Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի

Jump to navigation Jump to search

Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի, (յայտնի է նաեւ որպէս՝ Գրիգոր Մագիստրոս Բջնեցի (մօտ 990–1058)), գիտնական, փիլիսոփայ, բանաստեղծ, քաղաքական եւ ռազմական գործիչ։ Սպարապետ Վասակ Պահլավունի որդին է։ Սկզբնական կրթութիւնը ստացած է Անիի դպրոցին մէջ, այնուհետեւ ուսանած է Կ. Պոլսի մէջ։ Հօրեղբօր՝ սպարապետ Վահրամ Պահլավունի հետ պայքարած է ներքին եւ արտաքին թշնամիներու դէմ, նպաստած Բագրատունիներու գահի ամրապնդմանը։ 1045-ին Կ. Պոլսի մէջ Կոստանդին Զ Մոնոմախ կայսրի կողմէն Գագիկ Բ-ի ձերբակալումէն յետոյ, իր տիրոյթները կը հանձնէ Բիւզանդիային՝ փոխարէնը կալուածքներ ստանալով Հարաւային Հայաստանի մէջ ու Միջագետքի մէջ։ Բիւզանդական կայսրը անոր կը շնորհէ մագիստրոսի տիտղոս, 1048-ին նշանակին Հարաւային Հայաստանի եւ Միջագետքի կուսակալ։ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի գլխաւորութեամբ բիւզանդական բանակը կը ջախջախէ թոնդրակեցիներու շարժումը։ Ի տարբերութիւն նախորդ աղանդահալած իշխաններու եւ կաթողիկոսներու, Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, թոյլ չէ տուած, որ զինուորները խոշտանգէն աղանդաւորներուն, սպանեն կամ աղուեսադրոշմով խարանեն անոնց։ Ըլլալով բարձրաստիճան բիւզանդական պաշտոնեայ՝ շարունակած է սերտ կապեր պահպանել հայ իրականութեան հետ, նշանակելի դեր խաղցած Հայաստանի կեանքին մէջ։

Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին եղած է ժամանակի ամենակրթուած մարդկանցէ մէկը, զգալի հետք թողած միջնադարեան հայ մշակոյթի պատմութեան մէջ, նպաստած գիտութեան եւ գրականութեան զարգացմանը։ Հիմնած է դպրոց-ճեմարան, դասավանդած ճարտասանութիւն, փիլիսոփայութիւն, քերականութիւն, թուաբանութիւն եւ այլն։ Անոր նախաձեռնութեամբ կառուցուած է Բջնիի Սբ. Աստուածածին վանքը, Կեչառիսի վանքի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, Հաւուց Թառի Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցին եւ այլ կոթողներ։

Մեզի հասած են Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի նամակները («Թուղթեր», հրատարակուած են 1910)։ Գրած է նաեւ «Մեկնութիւն քերականին» քերականագիտական երկը (առաջին անգամ հրատարակուած է Լ. Խաչերեանի «Գրիգոր Պահլավունի Մագիստրոս (985–1058 թթ.). Կեանքն ու գործունէութիւնը» գիրքին մէջ, 1987), չափածոյ ստեղծագործութիւններ («Տաղասացութիւնք», 1868), որոնցմէ ամենանշանաւորը «Առ Մանուչէ» («Հազարտողեան») բանաստեղծութիւնն է՝ Աստուածաշունչի համառոտ հանգաւորուած վերապատումը։ 1016 տողանոց բանաստեղծութեան վերջին 116 տողը նուիրուած են Հայոց եկեղեցի պատմութեանը՝ Գրիգոր Ա Լուսաւորչէն մինչեւ հայերէն գիրերու գիւտը։ Իր նամակներուն մէջ կը նշէ, որ թարգմանած կամ ծրագրած է թարգմանել յոյն եւ ասորի հեղինակներու երկեր, որոնցմէ պահպանուած է միայն Էվկլիդեսի «Սկզբունքներու» հատուածի մը թարգմանութիւնը։ Ունեցած է հետաքրքրասիրութիւններու լայն շրջանակ՝ հին հունական եւ հայկական դիցաբանութիւն, փիլիսոփայութիւն ու աստուածաբանութիւն, ճշգրիտ գիտութիւններ, պատմութիւն, գրականութիւն, արվեստ։

Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, զարգացնելով Դավիթ Անյաղթի նորպլատօնականությունը, հակուած է դէպի ռացիոնալիզմը եւ բնափիլիսոփայութիւնը։ Կարեւորած է բնագիտութիւնն ու մաթեմատիկան, պէտք է նախապատրաստեն մարդկային միտքը «բնութիւնէն վեր գտնուող» գերագոյն գոյի՝ Աստուծոյ ճանաչման համար։ Ընդունած է Աստուծոյ գոյութեան տիեզերաբանական ապացոյցը, համաձայն որու՝ բնութեան՝ որպէս Աստուծոյ ստեղծագործութեան ճանաչումով կարելի է ըմբռնել անոր Արարչի էութիւնը։

Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի գործերուն մէջ ուշագրաւ միտքեր կան կենսաբանութեան, բժշկագիտութեան, տիեզերագիտութեան, երաժշտութեան տեսութեան, գեղագիտութեան եւ այլնի վերաբերեալ։ Յայտնի է նաեւ որպէս շարականագիր եւ տաղասաց։

Աշխատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Վիքիքաղվածք

Կատեգորիա:Հայ փիլիսոփաներ Կատեգորիա:Հայ տաղասացներ Կատեգորիա:Պահլավունիներ