Սեւրի Դաշնագիր

(Վերայղուած է Սեւրի Պայմանագիր-էն)
Jump to navigation Jump to search

Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը ստորագրուած է 10 Օգոստոս 1920-ին, Սեւրի մէջ (Փարիզի մօտ), Թուրքիոյ սուլթանական կառավարութեան եւ 1914-18 թթ առաջին համաշխարհային պատերազմին յաղթած դաշնակից պետութիւններու (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա, Իտալիա, Ճաբոն, Պելճիքա, Յունաստան, Լեհաստան, Փորթուկալ, Ռումանիա, Հայաստան, Չեխոսլովաքիա, Սերպերու, խրուաթներու եւ Սլովեններու թագաւորութիւն, Հիժազ) միջեւ։ Հայաստանի հանրապետութեան անունով դաշնագիրը ստորագրած է Աւետիս Ահարոնեանը։ Ան եւ արեւմտահայութեան ներկայացուցիչ Ազգային պատուիրակութեան ղեկավար Պօղոս Նուպարը գլխաւոր դաշնակից պետութիւններու հետ կնքած են լրացուցիչ պայմանագիր՝ ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքերու, դիւանագիտական եւ առեւտրական յարաբերություններու վերաբերեալ։

Սեւրի դաշնագիր
Treaty of Sèvres
Մերձավոր Արևելքն ըստ Սևրի պայմանագրի

Կաղապար:Լեգենդ Կաղապար:Լեգենդ Կաղապար:Լեգենդ


Կաղապար:Լեգենդ Կաղապար:Լեգենդ Կաղապար:Լեգենդ Կաղապար:Լեգենդ

Ստորագրված է 1920 թ. օգոստոս 10-ին
Ստորագրման վայր Սևրում (Փարիզի մոտ)
Կաղապար:Դրոշավորում/Ֆրանսա
Ստորագրող կողմեր Մէկ կողմէն
Ottoman flag.svg Օսմանեան կայսրութիւն
Միւս կողմից
Կաղապար:Դրոշավորում/Միացեալ Թագավորութիւն
Կաղապար:Դրոշավորում/Ֆրանսա
Կաղապար:Դրոշավորում/Իտալիա
Կաղապար:Դրոշավորում/Ճապոնիա
Կաղապար:Դրոշավորում/Բելգիա
Հունաստան Հունաստան
Կաղապար:Դրոշավորում/Լեհաստան
Կաղապար:Դրոշավորում/Պորտուգալիա
Կաղապար:Դրոշավորում/Ռումանիա
Flag of Armenia.svg Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Կաղապար:Դրոշավորում/Չեխոսլովակիա
Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg Հարավսլավիայի թագավորութիւն
Flag of Hejaz 1917.svg Հեջազ
Պայմանագրի լեզուները Ֆրանսերէն
Անգլերէն
Իտալերէն
Չեղյալ հայտարարվեց 1923 թ. Լոզանի պայմանագրով

Հիմնական էութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրի հիմքին տակ դրուած էին 1916 թ. Սայքս-Փիքոյի պայմանագիրի դրոյթներն ու տէրութիւնները 1920 թ. Սան Ռեմոյի համաժողովի որոշումները։ Պայմանագիրը կը բաղկակնար 97 մասնակիցներէ եւ 578 յօդուածներէ, որոնք կը վերաբերէին սահմանային եւ քաղաքական, փոքրամասնութիններու պաշտպանութեան, ռազմական, ծովային եւ օդային, գերիներու եւ պատիժներու, տնտեսական եւ նիւթական, օդային նաւագնացութեան, ջրային եւ երկաթուղային ճանապարհներու, աշխատուժի հարցերուն։ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրի համաձայն՝ Թուրքիոյ կը մնային Կոստանդնուպոլիսը իր շրջակայքով, կը ռազմականացուէին նեղուցները եւ կը դրուէին միջազգային կառավարման ներքեւ։ Թուրքիան կը հրաժարէր իր գերիշխանութիւնէն Թրակիայի նկատմամբ, Եգէական ծովու կղզիներէն, Կիպրոսէն, Եգիպտոսէն եւ արաբական տէրութիւններէն։ Յունաստանը պիտի կառավարէր Իզմիրը ու անոր շրջակայքը եւ կրնար նաեւ տիրել այդ տարածքին, եթէ բնակչութեան մեծ մասը փափաքէր։ Ասիական Թուրքիան կը տարածուէր մինչեւ Արեւմտեան Անատոլիոյ սահմանը։ Հիճազը անկախութիւն կը ստանար, իսկ Եգիպտոսը, Պաղեստինը, Սուրիան ու Միջագետքը (Իրաք) Ազգերու Լիկայի միջոցով, կը յանձնուէին Մեծն Բրիտանիոյ ու Ֆրանսային։ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը բազմաթիւ կողմերէն կը հեշտացնէր Մերձաւոր Արեւելքի շարունակական շահագործումը եւրոպական տէրութիւններու կողմէ եւ ճամբայ կը բանար վարչական, իրաւաբանական, ռազմական ու տնտեսական վերահսկման համար։

Առնչութիւնը Հայկական հարցին հետ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեւրի հաշտութեան դաշանագիրի Հայաստանի նկատմամաբ բաժինը կ՝ ընդգրկէր 88-93-րդ յօդուածները։ Թուրքիա Հայաստանը կը ճանչնար իբրեւ ազատ ու անկախ պետութիւն։ Թուրքիա ու Հայաստան կը համաձայնէին Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի ու Պիթլիսի նահանգներուն մէջ (վիլաէթներ), երկու պետութիւններուն միջեւ սահմանագծումը վստահուած էր Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու որոշումին եւ ընդունիլ անոր որոշումը, նոյնպէս բոլոր առաջարկները։ Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի հետ Հայաստանի սահմանները պիտի որոշուէին այդ պետութիւններուն հետ ուղղակի բանակցություններուն միջոցով։ Եթէ այդ պետութիւնները չյաջողէին համաձայնութեան մը հանգիլ, ապա գլխաւոր դաշնակից տէրութիւնները խնդիրը պիտի լուծէին յատուկ յանձնաժողովի օգնութեամբ։ Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրին համապատասխան յօդուածները կը թելադրէին բնակչութեան կամաւոր փոխադրումը, տասնութէն բարձր տարիք ունեցող անձերը իրաւունք ունէին քաղաքացիութիւն ընտրել տարածաշրջանի այլ երկիրներուն՝ իրենց ազգութեան կամ կրօնական պատկանելիութեան համապատասխան, ուր անոնք մեծամասնութիւն կը կազմէին։ Այս մարդիկը կը պահպանէին իրենց իրաւունքը անշարժ գոյքի մը պէս, բայց պարտաւոր էին մէկ տարուայ ընթացքին իրենց շարժական գոյքը փոխադրել այն երկիրը, որ ընտրած էին։ Անօրինական կը յայտարարուէր այդ լքուած գոյքի մասին օսմանեան կառավարութեան 1915 թ. օրէնքը։ Թուրքիոյ մէջ մնացող փոքրամասնութիւններու պաշտպանութիւնը, կեանքը, ազատութիւնն ու հաւասարութիւնը օրէնքով ապահովուած էին կառավարութեան կողմէ։ Պատերազմի ժամանակ Թուրքերուն կատարած վայրագութիւններուն պատճառած չարիքը առաւելագոյն չափով քաւելու համար օսմանեան կառավարութիւնը պարտաւոր էր իր եւ օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ ցույց տալ ամէն տեսակ աջակցութիւն՝ 1 նոյեմբեր 1914-էն ետք անհետացած, առեւանգուած, արգելափակուած եւ ազատազրկուած ամէն ցեղի եւ ամէն կրօնի մարդոց փնտռելու եւ ազատելու համար։ Պատիժներուն մասին թրքական կառավարութիւնը կը ճանչնար դաշնակից տէրութիւններու իրաւունքը՝ ռազմական ատեանին յանձնելու պատերազմի օրէնքներն ու կանոնները խախտած մեղաւոր անձերը, նաեւ կը համաձայնէր յանձնել այդ մարդիկը, ինչպէս նաեւ անոնց կատարած ոճրագործութիւններուն վերաբերեալ տեղեկութիւններն ու փաստաթուղթերը. «…Այդ անձերը պատասխանատու են կատարուած ջարդերուն համար այն ժամանակ, երբ երկիրը կը գտնուէր պատերազմի վիճակի մէջ, այն տարածքին մէջ, որ կը կազմէր թրքական կայսրութեան մասը 1 Օգոստոս 1914-ին»։ Դաշնակիցները իրաւունք ունէին ատեան նշանակել այդ անձերը դատելու համար։ Համաձայնութիւն ձեռք բերուեցաւ, որ Վրաստանը, Հայաստանը, Ատրպէյճանը եւ Պարսկաստանը Պաթումի նաւահանգիստով ազատ մուտք ունենան դէպի Սեւ ծով։ Դաշնակիցները բարիացակամօրէն կը վերաբերէին Կարսէն Ճորոխ, դէպի Պաթում Հայկական միջանցքի գաղափարին, սակայն դաշնագիրը ստորագրելու պահուն Վրաստանը անոր փոխարէն հայերուն առաջարկեց երկաթուղի կառուցել Վրաստանի տարածքին մէջ։ Եւ քանի որ տակաւին յայտնի չէր՝ Տրապիզոնի նաւահանգիստը Հայաստանի մէջ պիտի մտնէ թէ ոչ, ապա յատուկ յօդուածով Հայաստանին կ՝ երաշխաւորէր դրանզիթային առտօնութիւններ ու այդ նաւահանգիստի մէկ մասի առհաւէտ վարձակալութիւն։

Մինչեւ սեւրի հաշտութեան դաշնագիրի ստորագրումը, նախագահ Վուտրո Ուիլսընի նշանակած Հարպորտ առաքելութիւն-յանձնաժողովը ուսումնասիրած էր տեղագրութիւնը, տնտեսութիւնը, փոխադրամիջոցները, ջրային աղբիւրները, առեւտրական ճամբաները, ժողովրդագրական եւ միւս խնդիրները, որոնք պետք է հաշուի առնուէին սահմանները որոշելու ժամանակ։ Յանձնաժողովը իր յանձնարարականները քննարկման ներկայացուց 1920 թ. սեպտեմբերին, իսկ նախագահը իր որոշումը եւրոպական տէրութիւններուն յանձնեց նոյեմբերին։ Անոր որոշումին համաձայն՝ Հայաստանը պետք է ստանար Վանի եւ Պիթլիսի նահանգներու երկու երրորդը, Էրզրումի գրեթէ ամբողջ նահանգը, Տրապիզոն նահանգի մեծ մասը՝ ներառեալ նաւահանգիստը։ Ընդհանուր առմամբ այդ տարածքը կը կազմէր մօտ 90 հազար Քառ.Քմ։ Միաւորելով Անդրկովկասի արդէն գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեան հետ՝ հայկական անկախ պետութիւնը կունենար շուրջ 160 հազար Քառ.Քմ. տարածութիւն՝ դէպի Սեւ ծով ելքով։

Հայաստանի արեւմտաեան սահմանները ըստ՝ Ուտրօ Ուիլսնի նախագիծին

Սեւրի ոդիսականը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը կրնար նպաստել Հայկական հարցի լուծման եւ հայ ժողովուրդին տրամադրել անոր ազգային համախմբման համար բաւարար տարածք։ Սակայն Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը մնաց թուղթի վրայ։ Զայն չվաւերացուց նոյնիսկ սուլթանական կառավարութիւնը։ Քեմալականները դիմեցին անոր հաստատումը կանխող բոլոր միջոցներուն եւ որպէս առաջին քայլ նոր արշաւանք սկսան Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ՝ զայն ոչնչացնելու մտադրութեամբ։ Յաջորդ տարուան ընթացքին քեմալականները, օգտուելով միջազգային նոր իրադրութիւններէն, որ ստեղծուած էր Խորհրդային Ռուսաստանի եւ քեմալական Թուրքիոյ մերձեցման հետեւանքով, հասան Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրի վերանայմանը եւ, փաստօրէն, անոր վերացմանը։ Ան իր արտայայտութիւնը գտաւ 1923 թ. Լոզանի դաշնագիրին (Լոզանի քոնֆերանս, 1922-23 թթ.)։ Դաշնակիցները ճանչցան Մուսթաֆա Քեմալի Անգարայի կառավարութիւնը եւ անոր իրաւունքը Արեւելեան Թրակիայի, Իզմիրի, Կիլիկիայի նկատմամբ, բոլոր այն տարածքները, որոնք անցած էին Հայաստանի, Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրով։

Կաղապար:Wikisource Կաղապար:Commons

Աղբիւրներ եւ գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ազատյան Հենրիկ «Բախտորոշ պայմանագրեր», 2002, 172 էջ։
  • Ահարոնեան Ավետիս «Սարդարապատից մինչև Սևր և Լոզան», Պոսթըն, 1943, 213 էջ, Գլէնտէյլ, 1993, 226 էջ, Երեւան, 2001, 252 էջ։
  • Գալոյան Գալուստ «Հայաստանը և Մեծ տերությունները 1917 – 1923 թթ.», 1999, 539 էջ։
  • Եսայան Աղասի «Հայաստանի միջազգային – իրավական դրությունը», 1967, 431 էջ։
  • Խատիսեան Ալեքսանդր «Հայաստանի հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը», Աթէնք, 1930, 367 էջ, Պէյրութ, 1968, 487 էջ։
  • Կարապետյան Հ. «Սևրի պայմանագիրը հայոց ճակատագրում», 2004, 128 էջ։
  • Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. (քաղաքական պատմություն), (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), խմբ. Գ. Գալոյան, Վլ. Ղազախեցյան, Երևան, 2000, 456 էջ։
  • Հայկական հարցը հաշտութեան կօնֆերանսի առաջ, Թիֆլիս, 1919, 32 էջ, Պոսթըն, 1919, 28 էջ։
  • Հայոց պատմություն, հատ. IV, Նորագույն ժամանակաշրջան (1918 թվականից մինչև մեր օրերը), գիրք I (1918–1945 թթ.), 2010, 800 էջ։
  • Հարությունյան Ա. «Սևրի պայմանագիրը և հայ հասարակական – քաղաքական միտքը», 2004, 140 էջ։
  • Հովհաննիսյան Ռիչարդ «Հայաստանի հանրապետություն», հատ. 2. (Վերսալից Լոնդոն 1919–1920 թթ.), 2014, 689 էջ։
  • Ղազարյան Հայկ «Սևրի պայմանագիրը և Միացյալ անկախ Հայաստանի հռչակումը», 2012, 732 էջ։
  • Ղազարյան Հայկ «Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը ՀայաստանԹուրքիա սահմանաբաժանման վերաբերյալ», 2012, 732 էջ։
  • Ղորղանեան Գ. «Հայաստանի հանրապետութիւնը եւ պետութիւնները Սեւրից Լօզան», Փարիզ, 1934։
  • Յարութիւնեան Ա. «Սեւրի դաշնագրի վերլուծումը», Պէյրութ, 1999։
  • Նասիպեան Ագապի «Բիրտանիա եւ Հայկական հարցը 1915–1923 թթ.», Պէյրութ, 1994, 343 էջ։
  • Պօղոսեան Սամուել «Պողօս Նուբար փաշա: Ազգային գործիչը», 2004, 264 էջ։
  • Վրացեան Սիմօն «Բանակցութիւններ Ազգային պատուիրակութեան եւ Հայաստանի պատուիրակութեան միջեւ», Պոսթըն, 1920, 67 էջ։
  • Վրացեան Սիմօն «Հայաստանի հանրապետութիւն», Փարիզ, 1928, 548 էջ, 2-րդ հրատ., Պէյրութ, 1958, 684 էջ, 3-րդ հրատ., Թեհրան, 1982, 684 էջ, 4-րդ հրատ., Երեւան, 1993, 704 էջ։
  • Քառյան Սամսոն «Հայաստանի միջազգային դրությունը և արտաքին քաղաքականությունը (1918–1923 թթ.)», 2005, 240 էջ։