Բնութիւն

Jump to navigation Jump to search
Aphthona flava

Բնութիւն (լատ.՝ natura, եբր.՝ φύσις‎), մարդուն շրջապատող ֆիզիքական միջավայրն է եւ սովորաբար կ'ընդգրկէ ֆիզիքական տիեզերքի բոլոր առարկաներն ու երեւոյթները, բացի անոնցշէ, որոնք ստեղծուած են մարդկանց կողմէ։

Բնութիւնը մշտապէս կը շարժի եւ կը զարգանայ, կ'ընդգրկէ անօրգանական եւ օրգանական աշխարհները։ Անօրգանական աշխարհին կը պատկանին տիեզերական մարմինները, ջուրը, հողը, օդը, ապարները, օգտակար հանածոները։ Բուսական եւ կենդանական օրգանիզմներու ողջ բազմազանութիւնը կը կազմէ օրգանական աշխարհը։ Զարգացման ընթացքին, անօրգանական բնութիւնը օրինաչափօրէն առաջ կը բերէ օրգանական բնութիւն (կենսոլորտ)՝ մարդու կենսագործունէութեան համար բոլոր անհրաժեշտ պայմաններով։ Հասարակական կեանքը, արտադրութիւնը, մարդը եւ անոր բանականութիւնը կը գոյատեւեն բնական նիւթերու հենքի վրայ, կը գործէ բնական օրինաչափութիւններուն համապատասխան։ Բնութեան ներդաշնակութիւնն ու հաւասարակշռութիւնը պայմանաւորուած են բազմազան փոխադարձ կապերով, եւ 1 օղակի խախտումը կրնայ կտրել երեւոյթներու ամբողջ շղթան։ Ուստի բնութեան հետ յարաբերութիւններուն մէջ, անհրաժեշտ է ճանչնալ ու ճիշտ կիրառել անոր օրինաչափութիւնները, տիրապետել բնութեան հետ ներդաշնակ ապրելու արուեստին, չխախտել բնական շարժընթացներու հաւասարակշռութիւնը, այլապէս փոխազդեցութիւնը կրնայ վերածուիլ հակասութեան։ Նեղ իմաստով՝ բնութիւնը մարդուն անմիջապէս շրջապատող եւ անոր գոյութիւնը ապահովող բնական տարրերու ու պայմաններու ամբողջութիւնն է։

Այս առումով, ան կը համընկնի բնական միջավայր հասկացութեան հետ, որ իր մէջ կը ներառէ միջավայրի անկենդան եւ կենդանի բնութեան օբյեկտները։

Անուան Ստուգաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Բնութիւն» բառը ծագած է յունարէն՝ natura բառէն (հիմնական յատկութիւններ, ներքին մղում) եւ հնագոյն ժամանակներուն, բառացի նշանակած է «ծնունդ»։ Natura բառը յունարէն՝ physis (φύσις) բառի լատիներէն թարգմանութիւնն է, որ կապուած է բոյսերու, կենդանիներու եւ աշխարհի այլ մասերու ինքնուրոյն, սեփական կամքով զարգանալու յատկութեան հետ։

Բառի սկզբնական իմաստներէն մէկը ներառած է ամբողջական բնութեան եւ ֆիզիքական տիեզերքի գաղափարները, որ օգտագործուած է նախասոկրատեան փիլիսոփաներու կողմէն եւ եղած է «φύσις» բառի նշանակութիւններէն միայն մէկը։ Այս նշանակութիւնը, սակայն, վերջին մի քանի դարերու ընթացքին, նորագոյն գիտական ձեւերու կիրառման հետեւանքով գերիշխող դիրք գրաւած է։

Երկիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկիր մոլորակը կամ Երկիրը, ըստ երեւոյթին, միակ մոլորակն է, ուր գոյութիւն ունի կեանք, եւ որուն բնական յատկութիւններու ուսումնասիրութիւնը իյնկած է գիտական հետազոտութիւններու կը բազէ բնագաւառներու հիմքին մէջ։ Արեգակնային համակարգին մէջ, այն թիւով երրորդ մոլորակն է ըստ Արեւէն ունեցած հեռաւորութեան, ամենամեծ ցամաքային մոլորակը եւ հինգերորդը՝ ըստ մեծութեան։ Երկրի ամենայայտնի կլիմայական, ատկանիշները անոր երկու մեծ բեւեռային շրջաններն են, երկու համեմատաբար նեղ բարեխառն գօտիները եւ լայն հասարակածային, արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային գօտիները։ Տեղումներու քանակը կը փոխուի կախուած տեղանքէն՝ սկսած տարեկան մի քանի մեթրէն մինչեւ աւելի քիչ քան մէկ միլիմեթրը։ Երկրի մակերեւոյթի 71 տոկոսը ծածկուած է աղի ովկիանոսներով։ Մնացած մասը բաղկացած է մայրցամաքներէն, կղզիներէն, որոնցմէ ամենաշատ բնակեցուածը կը գտնուի Հիւսիսային կիսագնդին մէջ։

Երկիրը անցած է աշխարհագրական եւ կենսաբանական տարբեր գործընթացներու միջով, որոնք հետք ձգած են ներկայիս տեսքի վրայ։ Արտաքին մակերեւոյթը բաղկացած է մի քանի աստիճանաբար տեղաշարժուող տեկտոնական պլատֆորմներէն։ Ներքին հատուածը աշխուժ է՝ ճկուն թիկնոցի հաստ շերտով եւ երկաթով լեցուն կեդրոնով, որ կ'առաջացնէ մագնիսական դաշտը։

Մթնոլորտային պայմանները նշանակալից կերպով փոխուած են սկզբնական վիճակէն. այս պայմանաւորուած եղած է կեանքի ձեւերու առաջացմամբ[1], որ ստեղծած է մակերեւութային պայմանները կարգաւորող էկոլոգիական հաւասարակշռութիւն։ Բացի կլիմայական գօտիներու՝ աշխարհագրական լայնութենէն կախուած բազմազանութեան եւ այլ աշխարհագրական գործոններու՝ երկարատեւ միջին գլոբալ կլիման գրեթէ նոյնն է սառցե ժամանակաշրջաններու միջեւ[2], իսկ միջին ջերմաստիճանէն մէկ կամ երկու աստիճանով շեղումները պատմական կարեւորագոյն ազդեցութիւն ունեցած է էկոլոգիական հաւասարակշռութեան եւ Երկրի ներկայիս աշխարհագրութեան վրայ[3][4]։

Երկրաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրաբանական սալերու տեկտոնիկայի սահմաններու 3 տեսակները

Երկրաբանութիւնը գիտութիւն է Երկիր մոլորակը կազմող պինդ եւ յեղուկ տարրերու մասին։ Երկրաբանութեան ուսումնասիրութեան ոլորտը կը ներառէ Երկիրը կազմող տարրերու կազմի, կառուցուածքի, ֆիզիքական յատկութիւններու, դինամիկայի, պատմութեան եւ այն գործընթացներու մասին ուսումնասիրութիւնները, որոնց միջոցով ատոնք ձեւաւորուած, տեղաշարժած եւ փոխուած են։ Ոլորտը մեծ գիտական ճիւղ է։ Ան նաեւ կարեւոր է հանքային եւ ածխաջրածնային նիւթերու արդիւնահանման եւ երկրատեխնիկական ճարտարագիտութեան ոլորտներու համար։ Երկրաբանութիւնը տեղեկութիւններ կը տրամադրէ բնական աղետներու եւ ատոնց մեղմացման, նախկին կլիմայական պայմաններու եւ շրջակայ միջավայրի մասին։

Կենդանի բնութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Calculations favor reducing atmosphere for early Earth»։ Science Daily։ 2005-09-11։ արտագրուած է՝ 2007-01-06 
  2. «Past Climate Change»։ U.S. Environmental Protection Agency։ արտագրուած է՝ 2007-01-07 
  3. Hugh Anderson, Bernard Walter (March 28, 1997)։ «History of Climate Change»։ NASA։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2008-01-23-ին։ արտագրուած է՝ 2007-01-07 
  4. Weart Spencer (June 2006)։ «The Discovery of Global Warming»։ American Institute of Physics։ արտագրուած է՝ 2007-01-07