Թարգմանչաց Տօն

Jump to navigation Jump to search
Mesrop1776t.jpg

Սուրբ Թարգմանչաց տօն (ամբողջական անուանումը՝ Սրբոց թարգմանչաց վարդապետացն մերոց), հայ ժողովուրդի ազգային-եկեղեցական տօներէն է, կը նշուի Սուրբ Խաչի տօնի չորրորդ կիրակիին յաջորդող Շաբաթ օրը։ Կը խորհրդանշէ հայոց գիրերու գիւտը, Աստուածաշունչի հայերէն առաջին թարգմանութիւնը, թարգմանչաց շարժումն ու հայ դպրութեան սկիզբը։ Սրբոց թարգմանչաց Վարդապետներու տօնը հայ ժողովուրդի ամէնէն նուիրական եւ սիրուած ազգային-եկեղեցական տօներէն է:

«Թարգմանիչ» ընդհանուր անուան տակ յայտնի են ՝ Ս. Մեսրոպ Մաշտոց եւ Սահակ Պարթեւի աշակերտած շուրջ հարիւր աշակերտներ, որոնցմէ են՝ Եղիշէ Պատմիչ, Մովսէս Խորենացի, Ղազար Փարպեցի, Կորիւն Վարդապետ, Եզնիկ Կողբացի, Մամբրէ Վերծանող, Յովհան Մանդակունի, Ղեւոնդ Երէց, Մովսէս Քերթող, Դաւիթ Անյաղթ փիլիսոփայ, Գրիգոր Նարեկացի, Ներսէս Շնորհալի (Կլայեցի), Անանիա Շիրակացի, Յովսէփ Վայոց ձորեցի եւ շատ ուրիշներ, Ե. դարէն մինչեւ ժբ. դար:

Թարգմանչաց Տօնը Հայ եկեղեցւոյ տօնացոյցին մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց օրացոյցի Հոկտեմբեր ամսուան ամէնէն աւելի յիշատակուող տօնը Թարգմանչաց տօննէ: Հայ եկեղեցին թարգմանչաց տօնը կը յիշատակէ Հոկտեմբերի երկրորդ Շաբաթ օրը, Հոկտեմբերի երկրորդ Շաբաթ օրուան եկող Կիրակին: Ս. Պատարագի ընթացքին քարոզները կեդրոնացած կ’ըլլան հայ գիրերու գիւտին, անոր մեծանուն հեղինակ՝ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի կեանքին, Ս. Սահակ հայրապետին, ինչպէս նաեւ Վռամշապուհ թագաւորին եւ խումբ մը թարգմանիչներու` անոնց ձեռք բերած մշակութային գործունէութեան մասին:

Թարգմանչացը հայ մշակոյթի ընդհանուր տօննէ։ Գիրերու գիւտի, Աստուածաշունչի հայերէնի թարգմանութեան, հայերէն լեզուով ստեղծագործութիւններու, հայ դպրոցներու կառուցման ընդհանուր տօնը։

Աստուածաշունչի Թարգմանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեսրոպ Մաշտոց եւ Սահակ Պարթեւ հայրապետ

Հայերէն առաջին թարգմանական գրականութիւնը եղած է Աստուածաշունչը։ Ֆրանսացի գիտնական Լա Քրոզ (1661–1719 թուականներուն) զայն անուանած է «Թագուհի թարգմանչաց»։ Թարգմանիչները Աստուածաշունչը կը թարգմանանէին լրացումներով, ինչպէս նաեւ տարբեր թարգմանուած եզրերու ներմուծմամբ։ Թարգմանութիւնը կատարուած է ասորերէնէ եւ յունարէնէ։ Հայերէն գիրերու գիւտէն ետք, Մեսրոպ Մաշտոց կը ձեռնարկէ Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութեան գործին: Աստուածաշունչ մատեանի ամբողջ թարգմանութիւնը եւ վերջնական օրինակը կը տեւէ շուրջ 25-30 տարի, գիրերու գիւտի թուականը ներառեալ:

Աստուածաշունչ Մատեան

Աստուածաշունչի գլխաւոր թարգմանիչներն էին Սահակ Պարթեւ, Յովսէփ Պաղնացին, Կորիւն Սքանչելին, Ղեւոնդ Անանդեցին եւ Յովհաննէս Եկեղեցացին։

Մեսրոպի թարգմանած առաջին նախադասութիւնն է՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ» նախադասութիւնը: Հոս՝ « իմաստութիւնը» Քրիստոսն է, բանն Աստուծոյ, իսկ «հանճարի խօսքերը»՝ Ս. Գիրքը: Այս նախադասութիւնը քաղուած է Սողոմոն Իմաստունի «Առակաց» գիրքէն:

Թարգմանիչներուն հսկայ գործունէութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ձեռագիր Աստուածաշունչի օրինակ մը

Ս. Սահակ եւ Ս.Մեսրոպ իրենց աշակերտներուն հետ ոչ միայն Աստուածաշունչը թարգմանեցին, Հայաստանեայց եկեղեցւոյ ազգային դիմագիծ տուին, այլեւ՝ հայ դպրոցներու ցանց մը իրականացուցին, միջազգային մեծ դէմքերու արժէքաւոր գործերը թարգմանեցին: Հայացուցին մեր Եկեղեցւոյ ծէսը եւ հիմը դրին մեր ծիսական մատեաններուն (Ժամագիրք, Շարական, Տօնացոյց եւ այլն), սահմանեցին զանազան կանոններ եւ օրէնքներ: Ստեղծեցին թարգմանիչներու ամբողջ դպրոց մը, որու գործունէութեամբ սկիզբ առաւ հայ թարգմանական եւ ինքնուրոյն գրական ժառանգութիւնը, սկսան քննուիլ աստուածաբանութեան, իմաստասիրութեան, բնագիտութեան, պատմութեան, մարդկային հոգիի եւ տիեզերքի խորքերը: Ծաղկեցաւ քրիստոսաշունչ մշակոյթը, թրծուեցան հայ քրիստոնեայի ինքնութիւնն ու դիմագիծը:

Ե. դարու թարգմանական գրականութիւնը հայ ինքնուրոյն աստուածաբանական, դաւանաբանական, իմաստասիրական ու պատմական եւ այլ գրականութեան ստեղծման հիմքը եղաւ:

Ս. Գիրքէն օրինակ մը

Գիրերու գիւտով եւ Աստուածաշունչի թարգմանութեամբ, հիմք դրուեցաւ հայ հոգեւոր-մշակութային նոր շարժման մը, որ մեր հայ ազգի ՈՍԿԵԴԱՐԸ դարձաւ: Ծայր առած շարժումը կը հետապնդէր նաեւ որոշ պետական շահեր. հայոց գիրերու ստեղծումով Արշակունիներու թուլցած գահի պաշտօնական գրագրութիւնը յունարէնէ եւ ասորերէնէ պէտք էր անցնէր հայերէնի, իսկ հայալեզու դպրոցն ու գրականութիւնը հայալեզու եկեղեցւոյ միջոցով պէտք էր նեցուկ դառնային հայոց պետականութեան ու ժողովուրդի ինքնութեան պահպանման։

Մեսրոպ Մաշտոց իր աշակերտներով շրջապատուած

Պէտք է նշել, որ բոլոր գործողութիւնները կը ղեկավարուէին եկեղեցական եւ հոգեւոր այրերու կողմէ՝ Վռամշապուհ արքայի անմիջական օժանդակութեամբ։ Ընդհանուր առմամբ, Ե. դարու առաջին կիսուն կատարուած թարգմանութիւնները կարելի է դասակարգել հետեւեալ ձեւով՝

  1. Լիտուրգիկա՝ ծիսական երկեր (Խորհրդատետր-Պատարագամատոյց, Ժամագիրք եւ այլն)
  2. Պատրիստիկա՝ հայրախօսական գրականութիւն,
  3. Մարտիրոլոգիա եւ հագիոգրաֆիա՝ վկայաբանութիւն եւ վարքագրութիւն
  4. Կանոնական (եկեղեցական ժողովներու եւ սուրբ հայրերու կողմէ գրուած կանոններ ու սահմանումներ)
  5. Պատմական երկեր

Հայ գիրերու գիւտէն մինչեւ 440-ական թուականներ, ասորերէնէ եւ յունարէնէ թարգմանուած են մեծ քանակութեամբ գործեր։ Անոնցմէ յատկանշական են հետեւեալները՝ Աստուածաշունչի թարգմանութիւնը (405–408-ին եւ 430-ական թուականներ), Խորհրդատետր-Պատարագամատոյցներ, Դիոնիսոս Թրակացիի «Արուեստ քերականութեան», Փիլոն Եբրայեցիի ճառերը, Պորփիւրի «Ներածութիւն»-ը, Աթանաս Ալեքսանդրացիի 15 ճառերը, Ժամագիրք, Յովհան Ոսկեբերանի ճառերը, քարոզներն ու մեկնութիւնները, Կիւրեղ Ալեքսանդրացիի մեկնութիւնները՝ նուիրուած Ծննդոց գիրքին եւ Պօղոս առաքեալի թուղթերուն, «Ճառ Ս. Երրորդութեան մասին», նամակներ Նեստորին եւ 12 նզովքները, Եվթաղի «Նախաբաններ եւ մեկնութիւններ»-ը՝ նուիրուած Գործք առաքելոցին եւ Պօղոս առաքեալի թուղթերուն, Հիերոնիմոսի մեկնութիւնը, Եզովբոս Կեսարացիի «Եկեղեցական պատմութիւն»-ը (416–420-ին), Եպիփան Կիպրացիի «Մարգարէների վախճանի մասին», Սեպերիանոս (Սեվերիանոս) Գաբաղացիի ճառերը, Եվագր Պոնտացիի ճառերն ու մեկնութիւնները, Եզովբոս Եմեսացիի ճառերը, Կիւրեղ Երուսաղեմացիի «Կոչումն ընծայութեան»-ը, Բարսեղ Կեսարացիի «Վեցօրեայ արարչութեան մասին» աշխատութիւնը, նաեւ ճառերը, մեկնութիւններն ու խրատները, Պլատօնի աշխատութիւնները, Արիստիդես Աթենացիի «Քրիստոնէական հաւատի ջատագովութիւնը» (420–430-ին), Եզովբոս Կեսարացիի «Քրոնիկոնը» (430-ական թուականներուն), Պրոկղ եպիսկոպոսի թուղթերը՝ ուղղուած Սահակ Պարթեւին եւ Մեսրոպ Մաշտոցին (430-ական թուականներուն), Ակակիոս Մելիտենացիի երկու թուղթերը (430-ական թուականներուն), Եփրեմ Ասորիի ճառերը, աղօթքները եւ Սուրբ Գիրքի մասերուն նուիրուած մեկնութիւնները, Ս. Թադէոսի եւ Ս. Սանդուխտի վկայաբանութիւնը (430-ին,), Մետոթիոս Ոլիմպիացիի «Անձնիշխանութեան մասին» երկը, Եպիփան Կիպրացիի «Ընդդէմ աղանդոց» երկը, Հիպպոլիտոս Պոստրացիի ճառերն ու մեկնութիւնները, «Բոլոր աղանդներու հերքումը» (430–440-ական թուականներուն, Գրիգոր Սքանչելագործի «Քրիստոսի ծննդեան մասին», Զենոբ Ամիդացիի ճառը, Այիթալա Եդեսացիի ճառը, Գրիգոր Նազիանզացիի ճառերը, Անտիոքի, Գանգրայի, Լաոդիկէի, Նեոկեսարիայի ժողովներու եւ Նիկիայի Ա. տիեզերական ժողովի կանոնները (430–440-ական թուականներուն)։ 490-ական թուականներուն թարգմանուած է նաեւ Արիստոտելի «Ստորոգութեանց» եւ «Յաղագս մեկնութեան» երկերը։ Ե. դարու առաջին կիսուն թարգմանուած եւ շարք մը անվաւեր ճանչցուած բնագրեր, ինչպէս «Պիղատոսի նամակը Տիբերիոս կայսեր», «Եդեսիա քաղաքի թագաւոր Աբգարի նամակը», «Յակոբի ուղերձը Կոնդրատիոսին», «Քրիստոս Պոնտիոս Պիղատոսի առջեւ», «Առաքեալներու վարդապետութիւնը»։ Թարգմանուած են նաեւ բազմաթիւ վկայաբանութիւններ եւ վարքագրութիւններ՝ եւ յունարէնէ, եւ ասորերէնէ։ Ողջ թարգմանական գրականութիւնը հիմք ստեղծած է հայ ինքնուրոյն՝ մեկնողական, Աստուածաբան-դաւանական, իմաստասիրական, պատմական եւ այլաբնոյթ գրականութեան ստեղծման համար՝ Գրիգոր Լուսաւորիչի (կամ անոր վերագրուող) «Յաճախապատում ճառերը», Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմութիւնը», Կորիւնի «Վարք Մաշտոցի»-ն, Եզնիկ Կողբացիի «Եղծ Աղանդոցը», Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութիւնը» եւ այլ երկեր։

Թարգմանչաց շարժման աւանդոյթները շարունակուած են նաեւ հետագայ դարերուն (Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի եւ ուրիշներ), եւ նոր թափ ստացած յատկապէս Ժե. դարուն լատին միարարներու (ունիթորութիւն) եւ անոնց հայ հետեւորդներուն շնորհիւ։ Քռնայի եւ Ծործորի դպրոցներուն մէջ լատիներէնէ թարգմանուած են Թովմա Աքվինացիի, Պոնավենտուրայի, Ժիլպեր Պոռետացիի, Ալպերտ Մեծի, Բարդողիմէոս Պոլոնիացիի, Պետրոս Արագոնացիի եւ այլ հեղինակներու երկերը։ Թէեւ միարարներու նպատակն էր հիմնաւորել կաթոլիկութեան առաւելութիւնը, սակայն անոնց գործունէութիւնը մեծապէս նպաստած է եւրոպական քրիստոնէական միտքի նուաճումներու իւրացման, որ հմտօրէն իրագործած են Հայ եկեղեցւոյ վարդապետներն ու գաղափարախօսները։ Ժէ. դարուն, հոգեւոր մշակոյթի աշխուժացման զուգընթաց, վերականգնուած են Թարգմանչաց շարժման աւանդոյթները։ Թարգմանչաց շարժումը սկիզբէն ի վեր խթանած է լուսաւորականութեան, կրթութեան, գիտութեան, լեզուաշինութեան եւ նոր գաղափարներու զարգացումը։

Ժթ.- Ի. դարերը յատկանշուած են համաշխարհային գրականութեան շարք մը հեղինակներու գործերու թարգմանութեամբ։ Հայ գրողներ Յովհաննէս Թումանեան, Վահան Տէրեան, Յովհաննէս Մասեհեան, Խաչիկ Դաշտենց եւ ուրիշներ զգալի աւանդ ունեցած են համաշխարհային գրականութիւնը հայերէնով ներկայացնելու գործին մէջ։ Շելլիի ստեղծագործութիւնները թարգմանուած են Յ. Թումանեանի եւ Ա. Չօպանեանի կողմէ։ Վալտեր Սկոտի գործերէն առաջինը հայերէնի թարգմանած է Մ. Մամուրեանը, Հայնէի ստեղծագործութիւնները՝ Յ. Թումանեան, Վ. Տէրեան, Յ. Յովհաննէսեան, Ե. Չարենց եւ ուրիշներ։

Հայերէն եկեղեցական լեզուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայերէն եկեղեցական լեզուն, որ թարգմանութիւններու միջոցով մշակուելով ու յղկուելով կը դառնայ գրական լեզու, կը կոչուի ԳՐԱԲԱՐ։ Գրաբարը դարերու ընթացքին կ՝ունենայ իր զարգացումը, կը կրէ փոփոխութիւններ, բայց հիմնականին մէջ կը պահպանէ լեզուական այն կառոյցը, որմով գրած են հայ առաջին թարգմանիչները:

Ս. Թարգմանիչներու վարքը՝ օրինակ Հայ Ժողովուրդին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սուրբ թարգմանիչները իրենց կեանքով դարձան հայ ժողովուրդի թարգմանը Աստուծոյ քով: Այսօր ալ անոնք կը շարունակեն իբրեւ փարոս լուսաւորել հայոց ապագան. Ս. Սահակ կը սորվեցնէ ըլլալ խոնարհ, Մ. Մաշտոց՝ չվախնալ եւ աղօթքով յաղթահարել դժուարութիւնները, Եզնիկ՝ ուղեցոյց է հաւատքը պաշտպանելու, Եղիշէ՝ հայրենասիրութեամբ կը լեցնէ մեզ, Խորենացի կը սորվեցնէ հայոց պատմութիւնը, Շիրակացի՝ կ'առաջնորդէ բնութեան եւ տիեզերքի գաղտնիքներու մէջ, Գրիգոր Նարեկացի՝ մեր հոգին կը բարձրացնէ դէպի Աստուած, Շնորհալի՝ հայ հաւատքի բանաձեւը կու տայ եւ կը սորվեցնէ Աստուծոյ փառքը երգել:

Երաժշտարուեստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թարգմանչական շարժումը հիմը դրած է նաեւ հոգեւոր երաժշտութեան եւ տարբեր գործերու յառաջացման, ինչպէս, թարգմանչաց շարժումին ու սուրբ թարգմանիչներուն ձօնուած Վարդան Արեւելցիի «Որք զարդարեցին» շարականը՝ իր կանոնով։

Սուրբ Թարգմանչաց տօնի նշման ժամանակացոյցը՝ ըստ տարիներու․

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Քրիստոնեայ Հայաստան հանրագիտարան, «Հայկական հանրագիտարան» հրատարակչութիւն, Երեւան, 2002
  • Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, «Հայկական հանրագիտարան» հրատարակչութիւն, Երեւան, 2008
  • Թարգմանչաց տօն. - Ինչ է, ով է, 1985, հտ. 2, էջ 85.։
  • Թարգմանչաց տօն. - ՀՍՀ, 1978, հտ.4, էջ 150։
  • Մկրտչյան Լ. ․․․Իմանալ զբանս հանճարոյ. - Սովետահայ թարգմանական գեղարվեստական գրականութիւն գրքում.- Եր., 1983, էջ 5-8։

Կատեգորիա:Օրուան յօդուածներ