Նաղաշ Յովնաթան

Jump to navigation Jump to search
Նաղաշ Յովնաթան
Նաղաշ Հովնաթան.jpg
Ծնած է 1661
Ծննդավայր Շոռոթ
Վախճանած է 1722
Քաղաքացիութիւն Իրան
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք Քրիստոնեայ
Ժանրեր պոեզիա
Մասնագիտութիւն Աշուղ, նկարիչ, ծաղկող

Նաղաշ Յովնաթան (1661, գ. Շոռոթ (այժմ՝ Նախիջեւան) – 1722, գ. Շոռոթ), հայ միջնադարեան բանաստեղծ, աշուղ, նկարիչ, ծաղկող, Յովնաթանեան ընտանիքի հիմնադիրը[1]։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախնական կրթութիւնը ստացեր է հօր՝ Յովհաննէս վարժապետի քով, այնուհետեւ ուսանած է Ագուլիսի Ս. Թովմա վանքի դպրոցը, ուր եւ աւարտելէն ետք, աշխատեր է որպէս ուսուցիչ։ Նաղաշ Յովնաթանի կեանքի մասին միակ գրաւոր աղբիւրը անոր աւագ որդիին՝ նկարիչ եւ բանաստեղծ Նաղաշ Յակոբի ողբն է («Ողբամ արտասուօք, կոծով տխրութեան»)՝ գրուած հօր մահուան առթիւ։ Յակոբի ողբէն կ'իմանանքՆաղաշ Յովնաթանի ծննդեան եւ մահուան թուականները, ինչպէս նաեւ կենսագրական քանի մը փաստեր, օրինակ՝ հասարակ դպիրէն դարձեր է «շնորհալց վարպետն իմաստուն», եղեր է «քարտուղար տառից հնոց եւ նորոց»)։

Ստեղծագործական կեանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Որոշ ժամանակ ապրեր եւ ստեղծագործեր է Թիֆլիս։ Վրացական աղբիւրներու վկայութեամբ՝ ան եղեր է Վրաստանի Վախթանգ Զ․ թագաւորի պալատական երգիչն ու նկարիչը։

Երգահան եւ բանաստեղծ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Լաւ է ընդ իմաստնոց միշտ քաղցած մնալ, քան ընդ տգիտաց ուտել ու ցնծալ»[2]։ «Գովեմ սրտիւ ուրախական» երգը, նուիրուած «Վրաստանի գոզալներին», գրեր է վրացական պալատին մէջ։ Ապրեր եւ ստեղծագործեր է նաեւ Երեւան, ուր գրեր է «Գովասանութիւն Երեւանայ քաղաքին» բանաստեղծութիւնը։ Նաղաշ Յովնաթանը ձգեր է գրական հարուստ ժառանգութիւն։ Անոր բանաստեղծութիւնները պահպանուեր ու մեզի հասեր են բազմաթիւ ընդօրինակութիւններով։ Այն ձեռագրերութիւը, որոնց մէջ առկայ են անոր ստեղծագործութիւնները մեծ կամ փոքր խումբերով կ'անցնի հինգ տասնեակէն։ Ասոնցմէ առաւել հարուստ եւ ամբողջական են Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի №3263, №4426 եւ Վիեննայի Մխիթարեաններու մատենադարանի №647 եւ №587 ձեռագրերը։ Նաղաշ Յովնաթանի բանաստեղծութիւնները կարելի է բաժնել քանի մը խումբի՝ սիրոյ եւ ուրախութեան, գարնան, կրօնական, երգիծական եւ խոհական–խրատական։ Անոր սիրոյ երգերը կը տարբերին միջնադարեան տաղերգուներու համաբնոյթ երգերէն, որոնց հեղինակները, աշխարհիկ կեանքը երգելով հանդերձ, զերծ չէին կրօնական աշխարհայացքի ճնշող ազդեցութենէն։ Բնութիւնը անոր համար ներշնչման աղբիւր է։ Գարունը կը բերէ բարիք, կեանք, նաեւ սէր, որ ըստ բանաստեղծին, կեանքի իմաստն է, հարստութիւնն ու հաճոյքը։ Սիրոյ ու բնութեան երգերու մէջՆաղաշ Յովնաթանը վերարտադրեր է մարդկային զգացմունքներ ու տրամադրութիւններ՝ հնարաւորին չափ հեռու մնալով կրօնական ու կենցաղային կաշկանդումներէն։ Խնճոյքի եւ ուրախութեան երգերու իմաստասիրական ելակէտը արմատապէս տարբերելու միջնադարեան գրական մտածելակերպէն։ Նաղաշ Յովնաթանը կը գտնէր, որ մարդը աշխարհ եկեր է վայելելու համար։ Այս շարքի երգերու բանաստեղծը միաժամանակ կը քարոզէր ստեղծագործ աշխատանք, համերաշխութիւն, մարդկային ազնիւ ու մաքուր յարաբերութիւններ։ Նաղաշ Յովնաթանի քով առկայ է նոր ժամանակներու կնիքը, որ ազատ է միջնադարեան բարոյախօսութենէն։ Ըլլալով միջնադարի նշանաւոր բանաստեղծներէն մէկը՝Նաղաշ Յովնաթանը նաեւ աշուղ է։ Իր աշուղական խաղերուն մէջ, ինչպէս նաեւ երգիծական եւ խոհական–խրատական ոտանաւորներուն մէջ ան կը բողոքէ չարիքի, անարդարութեան ու անհաւասարութեան դէմ, քննադատում իրականութեան յոռի կողմերը, դրուատում գիտութիւնն ու արուեստը։ Հիմք ունենալով իր նախորդներու փորձը՝ ան կրցած է զաւեշտի ու ժամանցի ուրախ տաղերէն բացի ստեղծել իսկական երգիծանքի նմուշներ («Կատուն մեռաւ, ափսոս ու վա՜խ», «Ով ողորմելի խեղճ կանանիք» սկզբնատողերով ոտանաւորները)։ Նաղաշ Յովնաթանը ունի կրօնական–ծիսական բնոյթի երգեր, որոնք աւելի շատ կապուած են նախորդ, քան նոր ժամանակներու տրամադրութիւններու ու պատկերացումներու հետ։ Հետեւելով իր նախորդներուն՝Նաղաշ Յովնաթանը օգտուեր է ժողովրդական բանահիւսութենէն եւ ազդեցութիւն կրեր ինչպէս հայ, այնպէս ալ պարսիկ ու ատրպէյճանցի ժողովուրդներու բանաւոր ստեղծագործութիւններէն։ Ան գրեր է ժամանակի ժողովրդական լեզուով։ Թարմ են բանաստեղծի տաղաչափական հնարանքներն ու պատկերները։ Ան կրցած է ազգային աւանդական տաղաչափական ձեւերուն վարպետօրէն ներդաշնակել աշուղական բանարուեստի նուաճումները եւ ստեղծել նորատիպ երգեր։ Ինքն ալ իր բանաստեղծութիւններուն համար ընտրեր կամ յօրիներ եղանակներ եւ ինքն ալ երգեր ու նուագեր է անոնց։

Մանրանկարիչ եւ որմնանկարիչ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ն. Յովնաթանի նկարչական առաջին քայլերը կապուած են Ագուլիսի հետ, ուր ան ձեռագրեր նկարազարդեր է։ Անոր ստեղծագործական հնարաւորութիւնները աւելի ուշ դրսեւորուեր են հաստոցային եւ շքեղ նկարչութեան բնագաւառին մէջ։ Ապարանքներ ու եկեղեցիներ ձեւաւորեր է Հայաստան, Վրաստան, Պարսկաստան, ճանաչուած է որպէս հմուտ նկարիչ եւ վաստակեր է «նաղաշ» (նկարիչ) պատուաւոր անունը։ Որմնանկարչական առաջին աշխատանքերը կատարեր է իր ծննդավայրի եւ Ագուլիսի եկեղեցիներուն մէջ։ 1679–ի Երեւանի մեծ երկրաշարժէն յետոյ հրաւիրուեր է Երեւան եւ նկարազարդեր Պօղոս Պետրոս, Ս. Անանիա եւ Կաթողիկէ եկեղեցիները։ Նաղաշ Յովնաթանի բնածին տաղանդն այս աշխատանքներուն մէջ կը դրսեւորուի պարզ, անմիջական, ներքին մղումներէն բխող գեղանկարչական ընկալումներով։ 17–րդ դարու վերջաւորութեանՆաղաշ Յովնաթանը հրաւիրուեր է Վրաստան, ստեղծեր դիմանկարներ, սրբապատկերներ, ձեւաւորեր Վախթանգ թագաւորի նորակառոյց պալատը։ Թիֆլիսի մէջ ան ունեցեր է արուեստանոց, աշակերտներ, նկարեր է եւրոպական իւղաներկով։ 1710-ական թուականները հրաւիրուեր է Էջմիածին, նկարազարդեր տաճարը։ Պահպանուեր է հատուած «Գրիգոր Լուսաւորիչը կը մկրտէ Տրդատին» յօրինուածքը։ Ուշագրաւ են կերպարներու ազգային տիպականացումը, դիմանկարչական մեկնաբանումները, դէմքերու ու ձեռքերու ձեւաւորումը, պատկերներու կրաֆիքական ընդգծուածութիւնը։ Նոյն առանձնայատկութունները բնորոշ են Էջմիածնի տաճարի աւագ խորանէն վար պատկերուած Աստուածամօրը ու անոր երկու կողմերը տեղադրուած առաքեալները։ Սրբապատկերային կանոններէն հեռանալու միտումներով կատարուած «Աստուածամայր» փոքրիկ սրբանկարը։ Տաճարի յարդարանքը՝ բուսական զարդանախշերը՝ իրենց շքեղ, հարուստ ու գունագեղ հատուածներով, նոր երեւույթ էր հայկական գեղանկարչութեան մէջ, ներմուծեր է երեւոյթներու աշխարհիկ ընկալումներ, հաստոցային նկարչութեան սկզբունքներու կիրառում, առանձնայատկութիւններ, որոնք ուղեցոյց հանդիսացեր են անոր յետնորդներուն։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Վ. Արզումանյան (1986)։ «Ինչ է, Ով է»։ Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի Գլխավոր Խմբագրություն։
  2. Հանրագիտակ օրացույց, Հայկական Հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990