը մրցէին իրարու հետ, եւ այստեղ նկատի կ'առնուէր հասարակութեան կարծիքը։ Սոփոքլեսը ոչ մէկ անգամ վերջին դիրքը կը գրաւէ այս մրցումներուն ընթացքին։

Միջնադարեան Թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սատանայի կերպար հնդկական երաժշտական տռամային մէջ

Միջնադարեան թատրոնը կը ձեւաւորուի 10-11-րդ դարերուն՝ լատինական սկզբունքներով, սակայն չի հանդիսանար անտիկ տռամայի շարունակութիւնը։ Թատերական գործողութիւնները՝ մարմնի շարժումները, ձայնային սարքաւորումները, զգեստափոխումները կը սերին շրջիկ դերասաններէն, կատակերգակներէն եւ ձեռնածուներէն։

Թատրոնի հնագոյն ձեւը Զատկուան տօնին բեմականացուած ծիսակատարութիւնն է (Ludus paschalis), որուն հիմքը երկխօսութիւնն էր, որ երբեմն բառացիօրէն կը կրկնէր պատարագակարգը։ Պատարագային բեմականացումներու վայր ծառայած է եկեղեցւոյ տարածքը, եւ միայն 13-րդ դարուն է, որ այս ներկայացումները կը սկսին բեմադրել հրապարակներու վրայ։

Սուրբ Նիկողայոսի տօնէն ետք կը բեմադրուին ներկայացումներ, որոնք չունէին պատարագային ուղղուածութիւն։ Ներկայացումներուն ընդմէջէն հանդիսատեսին կը ներկայացուէր տարածուած առասպելական հերոսներու կերպարներուն հետ կապուած տարբեր իրադարձութիւններ։

13-րդ դարու երկրորդ կէսէն կը սկսին բեմականացնել ամէն ինչ՝ Աստոպածաշոպնչի պատմութիւններ, «Աղուէսի Մասին Վէպը» եւ Ճիովաննի Պոկաչոյի թարգմանուած վէպերը:

Համաշխարհային Թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւելքի Թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դիմակով դերասաններ ներկայացման ընթացքին

Արեւելեան թատրոններուն մէջ (Հնդկաստանի, Ճափոնի, Չինաստանի, Ինտոնեզիոյ թատրոններ) թերեւս կը պահպանուին տռամատիկական, տիկնիկային եւ երաժշտական թատրոններու հին աւանդութիւնները։ Թատերգական գործունէութեան բոլոր ձեւերը կը շարունակուին մնալ այս երկիրներու մշակութային աւանդութիւններուն մէջ, հակառակ որ արեւելեան թատրոններուն մէջ ձեւաւորուած են բազմաթիւ եւ բազմազան ձեւեր ու տեսակներ։ Նախ եւ առաջ անիկա ներկայացումներու իւրայատկութիւնն է։ Թատրոնը կը նախատեսուէր բոլոր անոնց համար, որոնք կը հասկնային բերնի շարժումի, փլասթիքաի եւ մարմնի շարժումներու էութիւնը։ Այստեղ երեւան կու գան ծիսակատարութիւններու լեզուային առեղծուածներու առանձնայատկութիւնները։ Այս մէկը անհրաժեշտ էր դերասանին կարգավիճակ շնորհելու համար. թատերական արուեստը պատուաբեր գործ կը նկատուէր, իսկ թատերական ներկայացումը ծիսական բնոյթ կը կրէր։ Ներկայացումը կը նկատուէր աստուածներու միջեւ իւրայատուկ երկխօսութիւն։

Ափրիկեան Թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ափրիկեան թատրոնի սկզբնակէտը կը նկատուի կենդանիներու պաշտամունքը, որ կը տարածուէր որսորդութեամբ զբաղող ափրիկեան ցեղերու շրջանին մէջ։ Անիկա կ'ուղեկցուէր պարերով, երգերով եւ հարուածային գործիքներու (թմբուկներու, մարիմպաներու) երաժշտութեամբ։ Այս ծիսակատարութիւնը կը կատարուէր ցեղի համար նշանակալի իրադարձութեան՝ յաջող որսի, բերքահաւաքի կամ հաշտութեան ժամանակ։

Թատրոնի Տեսակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տռամա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թատերականացուած գիւղական խնճոյք, 1600
(հեղ. Փիթըր Պրէյկըլ Կրտսեր)

Տռաման արձակի իւրայատուկ տարատեսակ է, որ կը ներկայացուի բեմականացումներու մէչ։[2] «Տռամա» եզրը կը ծագի հին յունարէն «գործողութիւն» բառէն։ Տռամայի բեմականացումը դերասաններու կողմէ բեմին վրայ եւ հանդիսատեսին առջեւ, կ'ենթադրէ համատեղ արտադրանք եւ միասնական ընդունելութիւն։ Այդ երկուքը իրենց ազդեցութիւնը կրնան ունենալ տռամատիկական ստեղծագործութիւններու կառուցուածքին վրայ։[3] Ուիլիամ Շէյքսփիրի «Համլեթ» և Սոփոքլեսի «Էտիպուս Արքայ» ողբերգութիւնները (Ք.Ա.429) տռամայի գլուխգործոցները կը նկատուին,[4] իսկ ժամանակակից գործերից՝ Յուջին Օ'Նիլի 1956 թվականին գրված «Երկար օրը գնում է գիշեր»-ը (Long Day's Journey into Night)։[5]

Տռաման, որ կը նկատուի ասմունքի ոճ, միշտ հակադրուած է դիւցազներգութեան եւ քնարերգութեան հետ սկսած Արիսթոթելի «Ասմունք» (Ք.Ա.335) ստեղծագործութեան ժամանակներէն, որ կը նկատուի տռամատիկական օրէնքի ամենավաղ աշխատութիւնը։[6] «Տռամա» անուանումը իբրեւ ներկայացման իւրայատուկ տեսակի անուն, կ'օգտագործուի 19-րդ դարէն սկսեալ։ Տռամա կը կոչուի այն ներկայացումը, որ կը տարբերի կատաերգութենէն եւ ողբերգութենէն, օրինակ՝ Էմիլ Զոլայի «Թերեզ Ռաքէն» (1873) եւ Անտոն Չեխովի «Իւանով» (1887) ստեղծագործութիւնները։

Տռամային հաճախ կ'ընկերակցին երաժշտութիւնն ու պարը. օփերայի մէջ սովորաբար տռաման կ'երգեն, երաժշտախառն ֆիլմերուն մէջ առկայ են թէ՛ երգերը, թէ՛ երկխօսութիւնները։ Կան տռամայի որոշ տեսակներ, որոնց կ'ընկերակցի երաժշտութիւնը, որպէսզի աւելի ընդգծուի երկխօսութիւնը. անոնք մելոտռամաներն են եւ ճափոնական նոյերը։[7] Պատմության որոշակի ժամանակաշրջանում (հին հռոմեական և ժամանակակից ռոմանական) որոշ դրամաներ գրվում էին կարդալու համար և ոչ թե խաղալու։[8] Յանկարծաբանական թատրոնին մէջ, տռաման նախապէս գրուած չըլլար, ուստի դերասանները ինքնաբերաբար կը ստեղծեն հանդիսատեսին առջեւ։[9]

Երաժշտական թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երաժշտությունը և թատրոնը հնագույն ժամանակներից ի վեր սերտորեն փոխկապակցված են միմյանց հետ, օրինակ՝ աթենքյան ողբերգությունը պարային դրամա էր, որ բեմադրվում էր երգչախմբի կատարմամբ (ներկայացման մեջ հնչում էր ավլոս երաժշտական գործիքը, որը նման է ժամանակակից կլարնետին)։[10] Արդի երաժշտական թատրոնը ներառում է իր մեջ երաժշտություն, երկխոսություն և պար։ Այն առաջացել է 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին հայտնի ժանրերից՝ կոմիկական օպերայից (հատկապես Ջիլբերտ և Սալիվան), վարիետեից (թատրոն, որի խաղացանկը բաղկացած է թատերական, երաժշտական և կրկեսային ժանրերի ներկայացումներից), վոդևիլներից, մյուզիք հոլից։[11] Էդվարդյան երաժշտական կատակերգություններից, 20-րդ դարի մյուզիքլներից և 1920-30-ական թվականների կատակերգություններից հետո մյուզիքլները ձեռք բերեցին ավելի դրամատիկ ուղղվածություն։[12] Վերջին տասնամյակների հայտնի մյուզիքլներից են «Իմ հրաշալի լեդին» (1956 թ), «Վեստսայդյան պատմություն (մյուզիքլ)» (1957 թ), «Մազեր» (1967 թ), «Մերժվածները» (1980 թ), «Օպերայի ուրվականը» (1986 թ)։[13] Մյուզիքլները, որոնք բեմադրվում են Բրոդվեյում և Վեստ Էնդում, շատ հաճախ ունեն բազմամիլիոնանոց բյուջե, որն էլ թույլ է տալիս բեմադրության մեջ օգտագործել բազում թանկարժեք հանդերձանք և դեկորացիաներ։

Կատակերգութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թատերական դիմակներ (ողբերգութեան եւ կատակերգութեան), ռումանական աշխատանք, 2-րդ դար

Այն թատերական ներկայացումները, ուր որպէս պատմութիւն պատմելու միջոց կ'օգտագործուի հումորը կը կոչուի կատակերգութիւն։ Անիկա կը ներառէ թէ՛ «Պոյինկ-Պոյիկգ» ժամանակակից ֆարսը, թէ՛ «Ինչպէս Կ'ուզէք» դասական ներկայացումը։ Այն թատրոնը, ուր պաղ, վիճելի եւ արգիլուած նիւթերը դիտմամբ կ'արտայայտուին հումորի միջոցով, կը կոչուի սեւ կատակերգութիւն (Սեւ հումոր

Ողբերգութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ողբերգութիւնը տռամայի իւրայատուկ ձեւ է, որ պատմականօրէն եզակի եւ կարեւոր դեր կը խաղայ արեւելեան քաղաքակրթութեան ինքնասահմանման մէջ։[14] Այս ձեւը յաճախ օգտագործուած է պատմական շարունակականութեան եւ մշակութային ինքնութեան վրայ զգալի ազդեցութիւն ձգելու համար՝ ինչպէս Ռայմոնտ Ուիլիամս գրած է․ «Յոյները եւ Ելիզավետականները մէկ մշակութային ձեւի մէջ, Հելլեններն ու քրիստոնեաները ընդհանուր գործունէութեան մէջ»։[15][16] Գալով Արիսթոթելի «Ասմունք»-ի (Ք.Ա.335) հետքերով, ողբերգութիւնը կ'օգտագործուի ոճային տարբերակումներ ընելու համար, թէ ընդհանրապէս ասմունքային կտրուածքով (ուր ողբերգութիւնը կը բաժնուի էպիկականի եւ լիրիկականի), եւ թէ տռամայի կտրուածքով (ուր ողբերգութիւնը կը հակադրուի կատակերգութեան։ Ժամանակակից դարաշրջանին, ողբերգութիւնը կը հակադրուի նաեւ տռամային, երաժշտախառն թատրոնին, եւ էպիկական թատրոններուն։[17]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Թատերական գրադարան
  2. Էլամ (1980, 98)
  3. Pfister (1977, 11).
  4. Ֆերգյուսոն (1949, 2–3).
  5. Burt (2008, 30–35).
  6. Ֆրենսիս Ֆերգյուսոն
  7. Օպերան, մյուզիքլը, մելոդրաման և նոն Բենհամում (1998 թ.)
  8. Սենեկա և Բայրոն, Բենհամ (1998 թ.)
  9. Gordon (1983), Duchartre (1929), Johnstone (1981) and Spolin (1963).
  10. Rehm (1992, 150n7).
  11. Jones (2003, 4–11).
  12. Fraser Charlton "What are EdMusComs?" (FrasrWeb 2007, accessed May 12, 2011).
  13. Kenrick John (2003)։ «Մյուզիքլների պատմությունը»։ արտագրուած է՝ մայիսի 26, 2009 
  14. Banham (1998, 1118) and Williams (1966, 14–16).
  15. Williams (1966, 16).
  16. Williams (1966, 13–84) and Taxidou (2004, 193–209).
  17. Carlson (1993), Pfister (1977), Elam (1980) and Taxidou (2004).