Վահան Տէրեան

Jump to navigation Jump to search
Վահան Սուքիասի Տէր Գրիգորեան
Vahan Ter-Grigorian.jpg
Ծննդեան անուն հայ.՝ Վահան Տեր-Գրիգորյան
Ծնած է 9 Փետրուար 1885
Ծննդավայր Գանձա, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրութիւն
Վախճանած է 7 Յունուար 1920
Մահուան վայր Օրենբուրգ, Խորհրդային Ռուսաստան[1]
Քաղաքացիութիւն Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրութիւն
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg ՌԽՖՍՀ
Ազգութիւն Հայ
Ուսումնավայր Մոսկւայի պետական համալսարան
Լազարեան Ճեմարան
Երկեր Մթնշաղի անուրջներ, Գիշեր և հուշեր, Ոսկի հեքիաթ, Երկիր Նաիրի եւ Կատվի դրախտ
Մասնագիտութիւն Բանաստեղծ եւ գրող
Աշխատավայր «Յուշեր», «Ոսկի հեքիաթ», «Երկիր Նայիրի« եւ «Կատուի դրախտ»
Ամուսին Սուսաննա Տէրեան

Վահան Տէրեան (Վահան Տէր Գրիգորեան) (9 Փետրուար 1885 - 7 Յունուար 1920), անուանի հայ բանաստեղծ, քնարերգակ եւ հասարակական-քաղաքական գործիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բուն անունով Վահան Տէր Գրիգորեան։ Ծնած է Ախալքալաքի Գանձա գիւղը։ Ուսումը ստացած է Գանձայի ծխական դպրոցը, 4 ամիս՝ Ախալքալաքի քաղաքային դպրոցին մէջ, 1899 –1906՝ Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանը:

  • 1906-ին ընդունուած է Մոսկուայի համալսարանի պատմաբանասիրութեան բաժանմունքը: Բարձրագոյն ուսման հետեւած է Մոսկուայի եւ Փեթերսպուրկի համալսարաններուն մէջ, ուր խորապէս ուսումնասիրած է հայոց լեզուն ու գրականութիւնը։ Տիրապետած է քանի մը լեզուներու (արաբերէն, պարսկերէն եւ վրացերէն)։ Մամուլով տպագրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնները:
  • 1908-ին Թիֆլիսի մէջ լոյս կը տեսնէ Տէրեանի «Մթնշաղի անուրջներ» առաջին ժողովածուն, որմով նոր դարագլուխ մը կը բացուի հայ քնարերգութեան պատմութեան մէջ: Գրական աշխարհը կ'ողջունէ տաղանդաւոր բանաստեղծին յայտնութիւնը: Այս գործով, մեր բանաստեղծութեան կը բերէ նոր շունչ, քնքուշ եւ նուրբ զգացումներ, գրուած՝ վճիտ ու կատարելութեան հասնող լեզուով։ 1915-ին «Մշակ» թերթին մէջ կը հրատարակուի անոր հայրենասիրական բանաստեղծութիւններու «Երկիր Նայիրի» շարքը։
  • 1910 –1912 Պօղոս Մակինցեանի, Ալեքսանտր Ծատուրեանի եւ Կարէն Միքայէլեանի հետ կը հրատարակէ «Գարուն» ալմանախը (3 հատոր), 1912-ին կը հիմնէ «Պանթէոն» հրատարակչական ընկերութիւնը:
  • 1914-ին Տէրեան Թիֆլիսի մէջ հանդէս կու գայ «Հայ գրականութեան գալիք օրը» ծրագրային զեկուցումով, որ Ի. դարու նորագոյն շրջանի հայ գրականութեան զարգացման հռչակագիրի արժէք կը ստանայ:
Վահան Տէրեան
  • 1917 Հոկտեմբերին ան աշխոյժ մասնակցութիւն կը բերէ բոլշեւիկեան յեղափոխութեան եւ անոր յաջորդած քաղաքացիական պատերազմին։ Ան կը յուսար,որ ինք Հայկական հարցին լուծման մէջ դրական ներդրում մը պիտի ունենար: Մինչեւ Պրեստ-Լիթովսկ մեկնիլը, կը հանդիպի Հ.Յ.Դ գործիչներ՝ Ռոստոմի (Ստեփան Զօրեան) եւ Լիպարիտ Նազարեանցի, ինչպէս նաեւ հրամանատար՝ Լեւոն Տիգրանեանի, փրոֆ. Նիկողայոս Աթոնցի եւ Մովսէս Աճեմեանի հետ, անոնց հետ կը կազմէ Հայկական հարցին վերաբերող «ընդարձակ տեղեկագիր» մը: Այդ տեղեկագիրը ինք պիտի ներկայացնէր բանակցութիւններու ընթացքին (Պրեստ-Լիթովսկը իրմէ խնդրած էր մանրամասն տուեալներ ուղարկել Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ բնակող հայերուն մասին):
  • 1918-ին Լենինի ստորագրութեամբ կը մասնակցի Պրեստ-Լիթովսկի հաշտութեան բանակցութիւննե- րուն` որպէս համառուսաստանեան ազգութիւններու` հայկական գործերու խորհրդական: Ոչ այդ տուեալները, ոչ ալ տեղեկագիրը ներկայացնելու հնարաւորութիւն կ'ունենայ, աւելին՝ հաշտութեան այդ պայմանագիրով հայերը կը կորսնցնեն Արեւմտեան Հայաստանը: Իսկ պայմանագիրը ստորագրողներէն մէկը Լեւ Քարախանը կ'ըլլայ (Լեւոն Քարախանեան):

Պրեստի մէջ կը տեղեկանայ, որ ռուսական զօրքերը կը լքեն Արեւմտեան Հայաստանը՝ վերադառնալով Ռուսաստան, որովհետեւ ռուսական կառավարութիւնը հողեր կը բաժնէր զինուորներուն:

  • 1918-ին կը շրջի Հիւսիսային Կովկասի քաղաքները, սատարած եղեռնապուրծ հայ գաղթականութեան, կը գրէ հոգեցունց բանաստեղծութիւններ («Մենք բոլորս, բոլորս մանուկներ ենք որբ...», «Հայրենիքում իմ արնաներկ» եւ այլն), ողբացած հազարամեակներու խորքէն եկած, ուղեմոլոր, յուսահատ ու վիրաւոր իր ժողովուրդին անամոք վիշտը:

Նուրբ ու զգայուն հոգիի տէր բանաստեղծը իր մեծ նախորդին՝ Թումանեանի նման իր յոյսն ու հաւատքը չի կորսնցներ իր ժողովուրդին ապագային նկատմամբ՝ խորապէս գիտակցելով, որ մարդկային զգացումներուն գերագոյնը՝ հայրենիքի նկատմամբ ունեցած սէրն է: Ֆիզիքապէս հիւծած բանաստեղծը կ'իրականացնէ ազգային հարցերու վերաբերող պետական կարեւոր յանձնարարութիւններ, որոնցմէ մին իրականացնելու նպատակով, Մոսկուայէն կը մեկնի Միջին Ասիա եւ ճամբան կը մահանայ իր հայրենիքէն հեռու՝ Օրենպուրկ քաղաքին մէջ, 7 Յունուար 1920-ին, 35 տարեկան հասակին։

Վահան Տէրեանի արձանը

Գրական վաստակը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տէրեան կատարելութեան հասցուցած է հայ բանաստեղծութեան կշռոյթը: Առաջինն է, որ գրած է սոնեթ (հնչեակ) եւ թրիոլեթ (ութտողեան քերթուած), զարգացուցած է գազէլը (սիրերգութիւնը): Տէրեան ստեղծած է ինքնատիպ գրական ոճ ու դպրոց, որու հետեւած են մեծ թիւով բանաստեղծներ: Գրած է նաեւ գրաքննադատական ու հրապարակախօսական յօդուածներ, կատարած՝ թարգմանութիւններ: Անոր գրական ժառանգութեան անբաժան մաս կը կազմեն նամակները:

Բանաստեղծական շարքեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Մթնշաղի անուրջներ»
  • «Գիշեր եւ Յուշեր»
  • «Ոսկի Հեքիաթ»
  • «Վերադարձ»
  • «Ոսկէ շղթայ»
  • «Երկիր Նայիրի»
  • «Կատուի Դրախտ»

Վահան Տէրեանի մասին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png Դուք բանաստեղծ էք։ Դա ամենագլխաւորն է։ Դուք խօսքերի հետ չէք խաղում... Ես ուրախութեամբ ողջունում եմ Ձեր մուտքը գրական ասպարէզ, բարով եկաք... Շատ գեղեցիկ են եւ գրեթէ մեր լիրիքայի մէջ նոր բաներ... Լեզուն մաքուր, զտուած եւ արծաթէ զանգի պէս հնչուն... Մեր վերնատան մէջ պատուաւոր տեղ ունի...։ Aquote2.png


Aquote1.png Որքան որ առիթ ունեցայ դիտելու Վահանը այդ շրջանին մէջ, ան անկեղծ էր իր քաղաքական համոզումներուն մէջ, բայց բոլշեւիկ դարձած էր ոչ այնքան այն պատճառով, որ անխախտ ու անվերապահ հաւատ ունէր դէպի բոլշեւիկեան գաղափարները, որքան այն պատճառով որ անսահման ատելութիւն ունէր դէպի հին ցարական կարգերն ու իշխանութիւնը: Հայրենասէր, ազգասէր հայ մըն էր ան: Կը հաւատար անկեղծօրէն, որ բոլշեւիկներուն ընկերանալով՝ պիտի կարողանար նպաստել Հայ դատի լուծման: Aquote2.png
Aquote1.png

Վահան Տէրեանը այն բախտաւոր հեղինակներից էր, որոնք մի առաւօտ զարթնում են յայտնի դարձած, եւ դա ոչ թէ պատահականութեան բերումով, այլ շնորհիւ իրենց մեծ տաղանդի։ Նրա առաջին իսկ գիրքը... հռչակեց նրան որպէս բանաստեղծ եւ պատուաւոր տեղ ապահովեց հայկական պառնասում։ Նա հրապարակ իջաւ միանգամից որպէս վարպետ։

«Մթնշաղի անուրջները» աւելի ջերմ ընդունելիութիւն գտաւ երիտասարդութեան կողմից, մի կարճ միջոցում Տէրեանն ունեցաւ հետեւորդների մի ամբողջ բազմութիւն։ Իսկ երկրպագուների թիւ չկար։ Պահ մի մոռացուեցին մեր անուանի բանաստեղծները, ամէնուրեք՝ երեկոյթներում, ընտանիքներում, ընկերական շրջաններում արտասանում էին Տէրեանի սոնեթներն ու էլեկիաները։ Սկսուել էր պարզապէս Տէրեանական շրջան։ Օդը լիքն էր Տէրեանով. երիտասարդութեան խօսակցութեան նիւթն ամէն տեղ նրա բանաստեղծութիւններն էին, իսկ ընկերների ու սիրահարների սրտագին նուէրը միմեանց՝ «Մթնշաղի անուրջները»։
Aquote2.png
Բանաստեղծ Վահան Տէրեանի յուշարձանը՝ Երեւան (Քանդ.` Ն. Քարախանեան, 11 Հոկտեմբեր 2008):
Aquote1.png «Տէրեանը .... ազնիւ մետաղի պէս փայլ տուեց մեր «արքայական» լեզուին, հարստացրեց մեր ազգային քնարերգութիւնը նոր մոտիֆներով ու տաղաչափական ձեւերով, նոյնիսկ դուռ բացեց նոր յանգի համար...»: Aquote2.png
Aquote1.png «Նա մի նոր գոյնով, մի նոր ձայնով երգեց ե՛ւ սէրը, ե՛ւ հայրենիքը, ե՛ւ բնութիւնը: Նա թարմացրեց հայ պոեզիայի ե՛ւ նիւթը, ե՛ւ լեզուն .... Նրա բանաստեղծութիւններից անվիճելի մի քանակ կը մնան որպէս յաւերժական արժէքներ բոլոր ժամանակների համար, որպէս մարդկային բյիւրեղացած զգացմունքներ ու անխառն գեղեցկութիւններ»: Aquote2.png

Վահան Տէրեանի յիշատակին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png

Վահան Տէրեան, ինչպէ՞ս երգեմ յիշատակը քո,
Թող լուռ փռուի հիմա իմ դէմ անլոյս երեկոյ։
Սրտիս վրա իջնի թող մութ մի ամպի քուլա,
Քամին բերէ թող մահուան բոթ, ու անձրեւը լայ։
Եւ թող թափուեն շուրջս աշնան տերեւներ դեղին
Եւ զարդարեն, Վահան Տէրեան, քո անցած ուղին։
Ու մշուշում տխո՜ւր երգով բիւրաւոր զանգեր
Թող օրհներգեն թախիծը քո, իմ հեռու ընկեր...

- Եղիշէ Չարենց
Aquote2.png

Մեռած պոետին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տէրեանի գերեզմանը Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ
Aquote1.png

Նրանք ասում են, որ դու անցել ես,
Ու հնացել ես, ու հեռացել,
Որ լքել են քեզ ու մոռացել
Օրերում այս խենթ ու դարձդարձիկ.
Բայց տե՛ս - կանչում է ահա մի ձեռ
Եւ մի սիրտ, որ քեզ սիրում է դեռ.
― Վերադարձի՛ր, օ, վերադարձի՛ր...

- Եղիշէ Չարենց
Aquote2.png


Յետ Մահու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տէրեանի կիսանդրին՝ Երեւանի մէջ (զետեղուած՝ 11 Սեպտեմբեր 2017-ին):

Երեւանի մէջ կը գործէ «Տէրեան մշակութային կեդրոնը», որու ջանքերով լոյս ընծայուած է Տէրեանի բանաստեղծութիւններու «Ընտրանին» (2005) եւ «Տէրեան հանրագիտարանը» (2010): Տէրեանի բանաստեղծութիւններով յօրինուած են բազմաթիւ երգեր (Նիկոլ Գալանտէրեան, Էտկար Հովհաննիսեան եւ ուրիշներ): Երեւանի, Հայաստանի Հանրապետութեան այլ քաղաքներու, Ջաւախքի եւ Օրենպուրկի մէջ Տէրեանի անունով կոչուած են թաղամասեր, փողոցներ, դպրոցներ, կանգնած են յուշարձաններ: Գանձայի մէջ 1957-էն կը գործէ բանաստեղծին տուն-թանգարանը: Ամէն տարի Յուլիսին անոր ծննդավայրը տեղի կ'ունենան Տէրեանական բանաստեղծական երեկոներ:

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Էդուարդ Թոփչեան, Վահան Տէրեան, Երեւան, Հայպետհրատ, 1945, 47 էջ։
  • Խորէն Սարգսեան, Վահան Տէրեան, Երեւան, Պետհրատ, 1926, 36 էջ։
  • Սաքո Սուքիասյան, Էջեր Վահան Տէրեանի կյանքից, Երեւան, Հկլետհրատ, 1959, 307 էջ։
  • Արսէն ՏէրՏէրեան, Վահան Տէրեան։ Ցնորքի, ծարաւի եւ հաշտութեան երգիչը, Թիֆլիս, տպարան «Հերմես», 1910, 106 էջ։
  • Արսէն ՏէրՏէրեան, Հայոց նոր գրականութեան պատմութիւն։ 19-20-րդ դդ. (սղագրուած դասախօսութիւններ ձեռագրի իրաւունքով), պրակ 8, Վ. Տէրեան, Երեւան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչութիւն, 1939, 58 էջ։
  • Հայկազ Յակոբջանեան, Կեանքս այնպէս դժուարին էր. Վահան Տէրեան (կենսապատում), Երեւան, ԳԱՍՊՐԻՆՏ, 2011, 390 էջ։
  • Գէորգ Էմին-Տէրեան, Անտիպ եւ անյայտ Էջեր (Նամակներ, յօդուածներ, գրախօսութիւններ), Երեւան, «Տիգրան Մեծ», 2014, 740 էջ։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 150:

Արտաքին Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Օրվա հոդված նախագծի մասնակից

  1. Терьян Ваан / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.