Դաւիթ Անյաղթ

Jump to navigation Jump to search
Դաւիթ Անյաղթ
David Anhaght2.jpg
Ծնած է 6-րդ դար
Ծննդավայր Աթէնք
Վախճանած է 6-րդ
Վախճանի վայրը Հաղբատի վանք, Հաղպատ
Քաղաքացիութիւն Հայաստան Հին Աթէնք
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք Քրիստոնեայ
Ազդուած է Պլատոն, Արիստոտէլ, Պյութագորաս եւ Olympiodorus the Younger
Մասնագիտութիւն Փիլիսոփայ

Դաւիթ Անյաղթ (ծն.՝ 6-րդ դար, Աթէնք-6-րդ դար), V–VI դարերու հայ փիլիսոփայ, նոր պղատոնականութեան հետեւորդ։ Հին հայկական փիլիսոփայութեան աշխարհիկ ուղղութեան հիմնադիր, յունաբան դպրոցի գլխաւոր գործիչներէն։

Ըստ հին հայկական աղբյուրներու, ան ծնած է Տարոն գաւառի՝ Ներգին գիւղին մէջ։ Այդ պատճառով ալ ան ձեռագրերէ յաճախ կը հիշատակուի, իբրեւեւԴաւիթ Ներգինցի։ Սեն Արեւշատեան «Դաւիթ Անյաղթը՝ հին Հայաստանի ականաւոր փիլիսոփայ», «Հայաստան» հրատ. Երեւան, 1980: Ըստ հետազոտութիւններու, Դաւիթ Անյաղթը ծնած է 5-րդ դարու 70-ական թուականներուն, եւ մահացած է 6-րդ դարու կէսերուն։ Երիտասարդ տարիներուն Դաւիթ Անյաղթը կը մեկնի Յունաստան՝ ուսման։ Ստոյգ ճշդուած է, որ Անյաղթը Յունաստանի մէջ կ'աշակերէ Օլիպիոդորոս Կրտսերին, որ 5-րդ դարու վերջերուն եւ 6-րդ դարու սկզբներուն կը ղեկավարէր Ալեքսանդրիոյ փիլիսոփայական դպրոցը։ Վերադառնալով Հայաստան՝ ծաւալած է գիտական եւ մանկավարժական գործունէութիւն։ Մեծ հռչակ վայելած է նաեւ՝ յունական աշխարհին մէջ։ «Անյաղթ փիլիսոփայի» փառքը ան ձեռք կը բերէ իր գիտելիքներու եւ ամէնէն առաջ բանավիճական ձիրքերու համար։ Արեւմտեան գրականութեան մէջ՝ Դաւիթ Անյաղթը յայտնի է նաեւ՝ «Դաւիթ Արմենիոս»՝ Դաւիթ Հայ, անունով։

Ստեղծագործութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տեքստերու համեմատական վերլուծութիւնը ցույց կու տայ, որ Դաւիթ Անյաղթը իր աշխատութիւնները սկզբը գրած է յունարէն լեզուով։[1] Դաւիթ Անյաղթը նպաստած է հայ փիլիսոփայութեան կազմաւորման, վճռական դեր խաղացած է փիլիսոփայութեան ճշգրիտ տերմինաբանութեան եւ գիտակարգերու մշակման բնագաւառին ջմէ։ Դաւիթ Անյաղթին վերագրուող բազմաթիւ երկերէն անկասկած անոր կը պզտկանի չորս աշխատութիւն՝ «Սահմանք իմաստասիրութեան», «Վերլուծութիւն Ներածութեանը Պորփիւրի», «Մեկնութիւն Ստորոգութեանցն Արիստոտէլի» եւ «Մեկնութիւն ի Վերլուծականը Արիստոտէլի», ընդ որուն մէջ, առաջին երեքը պահպանուած են նաեւ յունարէն։

իբրեւեւ նորպլատոնական, Դաւիթ Անյաղթը իետալիստական հիմքի վրայ զուգակցած է Պլատոնի, Արիստոտելի եւ Պիւթագորասի ուսմունքները։ Աստուած, ըստ Դաւիթ Անյաղթի, բոլոր լինելիութեան տիեզերաբանական ապացուցման սկզբունքը, համարելով, որ միայն բնութիւնը ճանաչելով կը հնարաւորէ ճանչնալ արարիչը։ Դաւիթ Անյաղթի իմացութեան տեսութիւնը մօտ է Արիստոտելի իմացաբանութեանը եւ ընդունած է անոր որոշ մատերիալիստակամ գիծեր։ Աշխարհը Դաւիթ Անյաղթի կարծիքով լիովին ճանաչելի է։ Մարդու հինգ զգայարանները եւ բանականութիւնը հնարաւորութիւն կու տան եւ ճանչնալու ողջ բնութիւնը։

Առանձնայատկություններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դաւիթ Անյաղթը փիլիսոփայութիւնը կը բաժնէ երկու մասի՝ տեսական եւ գործնական։ Առաջին հիմքը հոգւոյ ճանաչողական յատկութիւնն է, իսկ նպատակը՝ մարդու գիտակցութիւնէն անկախ գոյութիւն ունեցող աշխարհի ճանաչումը։ Երկրորդ հիմքը հոգւոյ՝ այլ յատկութիւններն են՝ արիութիւնը, ողջախոհութիւնը, արդարութիւնը։ Անոր նպատակն է բարոյական արատներէն ձերբազատել մարդկային հասարակութիւնը, իւրաքանչիւր անհատի ցոյց տալ առաքինութեան ուղին։

Արիստոտելի, Բլաթոնի, Փիլոն Ալեքսանդրացու եւ անտիկ այլ մտածողներու երկերի թարգմանութիւններով հանդերձ՝ Դաւիթ Անյաղթի հայ ժառանգութիւնը որոշիչ դեր խաղաց միջնադարեան փիլիսոփայութեան կազմաւորման գործին մէջ։ Դաւիթ Անյաղթի երկերը ազդեցութիւն ունեցած են միջնադարեան հայ փիլիսոփայութեան զարգացման վրայ, շուրջ մէկ հազարամեակ եղած է բազմաթիւ մեկնողական աշխատութիւններու առարկայ եւ անտիկ դասական փիլիսոփայական երկերի հետ մտած՝ միջնադարեան Հայաստանի բարձրագոյն դպրոցներու ծրագրերու մէջ։ XVIII դ. անոր երկերը թարգմանուած են վրացերէն եւ շօշափելի դեր խաղացած՝ նաեւ՝ վրացական փիլիսոփայութեան մտքի զարգացման գործին մէջ։

Դաւիթ Անյաղթի Եկեղեցական Գործունէութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ աւանդութեան, Դաւիթ Անյաղթը բազմաթիւ երգեր հորինած է եկեղեցւոյ համար։ «Սահմանք Իմաստասիրութեան» մէջ կան երգ–երաժշտութեան վերաբերող, թէեւ ոչ ծաւալուն, բայց նշանակալէն ասոյթներ, որոնք առիթ տուած են զանազան մեկնութիւններու եւ, այդպիսով, խթանել ազգային երաժշտագիտութեան զարգացմանը։ Տեսութեան մէջ՝ Դաւիթ Անյաղթը ձայներու յարաբերութիւնները հանգեցնելով քանակային յարաբերութիւններու՝ հիմնաւորած է քանակի բաժամունքի խաղացած վճռական դերը երաժշտութեան մէջ, որով եւ վերջինս կը կապուի թուաբանութեան, երկրաչափութեան եւ աստղաբաշխութեան հետ։ Դաւիթ Անյաղթը հայ միջավայրին մէջ, ընդունելի դարձած է երաժշտութեան տեսութեան ուսուցումը բարձրագոյն կրթական ծրագրերով նախատեսելու գաղափարը։

Դաւիթ Փիլիսոփայ իմաստասէր , փիլսոփայ:

Մատենագիր Ե.դարու, Հարքացի (Հերացի կամ Ներքինացի) ըլլալով Անյաղթ մակդիրին սրժանացած է մեր մէջ. Մէկ կողմէ շփոթուած է Զ. Դարու կիսուն Աղեքսանդրիա ապրող եւ ի ձայնէ (ապօ Ֆօնիս )Դաւիթ կոչուող յոյն փիլիսոփայի մը հէտ, որուն գործերը թարգմանուած են հայերէնի,եւ միւս կողմէ ՝ Ե. Դարուն երէցոյ հայ Դաւիթի մը հետ որ փիլիսոփայութեան հետեւած է եւ հաբացի ճանչցուած է հաւանաբար հետնագգոյն ձեռագիրներու շնորհիւ:Ե. Դարու Դաւիթը հեղինակ է խաչի ներբողի մը «Բարձրացուզէք զՏէր Աստուած մէր» սկգբնաւորութեամբ,զոր Գիւտ կաթողիկոսի մասնաւոր խնդրանգովը գրի առած է, եւ զոր Շնորհալի չափաբերեալ տողերու վերածեծ ԺԲ. Դարուն:Գրուածքի լեզուն յայտնապէս յունարէնի ազդեցութիւնը կրած է , ոչ թէ յոյն քերականութեան ստրուկ նմանեցումներովը –ինչպէս ըրին ուրիշներ հետեւեալ դարուն այլ բառերու կազմութեան նիւթական թարգմանութեամբը որ Ոսկեդառէն վերջը եկող յունագէտ թարգմանիչներէն ոմանց գրչին տակ աւելի կամ նուազ չափով սկսաւ կերարկուիր (Դուրեան Եղիշէ պատրիարք «Պատմ. Հայ Մատենագրութիւն

1833-ին Ս. Ղազարու վանքին մէջ որպուած է Դաւիթ Անյաղթ փիլիսոփայի մատենագրութիւն :եւ թուղթ Քիւտայ կթղի առ Դաւիթ:

Գործիս հրատարակիչն հրատարակիչն եղած է Հ.Ներսէս Սարգիսեան :Կորեան եւ մատենագրութեանց հետ միասին տպուած է էջ 94-640 եւ կը բովանդակէ.

  • «Թուղթք Գիւտայ»կթղ.ի առ Դաւիթ ի խնդիր ներբողինի խաչին եւ պատասխանի նորին,
  • «Ներբողեան ի սուրբ խաչն աստուածընկեալ. (խաչի ճարը տպուած է նաեւ «Գիրք եւ ճարհոգեշահ » գործին մէջ ,զոր մեկնած է Ներսէս Շնորհալի) որոյ իմաստիցն վսեմութիւն զներգին արատազեղ հանճար ներգինացւոյն ցուլացնէ:
  • «Սահմանք իմասնասիրութեան» լի հմուտութեամբ եւ ոչ թեթեւ ինչ մտած գործ:
  • «Ամենայն չար տանջելի»Զսմանէ բազում խնդիր է առ իմաստունս. զի ի կարգս բանից Նիւսացւոյն գտանք այս բան ի հելլէն բարբառ յորմէկարծիկ ի միտս ոմանց ակաւ չլինել սմին հարաատ ծնունդ մտացն Դաւիթի:Այլ մեֆ՛ որպէս եւ ամենայն նախնիք մեր առնասարակ Դաւիթի զսավարկանեմբ գոլ.որպէզսի եւ Շնորհաւլոյ հայրապետին մերոյ գեղեցկահիւս բանիւք եւ զմեկնութիւն սորին առնել:Եւ չիցէ արդեօք սարադէպ կարծել թէ նա ինքն Դաւիթ եւ զրոյն զայն շարագրեալ իցէ,որպէս եւ զբասումս ի մատենագրութեամնց նորագտանեմբ եւ յոյն բանիւ. Ապա ժամանակաւ ի մորածօնս անկեալ անուանն Դաւթի առ յոյնս ծանօթագունիծ ինքեայ ընծածայել զորա նոցա:
  • Զարպահանէլեան «Մատենադարան թարգմանոլթեանց նախնդաց»ի մէջ այս գրուածքին առթիւ կը գրէ էջ 363-4 «Ազգային բանասիրաց ծանօթ գրուածք մը եւ ընդհանրապէս Դաւիթի ԱՆ. Յաղթի րնծայուած վասնզի իր անունը կրող ՍԱՀՄԱՆԱՑ գրոց մէջ դրուած է իբրեւեւ վէրջին գլուխ մը նոյն երկասիրութեան թարքմանութիւն է Գրիքօրի յիսացւոց գրուածքի մը որ խորագիր ունի րոտ լատ.Sermo contr manicheos decem constans Symoğism's)
  • «Հինգ առածք եւ ձաղագս բաժանման:
  • «Ներածութիւն Պորփիւրի»»:
  • «Վերալուծութիւն Դաւթի ի ներածութիւն Պորփիւրի»:
  • «Տասն սստորոգիւնք Արիստոտէլի»:
  • «Մեկնութիւն Սստորոգութեանցն Արիստոտէլի»:
  • « Արիստոտէլի յաղագս մեկնութեան»:
  • «Մեկնութիւն Պերիարմեանս գրոցն»:
  • «Մեկնութիւն չորեքտասան գլխոց ի Վերլուծականն Արիստոտէլի»:
  • «Յաղագս քերականին պատճառ»:
  • «Պատմութիւն ժաղագս աշխարհի» յորում երեւի գերածայր ճոխութիւն հանճարոյ մատենագրիս եւ բարգմանչին բնիկ գրիչն ոսկեղէն:
  • «Ա՛յլ րուղթ Արիստոտէլի առսանդր,«Յաղագս առաքինութեանց»:

Կոնիբիր Փ. Անգլիացի ճայագէտր հետեւեալ խորագրով ուսումնասիրութիւն մունի.« Քննութիւքգրոց ԴԱՒԹԻ Անյաղթի կամ թարգմանութեանց Արիստոտէլի»: 1731-ին Պոլսոյ մէջ տպուած է«Գիրք սահմանաց Դաւթի Անյաղթ փիլիսոփայի եւ Աստուածաբան վարդապետի».որուն Բ. Տպագրութիւնր եղած է 1793-ին (658 էջերէ բաղկացած ): (Տե՛ս Հ. Ղազիկեանի «Նոր Մատենագրութիւն»ր էջ 525-8, Հ. Գ. Զարպճանէլեանի ««Պատմ.Հայր Դպր.Գ. տիպ էջ 314-324): Հայ եկեղեցին Դաւիթ Անյաղթը կը տօնէ«Թարգմանչած »հետ:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ.Պոտուրեան,1939 Պուքրէշ,Հատոր Դ.,Էջ 67:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Սեն Արեւշատեան «Դաւիթ Անյաղթը՝ հին Հայաստանի ականաւոր փիլիսոփայ», «Հայաստան» հրատ. Երեւան, 1980, էջ 32