Գրիգոր Տաթեւացի

Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Գրիգոր Տաթեւացի
Commentary to David's psalms - portrait of Grigor Tatevatsi 1449.jpg
Գրիգոր Տաթեւացի,
1449 թ. ձեռագրից
Ծնած է 1346
Ծննդեան վայր Վայոց ձոր
Մահացած է 27 Դեկտեմբեր 1409
Մահւան վայր Տաթեւի վանք, Տաթև, Սիւնիքի մարզ, Հայաստան
Քաղաքացիութիւն Standard of the Artaxiad dynasty.svg Մեծ Հայք
Գործունեութեան ոլորտ փիլիսոփայութիւն
Աշակերտել է Յովհան Որոտնեցի
Ազգութիւն հայ
Աշակերտներ Թովմա Մեծոփեցի

Գրիգոր Տաթեւացի (1346-1409) Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ մեծահռչակ վարդապետ։ Հայ առաքելական եկեղեցին Գրիգոր Տաթեւացին դասած է սուրբերու շարքը, յիշատակը կը տօնուի Մեծ պահքի 4-րդ կիրակիին նախընթաց շաբաթ օրը։[1]

Ան աստուածաբան է, փիլիսոփայ, եկեղեցական գործիչ, դասախօս, րաբունապետ։ Գրիգոր Տաթեւացին Տաթեւի փիլիսոփայական դպրոցի առաջաւոր թեւի նշանաւոր ներկայացուցիչներէն է, միջնադարու հայ աստուածաբանական միտքի խոշոր դէմքերէն։ Անոր անուան հետ կը կապուի Տաթեւի համալսարանի համաժողովրդական մեծ անունը։

Տաթեւացիին գրաւոր ժառանգութեամբ, առ այսօր, կ՛ուսանին եւ կը քարոզեն Հայոց Եկեղեցւոյ վարդապետները։ Անոր բազմաթիւ գիրքերէն պահպանուած են «Գիրք Հարցմանց»ը, «Ոսկեփորիկ»ը, «Ամառան» եւ «Ձմեռան» կոչուող քարոզագիրքերը, մեկնութիւններ եւ այլ աշխատութիւններ, ինչպէս նաեւ Անոր նկարագրած երկու Աւետարանները։

Կենսագրութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրիգոր Տաթեւացին ծնած է 1346 թուականին Սիւնիք աշխարհի Վայոց ձորի մէջ։[2] 7 տարեկանին ծնողները Գրիգորին զինք ուսման կ՛ուղղեն։ Յետագային կրթութիւնը կը շարունակէ Տաթեւի համալսարանին մէջ՝ աշակերտելով սուրբ վարդապետ Յովհան Որոտնեցի։

1371 թուականին Գրիգորն իր ուսուցիչին հետ ուխտագնացութիւն կը կատարէ Երուսաղէմ եւ այնտեղ կը ստանայ կուսակրօն քահանայի աստիճան, իսկ իրենց վանքը վերադառնալու ճամբուն վրայ՝ Դարանաղեաց գաւառին մէջ[1] վարդապետ կը ձեռնադրուի եւ Որոտնեցին զինք կը յանձնէ վարդապետական գաւազան։ 1380 թուականին անոնք կը տեղափոխուին Ապրակունեաց վանք։

Գործունէութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1388 թուականին, իր ուսուցիչնի մահէն ետք Գրիգոր կը դառնայ այդ վանքին առաջնորդը։ Վարած է փիլիսոփայութեան, աստուածաբանութեան, քերականութեան, երաժշտութեան տեսութեան եւ այլ դասընթացքներ։

1390 թուականին Տաթեւացին հաստատուելով Տաթեւի մէջ, իր շուրջը կը համախմբէ Սիւնիքէն ու Հայաստանի տարբեր վայրերէն այստեղ ուսանելու եկած բազմաթիւ աշակերտներ եւ կը շարունակէ իր գիտամանկավարժական գործունէութիւնը։ Անոր րաբունապետութեան օրերուն՝ Տաթեւի դպրոցը, որ վերածուած էր համալսարանի, հասած է իր ծաղկման գագաթնակետին՝ դառնալով գիտութեան, մշակոյթի, արուեստի, հոգեւոր կեանքի կեդրոն։[1]

Դասախօսած է Մեծոփավանքի եւ Սաղմոսավանքի դպրոցներուն մէջ։ Մեծոփավանք տեղափոխուեցաւ Սիւնիքի երկրաշարժէն ետք՝ չդիմանալով արտաքին թշնամիներու եւ երկրաշարժի արհավիրքներուն՝ Գրիգոր Տաթեւացիին աշակերտած են 15-րդ դարու հայ մշակոյթի շարք մը նշանաւոր գործիչներ՝ Թովմա Մեծոփեցին, Առաքել Սիւնեցին եւ ուրիշներ։ Տաթեւացիին 300-էն աւելի աշակերտները նշանակալի դեր ունեցած են հայ հոգեւոր-եկեղեցական, գիտական, մշակութային եւ հասարակական կեանքէն ներս։ Ան միաժամանակ զբաղած է ազգային-եկեղեցական հարցերով, պայքարած՝ կաթոլիկ քարոզիչներու՝ միարարներու դէմ, պաշտպանելով Հայ եկեղեցւոյ ինքնուրոյնութիւնը։[1]

Մաղաքիա Օրմանեանը զինք անուանած է «վարդապետութեան նահապետ», իսկ Մեծոփեցին՝ «Երկրորդ Լուսաւորիչ»։ Տաթեւացին անփոխարինելի աւանդ ունի Հայաստանի մշակոյթի, լուսաւորութեան տարածման եւ եւրոպական մտածողութիւնը հայոց մտաւորական շրջանները ներմուծելու մէջ։

Տաթեւացին նաեւ մանրանկարիչ էր ու երաժիշտ։ Պահպանուած է 1297 թուականին գրուած Աւետարան մը (Մատենադարան, ձեռագիրդ 7482), զոր 1378 թուականին նկարազարդած է Տաթեւացին։

Գրիգոր Տաթեւացին ապրած է խիստ պահեցող կեանքով, շարունակ կրած է մազեղէն հագուստ եւ պարեգօտի։[3]

Ստեղծագործութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տաթեւացին գրած է մեկնութիւններ, լուծմունքներ, քարոզներ, աստուածաբանական, դաւանաբանական, իմաստասիրական մեծարժէք աշխատութիւններ։ Այդ երկերին մէջ արծարծուած են հեղինակի մանկավարժական հայացքները, ճանաչողութեան եւ իմացութեան խնդիրներ։

Աստուածաբանական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաւել կարեւոր են «Գիրք Հարցմանց» ու «Ոսկեփորիկ» հանրագիտական երկերը, ուր ի մի բերուած են ո՛չ միայն ժամանակի գիտութեան եւ կեանքի ամենաբազմազան խնդիրներուն վերաբերող տեղեկութիւններ, այլեւ հայ դաւանաբանական միտքի դարաւոր ձեռքբերումները։ Երաժշտական, ծիսական, տեսական ու գեղագիտական շարք մը խնդիրներ կ՛արծարծուին «Հարցմանց գրքում»։ Անոր ժառանգութեան մասը կը կազմեն Արիստոտելի եւ Դաւիթ Անյաղթի գործերու մեկնութիւնները։[1]

Քարոզգիրքեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր տեսակի մէջ բացառիկ է նաեւ «Քարոզգիրքը»՝ «Ձմեռան» եւ «Ամառան» հատորներով։ Ան ստեղծած է քարոզախօսութեան, հռետորական արուեստի դասագիրք։ Տաթեւացին փիլիսոփայութեան մէջ պաշտպանած է երկակի աստուածային էութիւններու եւ բնութեան ճանաչման ճշմարտութեան սկզբունքը, սահմանազատել հաւատի ու գիտութեան, աստուածաբանութեան եւ փիլիսոփայութեան բնագաւառները։[1]

Անոր կարծիքով՝ Աստուծոյ ստեղծած 4 տարրերը՝ կրակը, օդը, ջուրը եւ հողը, յաւերժ են։

Հասարակական ներդաշնակութեան խախտման հիմնական պատճառը նկատած է աղանդաւորական շարժումները եւ իշխող դասերու ագահութիւնը։ Ըստ անոր՝ միապետը կամ իշխանը իրաւունք չունի եւ չի կրնար լուծել համաժողովրդական նշանակութեան հարցեր՝ առանց ժողովուրդի մեծամասնութեան ընդհանուր համաձայնութեան։ Հետաքրքիր են անոր իմացաբանական ըմբռնումները։

Գիտելիքներն ու առաքինութիւնը բնածին չեն, այլ ձեռքբերովի, իսկ զգայական առողջ ընկալումը ճանաչողութեան հիմքն է, որուն վրայ ալ կը յենի բանականութիւնը։ Այդ պատճառով ալ ան երեխայի կրթութեան ու դաստիարակութեան հարցով կարեւոր դեր կը հատկացնէր ուսուցիչին, որ պէտք է ըլլար նուիրուած, անարատ վարքի տէր։ Հայոց պետականութեան կործանման համար կը մեղադրէր նախարարներուն, որոնք իրենց եսամոլութեամբ, որոնք ընդունակ չեղան լուծելու ազգային խնդիրները։ Համոզուած էր, որ համազգային նշանակութեան խնդիրները պէտք է կարգաւորէ ո՛չ միայն իշխանական դասը, այլ ամբողջ ժողովուրդը։

Մեկնութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Հայ ժողովուրդի նշանաւոր գործիչներ
  2. «Էջմիածին», 1959, Դեկտ., էջ 3: Շնորհք արքեպսկ. Գալուստեան, «Հայազգի Սուրբեր», 1997, էջ 127: Նորայր արք. Պողարեան, «Հայ գրողներ», Երուսաղէմ, 1971, էջ 396:
  3. Մանկական քրիստոնէական հանրագիտարան, Երեւան, «Արեգ», 1998։

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Վիքիքաղվածք

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Հայրաբանություն