Դիցաբանութիւն

Jump to navigation Jump to search

Դիցաբանութիւնը «դից»երու՝ չաստուածներու պատմութիւնն է. Հեթանոսական շրջանի մարդոց կեանքն է:

Պատմութեան հնագոյն շրջաններուն, երբ ժողովուրդներ զարգացումի նախնական մակարդակի վրայ կը գտնուէին, երեւակայական պատկերացումներու միջոցով ձգտած են բացատրել բնութեան, մարդկային հոգիին, ընկերային կեանքին այլազան երեւոյթները:Այսպէս, իրենց երեւակայութեան մէջ անոնք ստեղծած են գերբնական էակներ, աներեւոյթ ոգիներ, չաստուածներ, չաստուածուհիներ, եւ զանոնք նկատած են ստեղծիչն ու ղեկավարը տիեզերքին ու մարդկային կեանքին: Անոնց համար կառուցած են մեհեաններ եւ պաշտած են զանոնք:

Հայկական դիցաբանութիւնը գրի չէ առնուած.անկէ մեզի հասած են փշրանքներ միայն՝ ցրուած մեր մատենագրութեան էջերուն մէջ:Իսկ այն, ինչ որ հասած է մեզի, օտար դիցաբանութիւններու հետ բաղդատականով մը, կը փոխանցենք մեր սոյն աշխատութեան այս առաջին բաժինով:

Արամազդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական Արամազդը իր յատկանիշներուն մէկ մասով կը համապատասխանէ վրացական Արմազին, յունական Զեւսին, հռոմէական Ժիւփիթէրին, հնդկական ինտրային եւ պարսկական Ահուրամազտային:

Հայերուն կողմէ Արամազդը շնորհուած ստորոգելիները զինք կը դարձնեն ո'չ միայն ամէնագէտ աստուածներու հայր, այլեւ՝ աստուածներու ստեղծիչ:Իր յատկանիշներուն մէջ կը հանդիպինք նաեւ էակ իմաստուն, Տէր իմաստուն, սուրբ, անմահ, պաշտելի, հոգի սուրբ(կենարար), երկնքի եւ երկրի ստեղծիչ, երկրին լիութիւն եւ պարարտութիւն պարգեւող արտայայտութիւններուն:

Արամազդի գլխաւոր բագինը Բարձր Հայքի Դարանաղեաց գաւառի Անի ամրոցին մէջ եղած է:Անին, հետագային Արշակունի թագաւորներուն դամբարանը եղած է:Արամազդի բագիններ գտնուած են նաեւ վասպուրականի Անձեւացեաց գաւառին մէջ:

Արամազդ, ըստ աւանդութեան, կին չէ ունեցած, սակայն, երկու դուստր եւ մէկ արու զաւակ ունեցած է:Իր երկու դուստրերն են Անահիտ-Աստղիկ եւ Նանէ.իսկ արու զաւակը՝ Միհր:

Անահիտ-Աստղիկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անահիտ եւ Աստղիկ անուններուն տարբեր յատկանիշներ կապուած են, սակայն ինչպէս աւանդութեան մէջ կ'երեւի, Անահիտ եւ Աստղիկ միեւնոյն անձնաւորութեան տարբեր երեսներն են:

Անահիտ աստուածուհին, յատկանիշներուն մէկ մասով համապատասխանէ յունական Արտեմիսին, հռոմէական Տիանային, եւ պարսկական Անահիտային:

Անահիտ հետեւեալ յատկանիշներով օժտուած է. Ան մայրն է ամենայն զգաստութեան եւ խորհրդանիշն է առաքինութեան:Ան հայ ժողովուրդի փառքն է եւ կեցուցիչ խնամակալը:Իբրեւ այդպիսին, ան միաժամանակ մեծ տիկին է: Տիկին հասկացողութեամբ մեր նախնիները բարձրատոհմիկ եւ ազնուազարմ կին կը հասկնային:Անահիտի բագինը Եկեղեաց գաւառի Երիզու աւանին եւ Արտաշատ քաղաքին մէջ եղած է:Տուրուբերան գաւառի Տարօն աւանին մէջ եւս, պեղումներու ընթացքին գտնուած են իր բագինները:

Վերջին այս տեղեգրութենէն եւ Անահիտի մէկ այլ յատկանիշէն դատելով, Անահիտ եւ Աստղիկ դիցուհիներու միեւնոյն աստուածուհին ըլլալու վարկածը կը հաստատուի:Աստղիկի բագինները առաւելաբար տարուբերան գաւառին մէջ եղած են:

Անահիտ, իր միւս յատկանիշներուն կողքին, իբրեւ խնամակալ տիկին, եղած է նաեւ պտղաբերութեան եւ սիրոյ դիցուհի, ինչպէս նաեւ պտղաբերութեան գաղափարէն անխզելի՝ Ջուրի աստուածուհին:

Ահա այս ստորոգելիները ջափազանցութեան տանելով, կ'ունենանք Աստղիկ դիցուհիին յատկանիշները:

Աստղիկը ճանչցուած է իբրեւ սիրոյ, գեղեցկութեան եւ քաջութեան աստուած՝Վահագնի կինը:Ըստ աւանդութեան, ան ամէն գիշեր կը լողար Եփրատ գիտին մէջ: Երիտասարդները խարոյկ կը վառէին, որպէսզի դիտէին գեղուհին:Սակայն Աստղիկ միշտ Տարօնի դաշտը կը պատէր մշուշով, որպէսզի օտար աչքեր չտեսնեն զինք:

Մեր նախնիկ կը սիրէին Աստղիկ դիցուհին:Անոր տօնը կը կատարէին ամրան կէսերուն, մեծ հանդիսութիւններով:Կ'երգէին, կը պարէին, կ'աղօթէին, իրարու վրայ ջուր կը սրսկէին եւ այդ առիթով, զիրար սիրող զոյգեր իրարու վրայ վարդ կը նետէին:

Այս տօնը կը կոչուէր Վարդավառ, ինչ որ կը մնայ մինչեւ այսօր, անցեալի իր տոհմիկ սովորութիւններով:

Նանէ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նանէ աստուածուհին, իր յատկանիշներուն մէկ մասով, Յոյներու Աթենաս, Վրացիներու նինա Տա նանա եւ Աբխազներու նան Անա աստուածուհիներուն կը համապատասխանէ:

Յունարէնով «Նաննա» կը նշանակէ յաւերժահարս, յաւիտենական կին կամ ծննդաբերութեան ոգի:Պարսկերէնով «Նան» հաց կը նշանակէ: Եթէ հացը ընդունինք իբրեւ տան մը տնտեսութեան հիմը կազմող տարր, ահաւասիկ, հայ տան աւանդութեան մէջ ճանչցուած հայ կնոջ դերը կը գտնենք նանէի մէջ:

Նանէի բուն յատկանիշը հնարագիտութիւնն է: Անոր անունին կապուած են «Հնարագէտ Տնտեսուհի»ի, մայրութեան եւ սնուցման գաղափարները:Հայ ընտանիքին մէջ, անիկա աւանդականօրէն մօր, տնտեսութեան ղեկավարի, ծննդաբեր տարրի եւ ստնտուի դերերը կը կատարէ միաժամանակ:Նանէի բագինը Թիլ աւանին մէջ էր:

Նանէով կ'ամբողջանայ հայ իրականութեան մէջ կնոջ վերապահուած դերերու շարանը:Ինչպէս մեր պատմութիւնը ինքնին կը վկայէ, կնոջ պատկերացումը շատ ալ տարբեր չէ եղած վերոյիշեալ տուեալներէն, որոնց մէջ Անահիտ ու Աստղիկ նոնյպէս կարեւոր դեր կը խաղան:Նոյնիսկ մեր օրերուն, հայ տանտիկինը այս բնորոշումներով կը ներկայացուի:

Վահագն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վահագն սիրոյ, գեղեցկութեան, բայց յատկապէս քաջութեան աստուածն է:Ան նաեւ, հայ երիտասարդներուն քաջութիւն կը պարգեւէ:Վահագն կոչուած է նաեւ Ամպրոպային աստուած:

Յունական դիցաբանութեան մէջ վահագնի զուգորդուող աստուածը Հերակլէս կը կոչուի: Սկանտինաւեան դիցաբանութեան մէջ թորը, որ որոտումի աստուածն է, նոյնպէս առնչուած է վահագնի:

Ագաթանգեղոս պատմիչ, վահագնը «Վիշապաքաղ» կը կոչէ, իսկ Մովսէս խորենացի պատմահօր համաձայն, վահագն որդին է Տիգրան Երուանդեանի: Անանիա Շիրակացիի համաձայն, վահագն ասորիներու բարշամին հետ երկինքին մէջ կռուած է եւ անոր յարդը գողնալով՝ իր սենեակը բերած է:Ճամբուն վրայ, յարդէն մաս մը թափուած է եւ «Ծիր կաթին»ը յառաջացած է անկէ: Աւանդութեան համաձայն, այս պատճառով է, որ ծիր կաթինը «Յարդգողի ճանապարհ» կը կոչուի:

Վահագնի բագինը Աշտիշատի մէջ եղած է:Վահագնի աւանդութիւնը շարունակուած է նոյն շրջանին մէջ գտնուող Մարութայ սուրբ կարապետ վանքին մէջ:

Միհր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միհրին կը համապատասխանեն Յունաստանի մէջ Հեփեստոսը, Հռոմի մէջ Վուլկանը, Իրանի մէջ Միթրան եւ Հնդկաստանի մէջ Ագնին:

Արեւը ո'չ միայն կեանքի եւ կենդանութիւն կու տայ աշխարհին, այլ իբրեւ լոյս կը թափանցէ մարդոց հոգիներէն ներս եւ անոնց կեղծիքն ու խարդախութիւնը կը մերկացնէ, այդ ձեւով հանդիսանալով արդարութեան եւ ճշմարտութեան ջերմ պաշտպանը:Իբրեւ յարակից պաշտօն, արեւը կը հսկէ ուխտապահութեան վրայ եւ ուխտադրուժները կը պատժէ:

Միհրը, իբրեւ արեւի աստուած, վերոյիշեալ տուեալներով օժտուած էր եւ միեւնոյն ատեն էակից-գոյակիցն էր ահուրամազտային կամ հայկական Արամազդին:

Միհրի արձանը, որ Բագառիճ գիւղին մէջ կը գտնուէր, կը ներկայացնէր երիտասարդ մը, որ ցուլի մը վրայ բազմած է եւ գլուխը ծածկած է հայկական գլխարկով մը:Անոր մօտ կը գտնուի շուն մը, իսկ վերեւը՝ ձեռքին մէկը վեր, միւսը վար՝ երկու ջահեր բռնած երիտասարդ մը կայ:Իսկ անոր սրունքներուն օձեր եւ կարիճներ փաթթուած են:

Միհր անուան տարբերակաները կի փաստեն անոր լայն ընդհանրացումն ու ժողովրդականութիւնը.Միհր, Միր, Ամիր, Մեհեր, Մհեր, Մեր, Մեհ, Մարհ, Հայոց Մեհեկեան (Փետրուար) ամիսը, Մեհեան (տաճար) միայն նմոյշներ են այն բազմաթիւ յատուկ անուններէն, որոնք յառաջ եկած են Միհր անունէն:

Տիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիրը յունական Հերմէսին եւ Ապողոնին, Հռոմէական Մերկիւրիոսին, սկանտինաւեան թիւրին կը համապատասխանէ:Ան եղած է Արամազդի քարտուղար-դպիրը եւ իբրեւ այդպիսին՝ գիտութեան, գրականութեան եւ դպրութեան աստուածը:

Տիրացու բառը, իբրեւ դպրութեան հետեւող մարդ, Տիր անունէն եկած է:Հայոց ապրիլ ամիսը՝ Տրէ կամ Տրեայ, յատուկ անուններ՝ Տիրան, Տիրատուր, Տիրայր, Տրդատ, տեղանուններ՝ Տիրառիճ եւ Տիրինկատար, դարձեալ անկէ եկած են:

Իբրեւ Արամազդի քարտուղար կամ գրագիր, Տիր դարձեալ պատճառ կրնայ դարձած ըլլալ «գրողը տանի քեզ» ժողովրդային արտայայտութեան:

Այլ Աստուածներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իրարու սերտօրէն առնչուած այլ աստուածներ եւս գոյութիւն ունեցած են:Ասոնցմէ Ամենաբեղը՝ պտղաբերութեան, բերքահաւաքի եւ երկրագործութեան խնամակալ աստուածը եղած է: Ան է որ արտերը եւ այգիները գրտահարութենէն, կարկուտէն եւ հեղեղներէ պաշտպանած է: Բերքահաւաքի ժամանակ, մեծ տօնակատարութիւններ կը կազմակերպուէին Ամենաբեղին զոհեր մատուցանելու եւ խրախճանք կազմակերպելու համար:Թագաւորը, իշխանները եւ ժողովուրդը այս հանդիսութեան ընթացքին խաղերու, մրցանքներու եւ զուարճութիւններու հանդիսատես կ'ըլլային:Ձիարշաւ, կենդանիներու կռիւ, աղաւնիներու ազատ արձակում տեղի կ'ունենային:Հանդիսութիւնները կը տեւէին նաւասարդ ամսոյն 1-էն մինչեւ 6: Նաւասարդը հայոց տարւոյն առաջին ամիսը ըլլալով, Ամենաբեղը փոխաբերաբար նաեւ Ամանոր կը կոչուէր:

Տօնակատարութիւններու ընթացքին Տիգրան Գ.ի հրամանով շինուած հիւրանոցները կրնային պատճառ դարձած ըլլալ Ամենաբեղի երրորդ անուան.մեկնելով հիւրանոցի ինչպէս նաեւ խնամակալի գաղափարէն, Ամենաբեղ նոյնպէս կոչուած է Վանատուր, այսինքն հիւրընկալ:

Հայերը ունեցած են նսաեւ ստորերկրեայ դատարկութիւնը յատկանշող աստուածներ:Աւանդութեան համաձայն, թաղուած մեռելները կ'երթային ստորերկրեայ դատարկութիւն, ուր անոնք կ'ենթարկուէին Սպանդարամետ կամ Սամդարամետ աստուծոյ:Գոյութիւն ունեցած են նաեւ բոլորովին օտարամուտ աստուածներ, որոնցմէ են Նապոգ եւ Բել, Ճիւաղ, Մաժան, Նառ եւ Հեպիտ:

Այս օտարամուտ աստուածները մինչեւ քրիստոնէական Ե. Դարը արդէն մեր բառամթերքէն վերցուած են, սակայն նուազ աստուածային, միայն առասպելական բնոյթ կրող անունները ինչպէս, Տորք Անգեղ եւ Արամնացած են, պարզ այն պատճառով որ հայկական եղած են:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայ Եկեղեցագիտութիւն,Անթիլիաս 2006, Մանուշակ Պոաճեան, էջ (13-էն 22)