Թէյ

Jump to navigation Jump to search
Կանաչ Թէյ

Թէյը անուշբոյր ըմպելիք մըն է, որ կը պատրաստուի թէյենիին (Camellia sinesis) մշակուած թերթիկներուն վրայ լեցնելով գաղջ կամ եռացած ջուր։ Թէյենի մշտադալար թուփ մըն է, անոր հայրենիքը Ասիան[1] է։ Ջուրէն ետք ամէնէն աւելի տարածուն գտած ըմպելիքն է[2]։ Կարգ մը թէյեր, ինչպէս «Տարճիլինկ»ը եւ չինական կանաչ թէյը ունին զովացնող յատկութիւն, քիչ մը լեղի եւ փոթոթող համ[3], մինչ այլ տեսակի թէյեր ունին աւելի անոյշ եւ համային տարբեր առանձնայատկութիւններ։ Թէյին հայրենիքը Չինաստանն է։ Գործածուած է որպէս բժշկական ըմպելիք։ Արեւմուտք հասած է շնորհիւ փորթուկալցի կղերականներու եւ վաճառականներու, որոնք թէյը Եւրոպա ներմուծեցին 16-րդ դարուն։ 17-րդ դարուն թէյ խմելը կենցաղային նորաձեւութիւն դարձած էր անգլիացիներուն մօտ, որոնք սկսան Հնդկաստանի մէջ մեծ քանակով թէյ մշակել, արտադրել եւ վաճառել, խափանելով Չինաստանի մենատիրութիւնը թէյի վաճառականութեան մէջ[4]։

Բոյսերէ պատրաստուած թէյը (herbal tea) պտուղներէ եւ խոտաբոյսերէ պատրաստուած ըմպելիքներ են, որոնք չեն պարունակեր թէյ։ Ասոնք ճանչցուած են Tisane կամ herbal infusion անունով, որ կը նշանակէ բուսական թէյ։

Ստուգաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թէյ բառին չինական արտայայտութիւնն է : Բառը Չինաստանի տարբեր շրջաններու մէջ հնչուած է տարբեր ձեւով. Մանտարինի մէջ (Չինաստանի հիւսիսը եւ հարաւ արեւմտեան շրջանը) հնչուած է «չա», Wu չինարէնի մէջ՝ «զօ», իսկ մին չինարէնի մէջ՝ «թա» կամ «թէ»: Սակայն մէջ առաջադրանք կայ, որ թէյի տարբեր անունանումները յառաջացած են հին չինարէնի տարբեր բառերէ

Թէյին Օգտագործումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ճաբօնական թէյի արարողութիւն
Թէյին կշռման կայան Ռուսիոյ կայսրութեան մէջ, Պաթումի, 1915-են առաջ:

Թէյը կրնան օգտագործիլ վաղ առաւօտեան, ինչը կը տայ առոյգութիւն՝ իր մէջ պարունակող L-թէանինին, թէոֆիլինին եւ քոֆէինին (երբեմն կըսեն՝ թէին) շնորհիւ: Անկէ բացի, որ ջուրէն ետք թէյը կը համարուի մարդկութեան ամենէ օգտագործող խմելիքը, շատ մշակոյթները ան նաեւ կ'օգտագործեն տարբեր իրադարձութիւններու ժամանակ, ինչպիսիք են ետճաշեայ թէյը կամ թէյախմութիւնը: Քանի մը մշակոյթներին մէջ, ինչպէս չինականը եւ ճափոնականն են, յառաջացած են թէյի ծիսակատարութիւն, որոնց ատենը իրենց հաճոյքին համար նրբաճաշակ կահաւորած միջավայրին ներսը կ'օգտագործեն թէյի պատրաստման աւանդական եւ արարողակարգային եղանակներ:
Միացեալ Թագաւորութեան մէջ կ'օգտագործեն ամեն օր եւ յաճախ՝ երկրի բնակչութեան մէծամասնութիւնը եւ կը յաւակնէ դառնալ Պրիթանական մշակութային ըմպելիքներէն մին: Պրիթանիոյ տուներուն մէջ լաւ վարուելակերպերէն կը համարուի մտնելէ անմիջապէս ետք հիւրերուն թէյ առաջարկիլը: Նուրբ ճենապակիէ սպասքով եւ քաղցրավենիքով ետճաշեայ թէյը մշակութային կարծրատիպ կը համարուի, երբեմն կը հանդիպեն հրաշագեղ թէյի տուներուն մէջ: Անգլիոյ հարաւ-արեւմուտքին մէջ շատ սրճարաններ կը հրամցնեն «քրէմ» թէյը, որ բաղկացած է թխուածքներէ, հարած սէրուցքէ եւ մուրաբաներէ: Նաեւ մաս կը կազմէ երեկոյան սեղանին:
Թուրքական թէյը թուրքական խոհանոցին կարեւորագոյն մասը կը կազմէ, եւ ամենէ շատ հանդիպող տաք ըմպելիքը կը համարուէ, չի նայած, որ սուրճին օգտագործումը երկրին մէջ շատոնց յայտնի է: 2004-ին Թուրքիան արտադրած է 205 500 թօն թէյ (աշխարհի ամբողջ արտադրած քանակին 6.4%-ը), ինչը կը դարձնէ անոր աշխարհին ամենէ մէծ շուկաներէն մին՝[5] Ինչ կը վերաբերէ 2013-ին, ամեն շունչին ընկնող հաշվարկով թէյին սպառումը կը կազմէ տարին 13.8 ք.կ.[6]

Ռուսիան ունէ երկար եւ հարուստ թէյի աւանդոյթ՝ 1638 թուականէն սկսած, երբ Միխայիլ 1-ին ցարը կը ներդնէ զայն: Հանրային միջոցառումները թերի կը համարուին առանց թէյախմութիւնը, որը սովորաբար կը եփեն «սամովարներուն» (ռուս.՝ самовар) մէջ: Այսօր ռուսաստանցիներու 82 %-ը ամեն օր թէյ կ'օգտագործէ:

Ըմպելիքին Պատրաստումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեւ Թէյ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեւ թէյին առոյգ նիւթերէն շատերը չեն զարգանար 90°-էն ցածր ջերմաստիճաններուն:[7] Որպէս հետեւանք, Արեւմուտքին մէջ սեւ թէյը սովորաբար կը թրմեն եռացումին մօտ ջերմաստիճանին՝ շուրջ 99°: Սեւ թէյին պատրաստման հետ կապուած ամենէ մէծ սխալն անիկա է, երբ կ'օգտագործեն շատ ցածր ջերմաստիճանի ջուր: Քանի որ եռման կետը կ'իջնէ բարձրութեանը զուգահեռ, լեռնային շրջաններին մէջ կը դժուարանայ թէյին պատրաստումը: Թէյին ամանի տաքացումը թրմելէ առաջ ունէ մէծ նշանակութիւն ցանկացած բարձրութեան պարագային:
Արեւմուտքին մէջ թէյը սովորաբար կը թրմուէ շուրջ չորս վայրկեան: Հնդկաստանին մէջ թէյը յաճախ կը եռացնեն տասնհինգ վայրկեան եւ աւելի, մասալայ ստանալուն համար:

Կանանչ Թէյ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թեթեւ ըմպելիք նախընտրող տարածաշրջաններուն մէջ, ինչպէս Արեւմուտքը եւ Հեռաւոր Արեւելքն են, կանանչ թէյը կը թրմուէ շուրջ 80÷85 °C ջուրի մէջ: Անանկ երկիրներուն մէջ, ինչպիսիք Հիւսիսային Ափրիկէի եւ Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներն են, կը նախընտրեն դառը թէյ, ատոր համար կ'օգտագործեն աւելի տաք ջուր: Մարոքին մէջ կանաչ թէյը կ'ընկղմուի ջուրին մէջ 15 վայրկեանին տեւողութեամբ:

Թէյին համար նախատեսուած տարողութիւնը յաճախ նախապես կը տաքացնեն՝ ժամանակէն շուտ հովանալէն խուսափելուն համար: Բարձրորակ կանանչ եւ սպիտակ թէյերուն քանի մը անգամ նօրեն ջուր աւելացնել կարելի է:

Սպասք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուրմ դնելուն համար սովորաբար կ'օգտագործուի չջնարակուած հախճապակեայ թէյաման: Սպասարկող թէյամանը ճէնապակիէն է, որը ջերմութիւնը լաւ կը պահէ: Մէծ թէյամանները 19-րդ դարէն ետք յայտնագործուած են, քանի որ մինչ այդ թէյը հազւագիւտ եւ խիստ սուղ եղած էր: Փորձառու թէյ ըմպողները յաճախ կը պնդեն, որ թէյը խառնիլ կարելի չէ, քանի դեռ ան կը թրմուէ: Անոնք կըսեն, որ ատիկա բաւարար չէ թէյը մուգցնելուն համար, եւ որը, սակայն, հաւանաբար, թանինի հասուննալը կ'ուշացնէ: Նոյն ատիկա պատճառաւ պետք չէ մզել ծրարին վերջին կաթիլները՝ աւելի թունդ թէյ ստանալուն համար աւելի շատ թէյի տերեւներ օգտագործել պետք է:

Արտադրութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2003-ին թէյին արտադրութիւնը աշխարհին վրայ կազմած է 3.21 մլն թօն[8] 2010-ին ան 4.52 մլն տօնէ աւելիին հասած է 2009-ի համեմատ 5.7%-ով աւելցած ըլլալով:[9] 2013-ին աշխարհին թէյին արտադրութիւնը 5.34 մլն թօնը հասած է, 2012-ին համեմատած 6.17%-ով աճած ըլլալով: Ամենէ շատ արտադրողներ կը համարուին Չինաստանը, Հնդկաստանը, Քենիաը, Շրի Լանքան եւ Թուրքիան:

Վաճառքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Համաձայն ՄԱԿ-ին պարենի եւ գիւղտնտեսութեան կազմակերպութեան (FAO), 2007-ի տվեալներով, թէյին խոշորագոյն ներկուծողը ըստ քաշի, Ռուսիան եղած է, որուն կը հետեւին Միացեալ Թագաւորութիւնը, Փաքիստանը եւ Միացեալ Նահանգները:[10]
Քենիան, Չինաստանը եւ Շրի Լանքան 2007-ին ամենէ շատ արտահանած երկիրները եղած են:՝ 374 229, 292 199, 193 459 եւ 190 203 համապատասխանաբար:[10][11] Սեւ թէյը ամենէ մէծ արտահանողը Քենիա եղած է, այն դեպքը, երբ մամենէ շատ արտադրած (եւ սպառած) երկիրը Հնդկաստանն է:[11][12]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Martin, p. 8
  2. Alan Macfarlane, Iris Macfarlane (2004)։ The Empire of Tea։ The Overlook Press։ էջ 32։ ISBN 1-58567-493-1 
  3. Penelope Ody, (2000)։ Complete Guide to Medicinal Herbs։ New York, NY: Dorling Kindersley Publishing։ էջ 48։ ISBN 0-7894-6785-2 
  4. http://www.teamuse.com/article_000803.html
  5. World tea production reaches new highs
  6. Turkish Statistical Institute (11 August 2013)։ «En çok çay ve karpuz tüketiyoruz (in Turkish)/ We consume a lot of tea and watermelon»։ CNN Turk։ արտագրուած է՝ 24 August 2013 
  7. Gulati Ashu, Sharma Vaishali (November 2005)։ «Թէյին գաթեխիններուն արտազատումը՝ կախուած պատրաստման եղանակէ եւ թորումին ջերմաստիճանէ:»։ Food Chemistry 93 (1): 141–148։ doi:10.1016/j.foodchem.2004.10.016։ արտագրուած է՝ 7 December 2014 
  8. Food and Agriculture Organization of the United Nations—Production FAOSTAT. Retrieved 30 April 2010.
  9. Agritrade Executive Brief on Tea, 2013 Retrieved 21 Feb 2014
  10. 10,0 10,1 Food and Agriculture Organization of the United Nations—Trade FAOSTAT
  11. 11,0 11,1 «IMPORTS: Commodities by country»։ Faostat.fao.org։ արտագրուած է՝ 24 January 2011 
  12. Thompkins Gwen (16 September 2009)։ «In Kenya, Tea Auction Steeped In Tradition, Gentility: NPR»։ npr.org։ արտագրուած է՝ 18 September 2009