Մետաքսի Ճանապարհ

Jump to navigation Jump to search
Ա. դարուն Մետաքսի մեծ ճանապարհը իրարու կապած է Տացինը եւ Սերեսը

«Մետաքսի ճանապարհ» (չին.՝ 絲綢之路, ուզպ.՝ Buyuk Ipak Yo'li, ղազ.՝ Ұлы Жібек жолы, ղրղզ.՝ Улуу жибек жолу, պարս․՝ جاده ابریشم, արաբ․՝ طريق الحرير‎‎, հնդ.՝ रेशम मार्ग, մոնղ.՝ Торгоны зам), կարաւանային ճանապարհ, որ միջնադարուն կապած է Արեւելեան Ասիան Միջերկրական ծովուն հետ։ Առաջին հերթին այն օգտագործուած է Չինաստանէն մետաքս արտահանելու նպատակով, որմէ ալ առաջացած է Մետաքսէ Մեծ Ճանապարհ անուանումը։ Ճանապարհը հարթուած է Ն.Ք. 2–րդ դարուն, անցած է Սիանէն մինչեւ Դունխուան։ Այնտեղ այն կը ճիւղաւորուէր. հիւսիսային ճանապարհը կ՛անցնէր Տուրֆանի մէջով, այնուհետեւ կ՛անցնէր Պամիրը եւ կը հասնէր Ֆերկանա եւ Ղազախստան, հարաւայինը՝ Լոպնոր լիճի կողքով Տակլա Մական անապատի հարաւային եզրով, Եարկենդի եւ Պամիրի մէջով կը հասնի Պաքթրիա, իսկ այդեղէն՝ Պարֆիա, Հնդկաստան եւ Մերձաւոր Արեւելքով դէպի Միջերկրական ծով։ Չինաստանը Առաջաւոր Ասիոյ եւ ապա՝ Եւրոպայի հետ կապող առեւտրակարաւանային մայրուղիի անուանումը։ Կը գործէր սկսած Ն.Ք. 2-րդ դարէն մինչեւ Յ.Ք. 16-րդ դարը։

Եզրը ներկայացուած է 1877-ին գերմանացի աշխարհագրագէտ Ֆերտինանտ ֆոն Ռիխտհոֆենի կողմէ։

Մետաքսի Ճանապարհով փոխադրուող հիմնական ապրանքը չինական մետաքսն էր։ Մետաքսի Ճանապարհը սկիզբ կ՛առնէր կեդրոնական Չինաստանէն։ Հարաւային երթուղին կ՛անցնէր Սոթան, Արքենտ, Պալհ եւ Մերվ քաղաքներով, հիւսիսայինը՝ Տուրֆան, Կաշգար, Սամարղանտ, Մերվ քաղաքներով, ուր միանալով հարաւայինին՝ կ՛երկարէր Հեկատոմպիլ, էկբատան, Պաղտատ քաղաքներով դէպի Միջերկրական ծովու Տիւրոս եւ Անտիոք նաւահանգիստները։ Մետաքսի Ճանապարհի մէկ հատուածը Իրանի հիւսիսային շրջաններէն կը հասնէր Արաքսի հովիտ՝ Ջուղայի գետանցով դէպի Նախճաւան եւ Արտաշատ, այնտեղէն՝ Սեւ ծովու նաւահանգիստները։

Մետաքսի Ճանապարհի երկարութիւնը աւելի քան 7 հազար քմ էր։ Իր գոյութեան առաջին դարերուն Մետաքսի ճանապարհով առեւտուրի միջնորդութեան համար գերակշիռ դեր ձեռք բերելու նպատակով սուր պայքար կար Հռոմի եւ Պարթեւստանի թագաւորութեան առեւտրական վերնախաւերուն միջեւ։ 5-6-րդ դարերուն Մետաքսի Ճանապարհի զգալի մասը պարսկա-սողդիական վաճառականներու ձեռքն էր, իսկ Արաբական խալիֆայութեան կազմաւորումէն (7-րդ դար) յետոյ գերակշռութիւն ստացան արաբ առեւտրականները։ Ծովագնացութեան յետագայ զարգացման հետեւանքով, սկսած 14-րդ դարէն, Մետաքսի ճանապարհի նշանակութիւնը նուազեցաւ։ Մետաքսի ճանապարհը մեծ չափով նպաստեց Ասիոյ եւ Եւրոպայի ժողովուրդներու տնտեսական եւ մշակութային կապերու զարգացման։

Ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին թագաւորութեան մետաքսի օրինակ

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի յաղթական արշաւանքները ստեղծեցին նախադրեալներ հաստատուն առեւտրային յարաբերութիւններու։ Չինաստանը կը սկսի արտահանել մետաքս։

Հին հիւսիսային ճանապարհը ստեղծուած է ՈՒտի կայսեր ժամանակ, ով տափաստանային հունի ժողովուրդի առաջնորդ Չժան Ցեանին կ՛ուղարկէ փնտրելու իրենց թշնամիներուն՝ որոնք յարձակած էին հարաւէն, իրենց հետ բանակցութիւներ կնքելու նպատակով։ Ճամբորդութեան ժամանակ Ն.Ք. 138-126 թուականներուն Չժան Ցեանը կը տեսնէ Ֆերգանայի հովիտին մէջ իրենց գեղեցկութեամբ հմայող ձիեր։ Ան կը զեկուցէ կայսեր այլ երկիրներու մէջ մետաքսի բացակայութեան մասին եւ խորհուրդ կու տայ սահմանին այդ չքնաղ ձիերուն հետ փոխանակել մետաքսը, ինչպէս նաեւ գինի, քաղցր պտուղներ եւ այլն։

Հան թագաւորութեան մետաքսի օրինակ

Ք.ա. 121-ին առաջին մետաքսէ եւ պրոնզէ հայելիներով քարաւանը կ՛ուղղուի դէպի Ֆերգանայի հովիտ։ Մետաքսը արեւմուտքին մէջ բարձր կը գնահատէին վնասատու միջատներուն դիմակայելու համար։ Աշխարհի առեւտուրը կը շարունակուի արդէն նոր՝ հարաւային ճանապարհով։ Բացի այդ ապրանքի մէկ մասը կը տեղափոխուէր Հնդկական ովկիանոսով։

Մետաքսէ ճանապարհի «Ոսկէ դարը»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմտեան վաճառականի արձանիկ.Կառուցուած է Հիւսիսային Վէյ չինական պետութեան մէջ
Մետաքսէ Ճանապարհի մաքսային կէտ

Արեւելքէն արեւմուտք ճամբորդութեան ընթացքին մետաքսը եւ համեմունքները անցած են տասնեակ ձեռքերով։ Պատմաբանները կը պատմեն հիմնականին ապրանքներու եւ արուեստագիտութեան ճամբորդութիւններու մասին, ոչ թէ մարդոց։ Տեղափոխութեան համար հիմնականին կ՛օգտագործէին ուղտեր։ Ուղտերու քանակը քարաւաններուն մէջ կը կազմէր երեքէն մինչեւ 300 [1]։ Տան թագաւորութեան հետ առեւտրական աշխոյժ կապերու շնորհիւ զարգացաւ միջինասիական հագուստներու եւ յարդարանքի նորաձեւութիւնը: Առեւտրական աշխոյժ կապերու շնորհիւ զարգացաւ միջինասիական հագուստներու եւ յարդարանքի նորաձեւութիւնը[1]:

4-9-րդ դարերուն համաշխարհային առեւտրային ցանցին կ՛աջակցէին սողդերը՝ հիւսիսի եւ հրեաները հարաւի մէջ։ Սողդերէնը կը դառնայ միջազգային շփման լեզու, օրինակ՝ պուտտիզմի սուրբ գրութիւնները կը թարգմանուէին սանսկրիտէն չինարէն սողդերէնով։ Սողդական առեւտուրի ներքին կազմակերպման մասին որոշակի լոյս կը սփռեն վաճառականներէն մէկուն նամակները[1]:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png