Յովհաննէս Այվազովսկի

Jump to navigation Jump to search
Յովհաննէս Այվազովսկի
Aivazovsky - Self-portrait 1874.jpg
Ծնած է 17 (29) Յուլիս 1817
Ծննդավայր Թեոդոսիա, Տավրիկյան նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն[1]
Վախճանած է 19 Ապրիլ (2 Մայիս) 1900 (82 տարեկանում) կամ 2 Մայիս 1900(1900-05-02)[2][3][4] (82 տարեկանում)
Մահուան վայր Թեոդոսիա, Տավրիկյան նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն[1]
Քաղաքացիութիւն Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրութիւն
Ազգութիւն Հայ
Ուսումնավայր Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիա
Երկեր Իններորդ Ալիք, Երկու թուրքական նավերի հարձակումը «Մերկուրի» բրիգի վրա եւ Գիշերը Ռոդես կղզում
Ժանրեր ծովանկար, բնանկար եւ Մարտանկարչություն
Մասնագիտութիւն նկարիչ
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ
Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ Սուրբ Աննայի 2-րդ աստիճանի շքանշան Սպիտակ արծվի շքանշան Սուրբ Վլադիմիրի 2-րդ աստիճանի շքանշան Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան Մեջիդիե մրցանակ

Յովհաննէս Այվազովսկի (17 (29) Յուլիս 1817, Թեոդոսիա, Տավրիկյան նահանգ[1]19 Ապրիլ (2 Մայիս) 1900 կամ 2 Մայիս 1900(1900-05-02)[2][3][4], Թեոդոսիա, Տավրիկյան նահանգ[1]), աշխարհահռչակ հայ ծովանկարիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հովհաննէս Այվազովսկին դեռ երիտասարդական տարիներուն գրաւած է ռուս ու եւրոպացի արուեստասէրներու ուշադրութիւնը: Աւելի ուշ ան կը համարուի իր բնագաւառի բացարձակ մեծութիւններղն մէկը:

Հովհաննէս Այվազովսկին ծնած է 17 Յուլիս 1817–ին Ղրիմի Թէոդոսեայ քաղաքը: Հայերը Ղրիմի մէջ յայտնուած են վաղ ժամանակներէն՝ առաւելապէս արաբական տիրապետութեան շրջանին, երբ քաղաքական ծանր վիճակը եւ մեծ հարկերը այլեւս անտանելի դարձած էին ժողովուրդի համար: Նոր գաղթը Ղրիմ սկիզբ առած է XI դարու կէսերէն` պայմանաւորուած թուրք–սելճուկեան մահասփիւռ արշաւանքներու հետ: Մատենադարանին մէջ պահուող 1690 թ. ճառընտիր ձեռագիրը կը նշէ, որ Ղրիմի հայերը մեծ մասամբ եկած են Անիէն: XIII–XIV դարերուն այստեղ եռանդուն բնոյթ կը ստանայ հայ առեւտրականներու գործունէութիւնը՝ նաեւ պայմանաւորուած Կիլիկեան հայկական թագաւորութեան հիմնադրման ու ամրապնդման հետ: Բուռն զարգացում կ՛ապրին մշակոյթի բոլոր բնագաւառները, իսկ ձեռագիր մատեաններու ընդօրինակման ու նկարազարդման արուեստը այնպիսի քանակի կը հասնի, որ այսօր հայկական մանրանկարչութեան հետաքրքրական ու ուշագրաւ դպրոցներէն մէկը կը համարուի Ղրիմինը: Բացի առեւտրական եւ գիւղատնտեսական գործունէութիւնէն՝ հայերը Ղրիմjի մէջ մեծ աւանդ ունեցած են գրեթէ բոլոր արհեստներու զարգացման գործին մէջ: Կարեւոր են Ղրիմի հայերու կատարած շինարարական աշխատանքները: Միայն XII–XIV դդ. Կաֆայի մէջ կառուցուած է շուրջ 30 եկեղեցի: Հոգեւոր կառոյցներ կանգնեցուած են Սուրխաթի, Ղարասուբազարի, Սուդակի, Արմեանսկի բազարի, Աքմեչիթի մէջ եւ այլուր: XIV դարուն Կաֆայի հայ վաճառականներու միջոցներով կառուցուած է Լուովի հայկական Մայր տաճարը: XV–XIX դդ. քաղաքական եւ տնտեսական պատճառներով՝ հայաշատ վայրերէն Ղրիմ եկած են նոր գաղթականներ, անգամ հայաշատ բնակչութեան համար Ղրիմի հարաւարեւելեան հատուածը օտարերկրացիները անուանած են «Armenia maritima» (Ծովային Հայաստան):

XI–XII դդ. Թէոդոսիայի մէջ կը ձեւաւորուի հայկական գաղութը. կը հիմնուի Ղրիմի մէջ հայկական ամենահին եկեղեցին՝ Սբ Սարգիսը: Թէոդոսիան կը դառնայ Ղրիմահայութեան մշակութային կեդրոնը: Թէոդոսիայի հայերը ունեցած են վաճառատուներ, վարձակալական նաւեր, իջեւանատներ, զբաղուած են առեւտուրով: XIV–XVII դդ. այստեղ որոշակի զարգացում կ՛ապրի դպրութիւնը, ճարտարապետութիւնը, գիտութիւնը եւ ի հարկէ մանրանկարչութիւնը:

Այվազովսկին իր նախնական կրթութիւնը ստացած է հայրենի քաղաքը` յաճախելով Սուրբ Սարգիս եկեղեցին առընթեր հայոց ծխական դպրոցը: Այնուհետեւ ուսումը շարունակած է Սիմֆերոպոլի գիմնազիային մէջ: 1833 թուականին Ղրիմի նահանգապետ Կազնաչեւի եւ իշխանուհի Նատալեայ Նարիշկինայի բարեսիրտ միջնորդութեամբ Նիկոլայ I կայսրը կը համաձայնի Հովհաննէս Այվազովսկին ընդունիլ Պետէրպուրկի գեղարուեստի ակադեմիայ՝ որպէս պետական թոշակառու: Այստեղ սկզբէն իսկ բախտը կը ժպտայ պատանի Այվազովսկիին: Մասնագիտական առարկաներու ուսուցիչները կը դառնայ անուանի ռուս նկարիչ Մաքսիմ Վորոբէովը (1787–1855) եւ մարտանկարչութեան ժանրի հմուտ վարպետ Ալեքսանդր Զաուերուէյդը (1782–1844):

Ուսանողական տարիներուն կարգապահ Հովհաննէսը ամբողջովին կը կլանուի ակադէմիական առաջադրանքներու կատարմամբ, միաժամանակ ընդօրինակութիւններ կը կատարէ Էրմիտաժի մէջ: Որոշ ժամանակ ալ կայսեր կարգադրութեամբ Այվազովսկին կատարելագործուելու նպատակով կ՛ուղարկուի Պետէրպուրկ գտնուող ֆրանսացի ճանչուած գեղանկարիչ Ֆիլիպ Տաների (1795–1873) մօտ:

Այվազովսկու հասարակական–գեղագիտական հայեացքներու ձեւաւորման գործին նշանակալի դեր կ՛ունենայ անոր ծանօթութիւնն ու շփումները ռուս առաջադէմ գրողներու հետ` Ա. Պուշկին, Վ. Ժուկովսկի, Ի. Կռիլով, Վ. Պելինսկու գրական խմբակը, այնուհետեւ` նկարիչ Կ. Պրիւլովի եւ կոմպոզիտոր Մ. Գլինկայի հետ: Անփորձ երիտասարդի համար նման շփումները կեանքի ու ստեղծագործելու հիանալի դասեր էին: 1837 թուականին Այվազովսկին Ակադեմիայի կողմէն կ՛արժանանայ ոսկէ մետալի, որն իրաւունք կու տայ անոր մեկնելու Ղրիմ, այնուհետեւ՝ Եւրոպայ: 1838–ին Այվազովսկին կը մեկնի Ղրիմ ակադեմիայի հսկողութեամբ բնութիւնէն նկարել ծովային տեսարաններ, յատկապէս Ռուսաստանի հարաւային մասերուն:

Վերադառնալով Պետերպուրկ՝ որպէս առաջադէմ շրջանաւարտ 1840 թ. կը գործուղուի արտասահման: Սկիզբը կ՛ըլլայ Գերմանիայ մէջ` Պեռլին, ապա Աւստրիա` Վիեննա: Վիեննայէն կ՛ուղեւորուի Իտալիա: Ան առաջին հերթին կ՛այցելէ Մխիթարեաններու Սուրբ Ղազար կղզի, ուր անոր աւագ եղբայր Գաբրիէլը հոգեւոր հայր էր, եւ որուն տասնչորս տարի չէր տեսած:

Երիտասարդ նկարիչի համար նշանակալից եղաւ Վենետիկը եւ ընդհանրապէս Իտալիան: Այստեղ ան կը ծանօթանայ եւ բարեկամական կապեր կը հաստատէ ռուսական մշակոյթի մեծանուն գործիչներու` Ն. Կոկոլի, Ա. Իւանովի եւ Ֆ. Իորդանի հետ: Այնուհետեւ՝ այցելութիւն Ֆլորենցիայ, Սորենտոյ, Նէապոլ, Հռոմ... Փաստօրէն, այդ տարիներուն որոշակիօրէն կը ձեւաւորուին Այվազովսկիի ստեղծագործական հմտութիւնները, եւ ան գիտելիքներու հարուստ պաշարով կը շարունակէ իր

յաղթարշաւը եւրոպական մայրաքաղաքներուն մէջ` Փարիզ, Լոնտոն, Լիսաբոն,Մատրիտ, Ամսդէրտամ... Այստեղ կը ստեղծէ իր գլուխգործոցներէց քանի մը հատը, այդ թուին նաեւ Քաոսը (1841, կտաւ, իւղաներկ, 106x73), որ կը նուիրէ Հռոմի Գրիգոր XVI պապին: Վերջինս, ի պատասխան այդ վեհանձն քայլի, Այվազովսկիին կը պարգեւատրէ Վատիկանի ոսկէ մետալով. բացառիկ դէպք աշխարհիկ մարդու համար, որ լայն արձագանք կը ստանայ: Այդ առթիւ Կոկոլը հումօրով կ՛արտայայտուի նկարչի մօտ. «Եկար դու, փոքրիկ մարդ, Նեւայի ափերէն Հռոմ եւ անմիջապէս «Քաոս» առաջացուցիր Վատիկանի մէջ»:

Եւրոպայի մէջ ճանապարհորդութիւններու ժամանակ Այվազովսկին կ՛ըլլայ Զուիցերիայիի, Հոլանտիայիի, Անգլիայիի, Ֆրանսայի՝ այնտեղ արժանանալով գեղարուեստի ակադեմիայի ոսկէ մետալի, ապա կը շարունակէ ճամփորդութիւնները դէպի Պորտուգալ, Սպանիայ, Մալթայ…

1844 թ. Հ. Այվազովսկին կը վերադառնայ հայրենիք: Եւրոպայի մեծ հռչակ վայելող, քանի մը երկիրներու գեղարուեստի ակադեմիաներու ակադեմիկոսի կոչման արժանացած ընդամէնը 27–ամեայ հայորդուն կը նշանակեն Ռուսաստանի ռազմածովային ուժերու գլխաւոր շտապի գեղանկարիչը, ան կը դառնայ Պետերպուրկի գեղարուեստի կայսերական ակադեմիայի անդամ: Հասկնալիօրէն, եւրոպական չափանիշներով հանրաճանաչ վարպետէն նկար ունենալը կը դառնայ ռուսական մայրաքաղաքի բարձր դասերու ներկայացուցիչներու, ներառեալ թագաւորական ու իշխանական ընտանիքներու անդամներու բաղձանքը: Պատուերներ պատուերներու ետեւէն, օր ու գիշեր աշխատանք:

Այվազովսկիի համար նշանակալից էր 1848 թուականին Մոսկուայի նկարչութեան եւ քանդակագործութեան ուսումնարանին մէջ բացուած ցուցահանդէսը: Այս Այուազովսկիի առաջին անհատականն էր Մոսկուայիի: Ընդհանրապէս, անհատական ցուցահանդէսներու կազմակերպումը, զանազան ցուցադրութիւններուն մասնակցութիւնը Այուազովսկիի մօտ համոզմունքային, կարծես թէ արժանապատուութեան նշանակութիւն ունեցած է, հպարտութեան զգացում:

1840–ականներու վերջերը Այվազովսկին կը ստեղծէ մարտանկարչական առաջին կտաւները. «Ծովամարտ Նաւարի մէջ: 2 Հոկտեմբեր, 1827», «Ծովամարտ Քիոսի մօտ: 14 Յուլիս, 1770», «Ծովամարտ Չեսմէնի մօտ: 26 Յուլիս, 1770» եւ այլն: 1848 թ. Այվազովսկիի կեանքին մէջ կը կատարուի կարեւոր իրադարձութիւն. ան կ՛ամուսնանայ ռուսական նաւատորմի շտապ բժիշկի դուստր՝ անգլուհի Յուլիա Գրեւսի հետ: Ամուսնական ծեսը կը կատարուի հայոց Սուրբ Սարգիս եկեղեցիին մէջ` համաձայն ազգային ընդունուած կարգի: Այվազովսկին տիկին Գրեւսէն կ՛ունենայ չորս դուստր, ցաւօք, եւ ոչ մէկ որդի, որ կ՛երազէր հանճարեղ ծովանկարիչը:

1850 թ. Այվազովսկին կը ստեղծէ իր գլուխ գործոց «Իններորդ ալիքը» (կտաւ,իւղաներկ, 221x332, Ռուսական պետական թանգարան, Ս. Պետերպուրկ). Հանճարեղ գործ մը, որտեղ նկարիչի պայծառ երեւակայութիւնը, կատարման վարպետութիւնը, ռոմանթիկ պաթոսը կը հասնին կատարելութեան:

1853 թ. կը սկսի «Ղրիմի» կոչուող ռուս–թուրքական պատերազմը: Այվազովսկին այդ պարագային իրեն դրսեւորեց որպէս նուիրեալ հայրենասէր` ցուցաբերելով ստեղծագործական գործօն վերաբերմունք՝ պատերազմի թեմաներով վրձինելով քանի մը կտաւ:

1874 թուականին Այվազովսկին դառնալով Ֆլորենսիայի գեղարուեստի ակադեմիայի անդամ՝ կը ստանայ իր ինքնանկարի պատուերը հանրահռչակ Պիտտիի պալատի պատկերասրահի համար:

Եւրոպա ուղեւորուելու այդ շրջանի ամենաուշագրաւ իրադարձութիւնը կրկին Հոլանտայի մէջ ըլլալն էր: Հոլանտական գեղանկարչութիւնը, յատկապէս ծովանկարչութիւնը մեծ տպաւորութիւն կը թողնու նկարչի վրայ:

1881 թ. Այվազովսկին կը վրձինէ իր լաւագոյն կտաւներէն եւս մէկը` «Ծովը» (կտաւ, իւղաներկ, 149x208, Տրետեակովեան պատկերասրահ, Մոսկուայ). Յետագայում այն կոչուեցաւ «Սեւ ծովը». անասելի տպաւորիչ տեսարան, ծովային անեզր տարածութիւն` առանց ցամաքի ցուցադրման, ալիքներ, լարուած շարժում, գոյներու փոխկապուող խաղ...

1889 թուականին երեք կտաւով կը մասնակցի Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդէսին:

Այուազովսկիի կեանքի վերջին տարիներուն կարեւոր իրադարձութիւններէն մէկը 1890 թ. Փարիզի Դիւրան–Ռյուէլ (Durand–Ruel) պատկերասրահին մէջ քսանութ աշխատանքով կազմակերպուած անոր անհատական ցուցահանդէսն էր: Այն կ՛ունենայ մեծ յաջողութիւն եւ լայն արձագանք կը գտնէ ֆրանսացի արուեստասէր հասարակայնութեան մէջ: Ցուցահանդէս կ՛այցելէ նաեւ Ֆրանսայի հանրապետութեան նախագահը: Արձագանքելով ցուցահանդէսին՝ փարիզեան մամուլը կը նշէ, որ Արեւմուտքի մէջ այժմ չկայ եւ չէ եղած ծովանկարչութեան մէջ Այուազովսկիէն արժանի մրցակից:

1897 թուականին Պետերպուրգի եւ ընդհանրապէս ռուս արուեստասէր հասարակութիւնը բարձրաստիճան շրջաններու մասնակցութեամբ հանդիսաւորութեամբ կը նշէ Հովհաննէս Այուազովսկիի ծննդեան 80–ամեակը:

1900 թուականի Ապրիլի 19–ին Թէոդոսիայի իր առանձնատանը հանճարեղ ծովանկարիչը յանկարծամահ կ՛ըլլայ:

Գործերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ունի շուրջ 6000 կտաւ։ Իր գործերէն են.

  • «Իններորդ Ալիք»
  • «Քաոս»
  • «Համաշխարհային Ջրհեղեղ»
  • «Արարատ Լերան Հովիտը»
  • «Արարատ»
  • «Հայ Մարտիկի Երդում»
  • «Հայ Ժողովուրդի Մկրտութիւն»
  • «Լորտ Պայրընի Այցելութիւնը Ս. Ղազար Կղզին»
  • «Մկրտիչ Խրիմեան Էջմիածնի Մէջ»

Այվազովսկիի գործերը պահուած են աշխարհի նշանաւոր թանգարաններուն մէջ, Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին եւ Մարտիրոս Սարեանի տուն թանգարանին մէջ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]