Գրականութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Գրականութիւն, հասարակութեան հոգեւոր կեանքի կարեւոր բնագաւառ։ Լայն առումով գրականութիւն կը կոչուին առհասարակ գրաւոր խօսքը, անոր միջոցով շարադրուած հասարակական-քաղաքական, գիտական, փիլիսոփայական, հրապարակախօսական, մանկավարժական կամ գործնական բնոյթ ունեցող երկերը, նեղ առումով՝ արուեստի հիմնական տեսակներէն մէկը՝ գեղարուեստական գրականութիւն։

Գրականութիւնը ծագած է գիրի, այբուբենի յառաջացումէն ետք (շատ լեզուներուն մէջ օգտագործուող «լիտերատուրա» եզրը կը կապուի լատիներէն լիտեր-տառ արմատի հետ)։

Գեղարուեստական գրականութեան առաջին նշանաւոր երկերը բանահիւսական ստեղծագործութիւններու գրառման կամ մշակման արդիւնք են։

Գեղարուեստական գրականութիւնը, ինչպէս եւ արուեստի միւս տեսակները, իրականութեան ճանաչման, արտացոլման ձեւերէն է, որ կ'իրականացուի գեղարուեստական-պատկերաւոր եղանակով։

Ըստ կառուցման արտաքին եղանակի՝ գրական երկերը կը բաժնուին երկու մեծ խումբի՝ արձակ եւ չափածոյ։ Սկսած հնագոյն ժամանակներէն՝ գրականութիւնը ունի երեք մեծ բաժին, որոնք կը կոչուին սեռեր՝ էպիկական, քնարական եւ դրամատիկական։[1]։

Գեղարուեստական գրականութիւնը հիմք կը ծառայէ արուեստի տարածական եւ համադրական տեսակներու զարգացման համար[2]։

Հասկացութեան Սահմանափակումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնականօրէն գրականութեան տակ կը հասկանան գեղարուեստական գրականութիւնը, այսինքն գրականութիւնը՝ որպէս արուեստի տեսակ։ Սակայն այդ ժամանակակից ընկալումը պէտք չէ կիրառել այսօրէն հեռացուած ժամանակաշրջաններու վրայ։ Հնագոյն գիտական տրակտատներն ու կրօնա-դիցաբանական ստեղծագործութիւնները, ինչպիսիք են օրինակ Հեսիոտոսի «Թէոկոսիա»-ն ու Լուքրեցիուսի «Իրերու բնութեան մասին», ժամանակակիցներու կարծիքով չէին հակադրուեր, օրինակ էպիկական պոեմներուն (Հոմերոսի «Իլիական» կամ Վերկիլիոսի «Էնեական») ինչպէս ոչ գեղարուեստական գրականութիւնը գեղարուեստականին։ Ռուսաստանի մէջ 1820-ական թուականներուն քննադատները որդեգրած էին այն կարծիքը, որ ռուս արձակի լաւագոյն նմուշներն են Քարամզինի «Ռուսական պետութեան պատմութեան»-ն ու Նիքոլայ Տուրկենեւի «Հարկերու տեսութեան փորձը»։ Բաժնելով այլ ժամանակաշրջաններու գեղարուեստական գրականութիւնը կրօնական, փիլիսոփայական, գիտական, հրապարակախօսական գրականութենէն՝ մենք կը ծրագրենք մեր ժամանակակից պատկերացումները անցեալի։

Յամենայն դեպս, գրականութիւնը ունի շարք մը ընդհանուր յատկութիւններ, որոնք անփոփոխ են բոլոր ազգային մշակույթներուն մէջ ու մարդկային պատմութեան ամբողջ ընթացքին, չնայած այդպիսի յատկութիւններէն իւրաքանչիւրը կապուած է որոշակի խնդիրներու ու բացառութիւններու հետ.

  • Գրականութեան մէջ կը մտնեն հեղինակային հատուածները (որոնցմէ են՝ անանունները, այսինքն՝ անոնք, որոնց հեղինակը ինչ-ինչ պատճառներով անյայտ է, ու խմբակայինները, այսինքն՝ գրուած խումբի կողմէ, որ երբեմն բազմամարդ կ'ըլլայ, եթէ խօսքը կ'երթայ օրինակ՝ հանրագիտարանի մասին, սակայն բաւականին որոշակի)։ Անիկա, որ հատուածը կը պատկանի որեւէ անձի, անոր կողմէ ստեղծուած է, կարեւոր է այս պարագային ոչ թէ իրաւաբանական տեսանկիւնէն ու ոչ հոգեբանականէն (հեղինակը, որպէս կենդանի արարած, որուն մասին ընթերցողը կարող է փորձել վերծանել կարդացածէն), այլ այն պատճառով, որ միաձոյլ հեղինակը առկայութիւնը կ'ապահովէ հատուածի աւարտը. հեղինակը կը դնէ վերջակէտը, ու ատկէ ետք հատուածը կը սկսի ինքնուրոյն գոյատեւել։ Մշակոյթի պատմութեան յայտնի են հատուածներու տիպեր, որոնք կը գոյատեւեն այլ օրէնքներով. Օրինակ՝ ժողովրդականները. հեղինակի բացակայութեան պատճառով հատուածը վերջնականապէս ամրացուած չէ, ու ան, որ հերթական անգամ անիկա կը պատմէ կամ գրի կ'առնէ, ազատ է այն փոխելու, երբեմն՝ նշանակալիօրէն։ Այսպիսի հատուածի այս կամ այն գրառումները կարող են կապուած ըլլալ գրողի կամ գիտնականի անուան հետ, որ իրականացուցած է այս գրառումը (օրինակ՝ Աֆանասիեւի «Ժողովրդական հեքիաթները»), սակայն ոչ գրական հատուածի այդպիսի գրական ամրագրումը չ'ապահովեր ատոր այլ տարբերակներու բացակայութիւնը, ու այդպիսի գրառման հեղինակին կը պատկանի այդ գրառումը, այլ ոչ ինքը՝ հեքիաթը։
  • Նախորդ յատկութեան հետ կապուած է եւս մէկը՝ գրականութեան մէջ կը մտնեն գրաւոր հատուածները ու չեն մտներ բանաւորները։ Բանաւոր ստեղծագործութիւնը պատմականօրէն կը նախորդէ գրաւորին, ու անցեալին, ի տարբերութիւն գրաւորի, չէր ամրագրուեր։ Ժողովրդական բանահիւսութիւնը միշտ եղած է բանաւոր (ընդհուպ մինչեւ 19-րդ դարը, երբ սկսան ի յայտ գալ ատոր գրաւոր տարբերակները)։ Հասարակութեանը, սակայն, յայտնի են սահմանային ու անցումային տարբերակներ։ Այսպէս, ազգային մշակույթներուն մէջ, որոնք կ'իրականացնէին 20-րդ դարու զարգացման մեծ թռիչք, կը պահպանուէին ու կը պահպանուին պատմիչները, որոնք կը զբաղին բանաւոր (բանաստեղծական, գրեթէ երգի նման) ստեղծագործութեամբ. Նախկինին այսպիսի երգերը կ'երթային դէպի բանահիւսութիւնը ու այնտեղ կը գոյատեւէին, փոխուելով ու զարգանալով այլ կատարողներու միջոցով, սակայն նորագոյն ժամանակին մէջ օրինակ՝ Ճամպուլ Ճապանի ստեղծագործութիւնները կ'ենթարկուէին գրաւոր ամրագրման իրենց ստեղծումէն ետք ու այն պատճառով գոյութիւն ունին, որպէս գրականութիւն։ Մէկ այլ ձեւ բանաւոր ստեղծագործութեան վերափոխմանը գրաւորի այսպէս կոչուած «գրական գրառում»-ն է՝ օրինակ՝ Զոյա ու Ալեքսանդր Կոսմոտեմիանսկիներու յուշերը, որոնք բազմիցս հրատարակուած են առանձին գիրքերով, գրանցուած են ամոր բառերէն ու դարձուած են գրական հատուած անկէ հարցազրոյց վերցնող գրող Ֆրիտա Վիկտորովայի կողմէ։
  • Գրականութեան մէջ կը մտնեն այն հատուածները, որոնց նիւթը կը հանդիսանան բացառապէս մարդկային լեզուի բառերը, ու չեն մտներ չտարբերակուած ու համադրական հատուածները, այսինքն անոնք, որոնց մէջ բառային մասը չի կրնար տարանջատուիլ երաժշտականէն, տեսողականէն կամ որեւէ այլ մասէ։ Երգը կամ օփերա որպէս այդպիսին չեն հանդիսանար գրականութեան մաս։ Եթէ երգը գրած է երգահանը արդէն գոյութիւն ունեցող հատուածի համար, որ գրած է բանաստեղծը, ապա խնդիր չի յառաջանար, 20-րդ դարուն, սակայն, նորէն լայն տարածում գտաւ հնագոյն աւանդոյթը, որուն համաձայն հեղինակ մը կը ստեղծէ միանգամէն բառային հատուածն ու երաժշտութիւնը ու (որպէս կանոն) ինքը կը կատարէ ստացուած ստեղծագործութիւնը։ Հարցը այդ է, թէ որքանով է օրինաչափօրէն ստացուած համադրական ստեղծագործութենէն անջատել միայն բառային մասնաբաժինը ու դիտել այն որպէս ինքնուրոյն գրական ստեղծագործութիւն, կը մնայ վիճելի։ Շարք մը պարագաներուն համադրական ստեղծագործութիւնները, միեւնոյնն է, կ'ընկալուին ու կը դասակարգուին որպէս գրական, եթէ ոչ բառային տարրերը անորմով համեմատաբար քիչ են (այդպիսին է, օրինակ՝ յայտնի «ոլործունքը» Լորենս Սթերնի «Թրիստամ Շենդիի արկածներ»-ում կամ Սինքեն Հոփփի մանկական գիրք «Կախարդական կաւիճ»-ի նկարները) կամ ատոնց դերը սկզբունքօրէն ստորադասուած է (օրինակ թուաբանական, քիմիական, բնագիտական գրականութեան մէջ բանաձեւերը, նոյնիսկ եթէ ատոնք կը գրաւեն հատուածի մեծ մասը)։ Երբեմն յաւելեալ տեսողական տարրերու տեղը գրական հատուածին մէջ այնքան մեծ է, որ զայն դիտել որպէս մաքուր գրական գիտական տեսանկիւնէն արդէն կը վերապահէ. Այդպիսի հատուածերէ ամենայայտնին է Անթուան տը Սենթ-Էքզիւփերիի «Փոքրիկ իշխանը» հեքիաթը, որուն կարեւոր մաս կը կազմեն հեղինակային նկարները։
  • Վերը նշուած երեք չափանիշներուն ոչ լրիւ կը բաւարարուին որոշ հնագոյն հատուածներ, որոնք աւանդականօրէն կ'ընկալուին որպէս գրական՝ օրինակ «Իլիական»-ն ու «Ոդիսական»-ը. շատ հաւանական է, որ Հոմերոսը, որպէս այդ երկու պոեմներու միասնական հեղինակ գոյութիւն չէ ունեցած, իսկ այդ երկու պոեմներու հատուածները ձեւաւորուած են հին յունական բանահիւսութենէն, որ կը կատարուէր պատմիչներու կողմէ երգի տեսքով։ Սակայն այդ հատուածներու գրաւոր ամրագրումը իրենց վերջնական տեսքով տեղի ունեցաւ այնքան հինէն, որ այդպիսի աւանդական մօտեցումը կարելի է համարել արդարացուած։

Ճիշտ է աւելցնել եւս մէկ չափանիշ, որ կը վերաբերի արդէն ոչ թէ գրական հատուածերու կառուցուածքին, այլ ատոնց գործառոյթին.

  • Գրականութեան մէջ կը մտնեն այն հատուածները, որոնք իրենք իրենցմով ունին ընկերային նշանակութիւն (կամ նախատեսուած են այնպէս, որ այդպիսին ունենայ)։ Ատիկա կը նշանակէ, որ չեն դիտուիր որպէս գրականութիւն անձնական ու աշխատանքային նամակագրութիւնը, անձնական օրագիրները, դպրոցական շարադրութիւնները եւ այլն։ Այս չափանիշը կը թուի պարզ ու ակնյայտ, բայց իրականութեան մէջ անիկա ալ շարք մը բարդութիւններու պատճառ կը դառնայ։ Մէկ կողմէն՝ անձնական նամակագրութիւնը կարող է դառնալ գրականութեան փաստ (գեղարուեստական կամ գիտական), եթէ անիկա կը պահեն նշանաւոր հեղինակներ. Իզուր չեն գիտնականներու ու գրողներու ստեղծագործութիւններու ժողովածուները ներառում նամակներու բաժին, ու այդ նամակներուն մէջ երբեմն կը պարունակուին գրականութեան ու գիտութեան համար կարեւոր ու արժէքաւոր տեղեկութիւններ. Նոյնը կը վերաբերի նաեւ ապագայ գրողներու, գիտնականներու, քաղաքագէտներու դպրոցական շարադրութիւններուն. ատոնք կարող են հետին թիւով ներգրաւուած ըլլալ գրական միջավայր, անակնկալ լոյս սփռելով իրենց հեղինակներու հետագայ ստեղծագործութեան վրայ (այդպէս՝ հեքիաթը, որ գրած է դպրոցի յանձնարարութեամբ 14-ամեայ Անթուան տը Սենթ-Էքզիւփերին, կը բացայայտէ «Փոքրիկ իշխան»-ի հետ զարմանալի նմանութիւններ)։ Աւելին՝ երբեմն գրողները, փիլիսոփաները, հրապարակախօսները նպատակասլաց կերպով կը դարձնեն անձնական նամակագրութիւնը կամ օրագիրը գրական փաստ. Ատոնք կը գրեն, նախատեսելով այն կողմնակի ընթերցողի համար, կը կատարեն հրապարակայնօրէն կամ կը հրատարակեն հատուածներ եւ այլն։ Այդպիսի՝ կառուցուածքով անձնական, բայց հրապարակային հատուածներու յայտնի օրինակներ կրնան ըլլալ 1820-ական թուականներու ռուս գրողներու նամակները, որոնք կը մտնէին «Արզամաս» միութեան կազմին մէջ, իսկ նորագոյն ռուսական գրականութեան մէջ Վիաչեսլաւ Քուրիցինի ու Ալեքէեյ Փարշիկովի նամակագրութիւնը, Սերկեր Եսինի օրագիրը եւ այլք։ Միւս կողմէ՝ վիճելի կը մնայ սիրող-հեղինակներու գեղարուեստական ստեղծագործութեան իրավիճակի հարցը, որոնց հատուածները կը մնան անոնց ու անոնց նեղ ընկերական շրջապատի սեփականութիւնը. արդեօ՞ք օրինաչափօրէն դիտած է որպէս գրականութեան երեւոյթ բանաստեղծական շնորհաւորանքը, որ գրած է աշխատողներու խումբը իր ղեկավարի ծննդեան տօնին առթիւ։ Այդ իմաստով նոր բարդութիւններ կ'առաջանան համացանցի յառաջացման ու ազատ հրապարակմամբ կայքերու տարածման պատճառով, ուր իր ստեղծագործութիւնները կարող է տեղադրել ցանկացած մէկը։ Ժամանակակից գիտնականները (օրինակ՝ ֆրանսացի հասարակագէտ Փիեր Պուրտիէն ու անոր հետեւորդները) կը փորձեն նկարագրել յատուկ մեխանիզմներ, որոնք կ'որակաւորեն գրականութիւնը, արուեստը, գիտութիւնը, ու կը սահմանափակեն ատոնք ցանկացած տեսակի սիրողական գործունէութենէն, սակայն անոնց առաջարկած ծրագիրները չեն հանդիսանար համատարած ընդունուած ու կը մնան անողոք քննարկման առարկայ։

Գրականութեան Հիմնական Տեսակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականության տեսակները առանձնացվում են ինչպես ըստ բնագրի բովանդակության, այնպես էլ ըստ դրանց հետապնդած նպատակի, որի պատճառով գրականության դասակարգման ժամանակ դժվար է ամբողջությամբ պահպանել միասնականության սկզբունքը։ Բացի այդ, գրականության այդպիսի դասակարգումը կարող է մոլորության մեջ գցել՝ միավորելով իրարից բոլորովին տարբեր երևույթները։

Հաճախ միևնույն դարաշրջանի տիպաբանորեն տարբեր բնագրերը իրար շատ ավելի մոտ են, քան տարբեր դարաշրջանների ու մշակույթների տիպաբանորեն նույնական բնագրերը. եվրոպական փիլիսոփայական գրականության հիմքում ընկած Պլատոնի «Երկխոսությունները» ավելի շատ ընդհանրություններ ունի հին հունական գրականության այլ ստեղծագործությունների հետ (օրինակ՝ Էսքիլեսի դրամաների), քան Նոր ժամանակների փիլիսոփաների աշխատությունների հետ, ինչպիսիք են Հեգելն ու Ռասելը։

Որոշ բնագրերի ճակատագիրն այնպես է դասավորվել, որ ստեղծման ժամանակ դրանք պատկանում էին գրականության մի տեսակին, բայց հետագայում շարժվում են դեպի մեկ այլ տեսակը. այսպես օրինակ՝ Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո»-ն այսօր ավելի շուտ ընկալվում է որպես մանկական գրականություն, մինչդեռ այն եղել է ոչ միայն մեծահասակների համար գրված գեղարվեստական գրականություն, այլև որպես պամֆլետ հրապարակախոսական էական դերով։

Այդ պատճառով էլ գրականության հիմնական տեսակների ընդհանուր ցանկը ունի մոտավոր-կողմնորոշիչ բնույթ, իսկ գրական տարածքի հստակ կառուցվածքը կարող է սահմանվել միայն տվյալ մշակույթի և տվյալ ժամանակահատվածի շրջանակներում։ Գործնականորեն այդ դժվարությունները չունեն սկզբունքային բնույթ, գրքերի վաճառքի ու գրադարանների գործնական կարիքները բավարարում է գրականության՝ թեև մակերեսային, բայց բավականին ճյուղավորված գրադարանային-մատենագիտական դասակարգումը։

Գեղարվեստական գրականություն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գեղարվեստական գրականությունը արվեստի տեսակ է, որի միակ սկզբնանյութը բառերն ու բնական (գրավոր) լեզվի կառույցներն են։ Գեղարվեստական գրականության առանձնահատկությունները բացահայտում են համեմատելով այն մի կողմից արվեստի այն տեսակների հետ, որոնք չեն օգտագործում խոսքային-լեզվական նյութ (երաժշտություն, կերպարվեստ) կամ օգտագործում են այլ միջոցների հետ զուգահեռ (թատրոն, կինո, երգ), մյուս կողմից՝ լեզվական տեքստի այլ տեսակների հետ՝ փիլիսոփայական, հրապարակախոսական, գիտական և այլն։ Բացի դրանից, գեղարվեստական գրականությունը, ինչպես արվեստի մյուս տեսակները, միավորում է հեղինակային (այդ թվում՝ անանուն) ստեղծագործություններ, ի տարբերություն սկզբունքայնորեն հեղինակ չունեցող ժողովրդագրական ստեղծագործությունների։

Փաստագրական արձակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փաստագրական արձակ, գրականության ձև, որին բնորոշ է բացառապես իրական դեպքերի վրա կառուցված սյուժե, հազվադեպ գեղարվեստական հնարումներով։ Փաստագրական արձակը ներառում է նշանավոր մարդկանց կենսագրություններ, ինչ-որ դեպքերի պատմություններ, միջմշակութային նկարագրություններ, աղմկոտ հանցագործությունների հետաքննություններ։

Հուշագրություն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հուշագրություն, ժամանակակիցների գրառումներն են, ուր պատմվում է այն իրադարձությունների մասին, որոնցում հեղինակը մասնակցություն է ունեցել կամ որոնք հայտնի են ականատեսներից։ Հուշագրությունների կարևոր առանձնահատկությունը հանդիսանում է տեքստի «փաստագրական» ոճը, որը հավակնում է անցյալի ճշմարտացիության վերստեղծմանը։

Գիտական և գիտահանրամատչելի գրականություն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գիտական գրականությունը գրավոր աշխատությունների համախումբն է, որոնք ստեղծվել են գիտական մեթոդի սահմաններում կատարված հետազոտությունների, տեսական ընդհանրացումների արդյունքում։ Գիտական գրականությունը նախատեսված է գիտության վերջին նվաճումների մասին գիտնականների ու մասնագետների տեղեկացման համար, ինչպես նաև գիտության հայտնագործությունների հանդեպ գերակայության ամրացման համար։ Որպես կանոն, գիտական աշխատությունը չի համարվում ավարտված, եթե այն չի հրապարակվել։ Առաջին գիտական ստեղծագործությունները ստեղծվում էին տարբեր ժանրերով՝ տրակտատների, դատողությունների, խրատների, երկխոսությունների, ճանապարհորդությունների, կյանքի նկարագրման ու նույնիսկ բանաստեղծությունների տեսքով։ Ներկա ժամանակում գիտական գրականության բոլոր ձևերը ստանդարտացված են ու կազմված են մենագրություններից, ակնարկներից, հոդվածներից, զեկուցումներից (այդ թվում՝ թեզերից), ավտոռեֆերատներից, ռեֆերատներից ու գրախոսություններից։ Ներկայումս բազմաթիվ երկրներում գործում է գիտական գրականության որակավորման մեխանիզմը, որն օժանդակում է ղեկավարությունը կամ հասարակական գիտական կազմակերպությունները։ Ռուսաստանում, օրինակ, այդպիսի որակավորում իրականացնում է ԲՈՀ-ը (Բարձրագույն որակավորվման հանձնաժողով)։ Գիտական գրականության հրատարակման հիմնական պահանջներից մեկն է դրա պարտադիր գրախոսումը։ Այդ գործընթացի սահմաններում գիտական ամսագրի հրատարակչությունը կամ խմբագրությունը նոր գիտական աշխատությունը տպագրելուց առաջ այն ուղարկում է այն մի քանի (հիմնականում՝ երկու) գրախոսների, որոնք համարվում են այդ ոլորտի մասնագետներ։ Գրախոսման գործընթացի իմաստն է բացառել գիտական գրականության շրջանակներում այն նյութերի տպագրությունը, որոնք պարունակում են կոպիտ մեթոդոլոգիական սխալներ կամ ուղիղ կեղծում։ 20-րդ դարից սկսած պահպանվում է հրատարակվող գիտական գրականության ծավալի պարբերական էքսպոնենցիալ աճը։ Սրա հետ կապված՝ ներկայումս գիտական գրականության գլխավոր կրիչներից մեկն են պարբերական հրատարակչությունները, հիմնականում՝ գրախոսվող գիտական ամսագրերը։ 20-րդ դարի վերջից նկատելի է այս ամսագրերի անցման գործընթացը թղթային կրիչներից էլեկտրոնայինների, մասնավորապես՝ համացանցի։

Գիտահանրամատչելի գրականությունը գիտության, գիտական ձեռքբերումների, գիտնականների մասին գրական ստեղծագործություն է, որը նախատեսված է լայն հասարակության համար։ Գիտահանրամատչելի գրականությունը նախատեսված է ինչպես այլ ոլորտների մասնագետների, այնպես էլ քիչ պատրաստված ընթերցողների համար՝ ներառյալ երեխաներին ու դեռահասներին։ Ի տարբերություն գիտական գրականության՝ գիտահանրամատչելի գրականության ստեղծագործությունները չեն որակավորվում ու չեն գրախոսվում։ Գիտահանրամատչելի գրականության մեջ են մտնում ստեղծագործություններ հիմնարար ու կիրառական գիտությունների հիմքերի ու առանձին խնդիրների, գիտական գործիչների կենսագրության, ճանապարհորդությունների նկարագրությունների ու այլնի մասին, որոնք գրված են տարբեր ժանրերով։ Լավագույն հանրամատչելի ստեղծագործությունները քարոզում են առաջադեմ գիտությունների ձեռքբերումները այնպիսի ձևով, որը հասանելի է այն ընթերցողներին, որոնց համար այն գրված է։ Բանաստեղծական ոճով գրվել են Եվրոպայում առաջին գիտության մասին հանրամատչելի ստեղծագործություն Լուկրեցիուս Կարուսի «Իրերի բնության մասին»-ն ու Միխայիլ Լոմոնոսովի «Գրություն ապակու օգուտի մասին»-ը։ Զրույցներից ձևավորվեցին Մայքլ Ֆարադեյի «Մոմի պատմություն»-ն ու Կ. Թիմիզաևի «Բույսի կյանքը»։ Հայտնի են հանրամատչելի ստեղծագործություններ, որոնք գրվել են բնության օրացույցի, էդյուդի, գրական ակնարկի, «ինտելեկտուալ» արկածների ու այլ ձևերով։

Տեղեկատվական գրականություն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բրոկհաուզի բառարան (1910)

Գրականությունը օժանդակ պարունակություն է, ավելի ընդհանուր, կասկած չհարուցող այս կամ այն հարցի օգտագործման վերաբերյալ։ Տեղեկատվական գրականության հիմնական տեսակները՝

  • Բառարաններ՝ դասակարգված տեղեկություն հիմնական տվյալների գիտական ոլորտի համար (կամ ամբողջ լեզուների համար) բառ կամ արտահայտություն, շատ հաճախ այբբենական կարգով դասակարգված։
  • Տեղեկագրքեր՝ տեղեկությունը դասակարգված է այլ եղանակով, համապատասխանելով իր սեփական կառուցվածքին՝ տվյալ գիտության ոլորտին (օրինակ՝ բժշկական տեղեկագիրք-տեղայնացնելով հիվանդությունները կամ նախանշանների բնութագրում)։
  • Հանրագիտարաններ՝ ավելի ընդհանուր և համակարգված տվյալ գիտելիքի ոլորտի ժողովածու։

Իրականում տեղեկատվական հրատարակչությունները պետք է պարունակեն միայն առարկայացված տեղադրված փաստեր և համապատասխանորեն արտացոլեն գոյություն ունեցող և այդ պահին մարդու գիտելիքների մակարդակը։ Սակայն, ըստ գործնականի, անհնար է ամբողջովին տարանջատել փաստերը մեկնաբանություններից և անորոշություններից, կասկածելի վարկածներից, դրա համար էլ այս կամ այն գաղափարական ուղղվածությունը ցանկացած հրատարակված տեղեկագրում բացակայում է։ Որոշ դեպքերում այդ բաժինը բավականին մեծ է և նպատակաուղղված ներմուծվում են տեղեկագրական հրատարակչություններում․ մասնավորապես այնպես է, որ մեծամասամբ խորհրդային դարաշրջանի տեղեկատվական հրատարակչություններում հատկապես այն, ինչ վերաբերում է հումանիտար գիտելիքներին, նույնիսկ հակիրճ հոդվածների բառարանները հանդիսանում են նրանց գաղափարախոսական ներկումները։ Թվում է, թե դրանք ընտրված նյութերն են, այսպես ԽՍՀՄ ժամանակ լույս տեսած գրական հանրագիտարանները բացառիկ տեղ են ունեցել երկաստիճան սոցիալիստական և կոմունիստական կողմնորոշմամբ գրողների համար, բայց բացակայում էին հույժ նշանավոր գրողներ, հայտնի իրենց բացասական վերաբերմունքով խորհրդային կարգերին։ Անգամ կարճ ժամանակ անց էլ օգտվել այդպիսի հրատարակչություններից, որպես տեղեկագրքեր, անհնար էր դառնում, շատ մեծ ջանքեր էր պահանջվում ծախսել տարանջատելու փաստերը մեկնաբանություններից, հենց այդ գաղափարական ներկումները տեղեկատվական հրատարակչությունները դարձնում են հատկապես հետաքրքիր, որպես պատմական վկայություն, իր դարաշրջանի գրական հուշարձան։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Երևան, ՀՀՀ, 1990, Էջ 702
  2. Մելս Սանթոյեան, Գրականագիտական բառարան, Երևան, «Վան Արյան», 2009, էջ 48:

Կաղապար:Արտաքին հղումներ Կաղապար:Արվեստի բնագավառներ