Եղիշէ

Եղիշէ
Ծնած է	410
Մահացած է	475
Երկեր/Գլխաւոր գործ	History of Vardan Mamikonean?
Մասնագիտութիւն	պատմաբան

Եղիշէ (410 - 475), հայ գրականութեան Ոսկեդարի գրող, պատմագիր։

Կենսագրութիւն

Այս պատմիչի մասին քիչ բան գիտենք, այն քիչն ալ մեզ հասցուցած է աւանդութիւնը, որու համաձայն Եղիշէն եղած է վարդապետ Սահակի եւ Մաշտոցի կրտսեր աշակերտներէն։ Եղիշէն սկզբնական կրթութիւնը ստացած է հայրենիքին մէջ, նորաբաց դպրոցներու մէջ հայերէնի հետ սորված է նաեւ յունարէն, ասորերէն եւ պարսկերէն։ Ապա Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի կողմէ խումբ մը այլ աշակերտներու հետ 432-433 թթ ուղարկուած է Աղեքսանտրիայի հռչակաւոր համալսարան։ Քանի մը տարի այնտեղ սորվելէ յետոյ 441-442 թթ ստանալով վարդապետական աստիճան, վերադարձած է Հայաստան ։ Եթէ ընդունինք, որ Եղիշէն Աղեքսանտրիա գացած ատեն եղած է 24-25 տարեկան, ապա ան պէտք է ծնած ըլլար 410-415 թթ ժամանակամիջոցին։ Հայրենիք վերադառնալով՝ ըստ աւանդապատման, դարձած է Վարդան Զօրավարի գրագիրը, 451 թ հայոց ազատագրական պայքարի՝ Աւարայրի ճակատամարտի ժամանակակիցն ու մասնակիցն եղած է։ Յայտնի է, որ հայոց պատերազմէն յետոյ Եղիշէն դարձած է մենակեաց եւ ճգնաւոր, մեկուսանալով Մոկաց լեռներուն մէջ՝ քարայրի մը մէջ, որ յետագային կոչուած է «Եղիշէի Այր»։ Այդտեղ ալ գրած է «Վարդանի եւ Հայոց Պատերազմի Մասին» երկը եւ աստուածաբանական եւ կանոնական, խրատական բնոյթի աշխատութիւններ։ Մահացած է խոր ծերութեան մէջ, ենթադրաբար 470-475 թթ միջեւ։

Աշխատութիւններ

Վարդանի եւ հայոց պատերազմի մասին

Եղիշէի ամէնայայտնի ստեղծագործութիւնն է «Վարդանի եւ հայոց պատերազմի մասին» («Վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմի»), որու պատմական հիմք ծառայած է 5-րդ դարուն հայ ժողովուրդի մղած անձնուրաց ազատագրական պայքարը Սասանեան Պարսկաստանին դէմ եւ առանձնապէս 450-451 թուականներուն Վարդան Մամիկոնեանի գլխաւորած հերոսական ապստամբութիւնն ու Աւարայրի Ճակատամարտը։ «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին» մատեանի շնորհիւ Եղիշէն իր հետեւորդներուն կողմէ կոչուած է «Ոսկեբերան»։ Եղիշէի գիրքը սկզբնաղբիւր ծառայած է Դերենիկ Դեմիրճեանի «Վարդանանք» վէպին համար։

Ան իր պատմութիւնը գրած է քահանայ Դաւիթ Մամիկոնեանի պատուէրով եւ աւարտած է մօտ (458-464) թթ։ Եղիշէի երկը սովորական պատմութիւն չէ, այլ վկայաբանական բնոյթի պատմական դիւցազներգութիւն։ Եղիշէի նպատակը, ինչպէս ինքը կը գրէ, յոյս եւ քաջութիւն ներշնչած սիրելիներու համար։ Իր այս երկի աղբիւրը ինքն է, քանի որ իրմէ առաջ որեւէ գիրք չէ եղած Վարդանանց պատերազմի հետ կապուած։ Եղիշէն ազատագրական շարժումը կը դիտէ որպէս հայրենիքի եւ եկեղեցիի յարատեւումը պահպանող շարժում։ Բայց քանի որ ուժերը անհաւասար էին, ուստի հայերու ազատագրական պայքարը պէտք է դառնար նահատակութեան, այսինքն՝ յանուն հաւատի զոհաբերութիւն։ Երբ Եղիշէն կ'ըսէ գիտակցուած մահը անմահութիւն է, նկատի ունի յանուն հաւատի եւ հայրենիքի ինքզինք զոհաբերելը, ան կ'ըսէ, թէ նախարարներու միասնութեան պարագային Հայաստանը կրնայ դառնալ հզօր, պահպանել իր անկախութիւնը, ուստի ան իր ոսկեղենիկ մատեանին մէջ միասնութեան կոչ կ'ուղղէ եւ կը նշէ, որ միաբանութիւնը՝ «Մայր է բարեաց», իսկ անմիաբանութիւնը կը ծնի չարիքներ։ Եղիշէն կը կարծէ, որ երկրին մէջ պէտք է առաջնային դեր ունենան հոգեւոր առաջնորդները եւ եկեղեցին։

Արարածոց մեկնութիւն

Եղիշէ իր մէկ այլ կարեւոր երկին՝ «Արարածոց մեկնութիւն»ին մէջ, Հայոց լեզուն կը համեմատէ իր ապրած ժամանակի (5-րդ դար)՝ 9-ը այլ լեզուներու հետ, յիշած է,

«Ուստի մի խոշոր լեզուի տրոհումից գեղեցկաբանութիւն առաջացաւ.
յոյնի լեզուն փափուկ է,
հռոմեացունը՝ սաստիկ,
հոնինը՝ սպառնական,
ասորունը՝ աղաչական,
պարսիկինը՝ պերճ,
ալանինը՝ գեղեցկազարդ,
գոթինը՝ ծաղրական,
եգիպտացունը՝ կարծես մի ծածուկ եւ խաւար տեղից լսուի,
հնդիկինը ճռվռացող,
իսկ հայինը համեղ է եւ կարող է բոլոր լեզուներն իր մէջ ամփոփել:
Եւ ինչպէս գոյնը գոյնով է պայծառանում, եւ դէմքը դէմքով, եւ հասակը հասակով, եւ արուեստը արուեստով, եւ գործը գործով, նոյնպէս եւ լեզուն լեզւով է գեղեցկանում»:

Գրականութիւն

• Հատուածներ Եղիշէի ՎԱՐԴԱՆԻ ԵՒ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՄԱՍԻՆ երկէն
• Նալպանտեան, Վ. Ս. Եղիշէ.- «Պատմա-բանասիրական հանդէս», 1987, № 2, էջ 210-225 Archived 2018-04-17 at the Wayback Machine.
• Հ. Ներսէս Վ. Ակինեան, Եղիշէ վարդապետ եւ իւր Պատմութիւնն Հայոց պատերազմի: Մատենագրական - պատմական ուսումնասիրութիւն, հտ. Ա, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1932 (Ազգային մատենադարան, ՃԼԳ)
• Հ. Ներսէս Վ. Ակինեան, Եղիշէ վարդապետ եւ իւր Պատմութիւնն Հայոց պատերազմի: Մատենագրական - պատմական ուսումնասիրութիւն, հտ. Բ, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1936 (Ազգային մատենադարան, ՃԽ)
• Տ.-Մինասեան Ե., Եղիշէի «Վարդանանց պատմութիւնը» եւ անոր նորագոյն քննադատը. ՍՍՌՄ ԳԱ հայկական ֆիլիալի Տեղեկագիր. Հասարակական գիտութիւններ, 1943, № 3, էջ 63-98։ Archived 2019-04-07 at the Wayback Machine.
• Տ.-Մինասեան Ե., Եղիշէի «Վարդանանց Պատմութեան» մասին եղած քննութիւններու շուրջը.- ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտութիւններու, 1944, № 1-2, էջ 89-104։ Archived 2019-04-07 at the Wayback Machine.
• Հ. Ներսէս Վ. Ակինեան, Եղիշէ վարդապետ եւ իւր Պատմութիւնն Հայոց պատերազմի։ Մատենագրական - պատմական ուսումնասիրութիւն, հտ. Գ, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1960։
• Zekiyan Boghos Levon, Quelques observations critiques sur le "Corpus Elisaeanum",- The Armenian Christian Tradition /Taft Robert Francis. - Roma։ Pontificium Institutum Studiorum Orientalium / Pontificio Istituto Orientale, 1997. - p. 71-123.
• Юзбашян К. Н. Армянская эпопея V века։ От Аварайрской битвы к соглашению в Нуарсаке. Елишэ. Слово о войне Армянской / Пер. с древнеармян. И. А. Орбели. — ИД XXI век — Согласие, 2001. — 344 с.

Արտաքին յղումներ

• Élisée, Histoire de Vartan et de la guerre des arméniens.
• Եղիշեի երկի Ռուսերէն թարգմանությունը («Слово о войне Армянской»)
• Ełišēi. History of Vardan and the Armenian War. Translation and Commentary by R. W. Thomson. Cambridge, Mass.։ Harvard University Press, 1982, ISBN 0674403355.
• Ełišē, Storia di Vardan e dei martiri armeni, edited by Riccardo Pane, Città Nuova, 2005. ISBN 8831131826
• Սուրբ Եղիշէ վարդապետ, Աստուածաբանական երկեր, թարգմ. գրագարէն Մարթա Արաբեան, Ս. Էջմիածին, 2007։