Բիւզանդա-սասանեան Պատերազմ (602-628)

Jump to navigation Jump to search
Մարտ՝ բիւզանդական եւ պարսկական բանակներու միջեւ, 15-րդ դար

Բիւզանդա-սասանեան պատերազմ 602-628, վերջին եւ ամենաքայքայիչ պատերազմն էր Բիւզանդական կայսրութեան (Արեւելա-հռոմէական կայսրութիւն) եւ Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ։ Երկու կայսրություններու միջեւ տեղի ունեցած վերջին պատերազմը տեւած էր մօտ 20 տարի եւ աւարտած 591 թուականին, երբ բիւզանդական կայսր Մորիկը, օգնեց Խոսրով Բ․ Սասանեանին գահ բարձրանալ։ 602 թուականին, Մորիկը սպաննուեցաւ ապագայ կայսեր՝ Փոկասի կողմէն, յեղաշրջման արդիւնքի մէջ։ Խոսրովը, պատճառաբանելով իր դաշնակիցի սպանութիւնը, պատերազմ յայտարարեց Բիւզանդական կայսրութեան դէմ։

Պատերազմը շարունակուեցաւ շուրջ 3 տասնամեակ եւ ընդգրկեց գրեթէ ողջ Մերձաւոր Արեւելքը: Ռազմական գործողութիւնները տեղի կ'ունենային Փոքր Ասիոյ, Եգիպտոսի Լեւանթի, Միջագետքի , Կովկասի, Հայկական Լեռնաշխարհի եւ նոյնիսկ Կոստանդնուպոլսոյ պատերու մերձակայքին մէջ։

Հակառակ անոր, որ պատերազմի առաջին փուլին (602-622) պարսիկները յաջողեցան համեմատաբար հեշտութեամբ գրաւել Լեւանթը, Եգիպտոսը, Հայկական լեռնաշխարհի մեծ մասը եւ Փոքր Ասիոյ որոշ հատուածներ, հայազգի կայսր Հերակլիոսի գահ բարձրանալը 610 թուականին պատճառ եղաւ պարսիկներու պարտութեան։ Հերակլիոսի արշաւանքները, բուն պարսկական, ստիպեց՝ տարածքներ վերջիններուս պաշտպանութեան յանձնել, իսկ արեւելա-հռոմէական կայսրութեան՝ ազատ շունչ քաշել։ Դաշինք կնքելով Պալգանեան թեկաղզիին մէջ բնակող աւարներու հետ, պարսիկները պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը 626 թուականին, սակայն քաղաքի ուժեղ դիմադրութիւնը՝ նաւատորմի եւ դաշնակիցներու միջեւ համագործակցութեան բացակայութիւնը, խափանեցին պարսիկներու ծրագիրները։ 627 թուականին՝ Հերակլիոսը, հասաւ գրեթէ մինչեւ Սասանեան Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոն, որ ստիպեց պարսիկներուն ընդունել միջպատերազմեան սահմաններու վերակագնումը։

Պատերազմի վերջաւորութեան, հակամարտող երկու կողմերու տնտեսութիւնը քայքայուած էր, մարդկային ու նիւթական միջոցները սպառած։ Այդ բոլորին հետեւանքով, երկու կայսրութիւններն ալ խոցելի էին նոր ծնած իսլամ ով ոգեշնչուած արաբական յարձակումներուն։ Արաբները յաջողեցան տասը տարուան ընթացքին գրաւել ողջ Սասանեան Պարսկաստանը եւ Բիւզանդական կայսրութեան կէսը, Եգիպտոսը, Փոքր Ասիոյ մէկ մասը, Հռոմէական Հայաստանը, Սուրիան, Պաղեստինն ու հիւսիսային Ափրիկէն։

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բիւզանդական Կայսրութիւն (7-րդ դարու սկզբը)
Սասանեան Պարսկաստան (պատերազմի սկզբը)

Տասնամեակներ տեւած պատերազմի որպէս արդիւնք՝ բիւզանդացի կայսր Մորիկը, օգնելով Խոսրովին գահ բարձրանալ՝ Պարսկաստանի մէջ եւ յաղթել ապստամբ Վահրամ Չոբինին, վերականգնեց հաշտութիւնը։ Օգնութեան փոխարէն՝ Մորիկը, հիւսիս-արեւելեան Միջագետքի, Պարսկահայաստանի եւ Վիրքի մէջ տարածքներ ստացաւ[1][2][3]։ Նուազ կարեւոր չէր այն փաստը, որ Բիւզանդական կայսրութիւնը Սասանեան Իրանին այլեւս չէր վճարեր Ճորա Պահակի պաշտպանութեան հարկը։

Պատերազմը աւարտելէն ետք, Մորիկ սկսաւ նոր արշաւանքներու՝ Պալգաններու մէջ, որպէսզի դուրս մղէ ներխուժած աւարներն ու սլաւները[4][5]։

ՀռոմԷական կայսր՝ Տիբերիոսի արշաւանքները դատարկած էին Յուստինիանոս II-ի ժամանկներէն մնացած գանձարանը[6][7][8]։ Գանձարանը անգամ մը եւս լեցնելու նպատակով Մորիկը խստացուց հարկահաւաքութիւնը եւ կրճատեց զինուորներու աշխատավարձը, որ բերաւ 4 խռովութիւններու[9]։ Չնայած ռազմական յաջողութիւններուն, 602 թուականին տեղի ունեցաւ խռովութիւն մը եւս՝ Մորիկին պատճառով, որ բանակին հրամայած էր անցնիլ Տանուպ գետին միւս ափը՝ աւարներու թշնամական տարածքը[10][11]: Բանակը նոր կայսր յայտարարեց՝ թրակիացի ցենտուրիոն Փոկասին եւ անցաւ մայրաքաղաք, Կոստանդնուպոլիս[1][11][12]։ Մորիկ փորձեց պաշտպանել քաղաքը՝ զինելով կանաչ եւ կապոյտ խմբակցութիւնները, որոնք Հիփոտրոմի ձիարշաւային մրցավազքի երկու խոշորագոյն երկրպագուներու խումբերն էին։ Սակայն այս քայլը յաջողութեամբ չպսակուեցաւ եւ քաղաքը մնաց ապստամբներու ձեռքը։ Մորիկը փախաւ, սակայն շուտով բռնուեցաւ եւ սպաննուեցաւ Փոկասի զինուորներուն ձեռքով[11][13][14][15]։

Հակամարտութեան Սկիզբ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկու կայսրութիւնները Ք.Ե. 600 թուականին

Մորիկի սպաննութենէն ետք, հռոմէական Միջագետք նահանգի կառավարիչ՝ Ներսէսը ապստամբեց Փոկասի դէմ եւ գրաւեց նահանգի գլխաւոր քաղաք Եդեսիան[16]: Փոկասը հրամայեց իր զորավար՝ Գերմանուսին պաշարել Եդեսիա, որ դրդեց Նարսէսը՝ օգնութիւն խնդրէ պարսիկներէն։ Խոսրով Սասանեանը, պատճառաբանելով իր «ընկեր եւ հայր» Մորիկի սպաննութիւնը, ուրախութեամբ համաձայնուեցաւ պատերազմ սկսիլ Բիւզանդական կայսրութեան դէմ[17][18]։

Շուտով Գերմանուսը սպաննուեցաւ պարսիկներու հետ՝ կռիվներու ընթացքին։ Փոկասի կողմէն ուղարկուած միւս բանակը եւս ջախջախոգեցաւ վերին Միջագետքի Դարա բերդաքաղաքի մոտակայքին մէջ։ Յաղթանակի շնորհիւ՝ պարիսկները կրցան գրաւել այդ կարեւորագոյն պաշտպանական կէտը, որ անպաշտպան ձգեց ողջ Սուրիան եւ Միջագետքը։ Ներսէս յաջողեցաւ խուսափիլ տալ Փոկասի կողմնակիցներու կողմէն գերի ինկողները[19], սակայն երբ ան, տեսնելով պարսակական վտանգը, որոշեց վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս եւ հաշտուիլ կայսրի հետ, սակայն՝ Փոկասը բռնել տուաւ զինք եւ ողջ-ողջ այրեց։ Լաւագոյն հրամանատարներէն մէկը, համարուող Ներսէսի մահը եւ շարք մը պարտութիւնները պարսիկներէն, ձգեցին Փոկասի հեղինակութիւնը ժողովուրդի շրջանին մէջ[19][20]

Հերակլիոսի Ապստամբութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պղինձէ մետաղադրամ Փոկասի դէմքով
Պղինձէ մետաղադրամ Փոկասի դէմքով:

608 թուականին, Ափրիկէի էկզարխատի երկսարքոս Հերակլիոս Աւագը ապստամբեց Փոկասի դէմ[20][21]։ Հերկալիոս Աւագն ու իր տղան՝ Հերակլիոսը յայտարարեցին իրենց կոնսուլներ եւ սկսան մետադրամ հատել իրենց դէմքերով[22]։

Միեւնոյն ժամանակ ապստամբութիւններ տեղի ունեցան Սուրիոյ եւ Պաղեստինի մէջ։ Իրավիճակը լարուած էր յատկապէս Անտիոքի մէջ։ Բազմաթիւ աղբիւրներ կը վկայեն, որ կռիվներու ընթացքին ներգրաւուած էին հրեաները, չնայած պարզ չէ արդեոք անոր կըկազմէին որեւէ խմբակցութեան անդամ, թէ՛ հանդէս կու գային իբրեւ քրիստոնեայներու հակառակորդներ[23][24]։ Շուտով Փոկասի կողմէն ուղղարկուած նոր արեւելքի կոմսը (լատ.՝ comes Orientis) կանգնեցրեց անկարգութիւնները եւ պատժեց ատոնց մէջ մասնակցելու համար երկրպագուներու կանաչ խմբաւորման[23]։

Հերակլիոս Աւագը ուղարկեց իր զարմիկ՝ Նիկետասին գրաւելու Եգիպտոսը։ Արեւելքի կոմսը եւս անցաւ Եգիպտոս, սակայն պարտուեցաւ Ալեքսանտրիոյ մօտակայքին մէջ[23]։ 610 թուականի, Նիկետասը գրաւեց Եգիպտոսը եւ օգնեց Յովհաննէս Ողորմածին դառնալ Ալեքսանտրիոյ պատրիարք[25][26][27][28][29]։

Ապստամբներու հիմնական ուժը՝ կրտսեր Հերակլիոսի գլխավորութեամբ ծովային ուղիով շարժեցան դէպի Կոստանդնուպոլիս։ Արդէն որոշուած էր, որ յաջող յեղաշրջման դէպքին մէջ, Հերակլիոս կրտսերը կը հռչակուի կայսր։ Քաղաքը ինկաւ դաւաճանութեան պատճառով եւ Փոկասը բռնուեցաւ Հերակլիոսի զինուորներու կողմէն[30]։ Պահպանուած է մահապատժէն առաջ՝ Փոկասի եւ Հերակլիոսի միջեւ խօսակցութիւնը.

Aquote1.png «Արդեօք այսպէ՞ս կառավարած ես կայսրութիւնը» - կը հարցնէ Հերակլիոսը

Փոկասը կը պատասխանէ. «Իսկ դուն՝ այն աւելի լաւ կրնաս կառավարել»[31]

Aquote2.png


Հերակլիոս Աւագը շուտով կ'անհետանայ արձանագրութիւններէն. Կ'ենթադրուի, որ ան արդէն մահացած էր, սակայն մահուան ստոյգ թուականը յայտնի չէ[32]։

Փոկասի սպանութիւնէն ետք, 35 ամեայ Հերակլիոսը ամուսնացաւ իր զարմուհի՝ Մարդինայի հետ եւ թագադրուեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքի կողմէն։ Կայսր թագարդուելուն պէս, Հերակլիոսը սկսաւ քայլեր կատարել կայսրութիւնը վերականգնելու նպատակով։ Սակայն ան դեռ ունէր մրցակիցներ։ Փոկասի եղբայրը դեռեւս իր հրամանատարութեան տակ ունէր խոշոր զորագունդ, որ կը գտնուէր կեդրոնական Փոքր Ասիոյ մէջ։ Բայց հայ հրամանատար՝ Յուստիանոսի կողմէն՝ Փոկասի եղբօր սպաննութեան հետեւանքով, այս վտանգը վերացաւ[26]։ Որովհետեւ այդ զորագունդը դեռեւս չէր վերադարձուցած իր դիրքերը, պարսիկները շարունակեցին իրենց առաջխաղացումը Փոքր Ասիոյ մէջ[33]։ Հերակլիոսը, փորձելով մեծացնել եկամուտը եւ կրճատել ծախսերը, սահմանափակեց Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցիներու անձնակազմի քանակը, որովհետեւ անոնք կը ֆինանսաւորուէին պետութեան կողմէն[34]։ Նոր կայսրը կ'օգտագործէր արարողակարգերը օրինականացնելու իր արքայատոհմը[35] եւ կը փորձէր ըլլալ հնարաւորինիս չափ արդար մեծացնելու ժողովրդականութիւնը[36]։

Պարսկական Առաջխաղացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հռոմէա-պարսկական սահմանը ուշ անտիկ դարաշրջանին մէջ:

Պարսիկները, օգտագործելով քաղաքացիական պատերազմները, շարունակեցին գրաւել քաղաքներ Հայաստանի եւ վերին Միջագետքին մէջ[37][38]։ 609 թուականին, անոնք գրաւեցին Եփրատ գետի մօտակայքին մէջ գտնուող Մարդին եւ Ամիտ քաղաքները։ Կարեւորագոյն քրիստոնէական քաղաքը՝ Եդեսիան ինկավ պարսիկներու ձեռքը 610 թուականին[20][38][39][40]։ 609 կամ 610 թուականին, հայկական կարեւորագոյն հենակէտ Կարինը յանձնուեցաւ պարսիկներուն, ենթադրաբար Մորիկի աւագ որդիին հորդորներու շնորհիւ[39][41]։ 608 թուականին, Սասանեանները ներխուժեցին Փոքր Ասիա եւ հասան մինչեւ Քաղկեդոն[17], որ բաժանուած էր Կոստանդնուպոլիսէ միայն Պրոսֆորի նեղուցով[25][42]։ Պարսկական նուաճումները կը կրէին աստիաճանական բնոյթ։ Հերակլիոսի գահ բարձրանալու ժամանակ պարիսկները գրաւած էին բոլոր հռոմէական քաղաքները, որոնք կը գտնուէին՝ Եփրատ գետէն արեւելք եւ միայն անորմէ ետք սկսած ներխուժումները Կապադովկիա։ Կապադովկիոյ մէջ, պարսիկ յայտնի հրամանատար՝ Շահին Վահմանզադեգանը գրաւեց խոշոր քաղաք Կեսարիան[38][39][42]։ Բիւզանդական ուժերը իրենց հերթին պաշարեցին քաղաքը, ուր արգելափակուած էր պարսկական զորքը։ Պաշարումը տեւեց մօտ մէկ տարի[21][43][44]։

Հերակլիոսի գահ բարձրանալը քիչ բան փոխեց ուժերու յարաբերակցութեան մէջ։ Նախապէս ան կը փորձէր հաշտութիւն կնքել Սասանեան Պարսկաստանի հետ։ Սակայն անընդհատ յաղթնակող պարսիկները հրաժարվեցին հաշտութեան առաջարկէն, չնայած որ Խոսրովի «բարերար» Մորիկին սպաննած Փոկասն արդէն կենդանի չէր[37]։ Համաձայն պատմաբան Ուոլթեր Կայեգիի Սասանեանները կը ցանկային վերականգնել կամ նոյնիսկ գերազանցել Աքեմենեան Պարսկաստանը, սակայն պարսկական փաստաթուղթերու բացակայութեան պայմաններուն մէջ, հնարաւոր չէ հստակ հաստատել կամ հերքել այդ պնդումը[37]։

thumb

Համաձայն հաստատուած կարգերու բիւզանդական կայսրերը անձամբ չէին ղեկավարեր զորքը, սակայն Հերակլիոսը ստիպուած էր դէմ մնալ այս սովորութեանը եւ միացաւ պարսիկներու պաշարման Կեսարիոյ մէջ[44]։ Սակայն պարսիկները յաջողեցան ճեղքել պաշարումը եւ այրել Կեսարիան[45]։ Հերակլիոսն օգտագործեց այս պարտութիւնը, որպէսզի հեռացնի Փոկասին ծառայած հրամանատարներուն[46] եւ եղբօր հետ անձամբ վերցնի զորքի հրամանատարութիւնը։

Պարսիկները օգտուեցան բիւզանդական հրամանատարներու սխալ որոշումներէն եւ հրամանատար՝ Շահրբարազի գլխաւորութեամբ արշաւեցին Սուրիա[47]։ Հերակլիոսը փորձեց կանգնեցնել անոնց առաջխաղացումը Անտիոքի մօտակայքին մէջ, սակայն կրեց ջախջախիչ պարտութիւն։ Այս յաղթանակին հետեւանքով պարսիկները գրաւեցին եւ թալանեցին Անտիոքը, սպաննեցին պատրիարքը եւ գերեւարեցին բազմաթիւ բնակիչներու։ Չնայած սկզբնական յաջողութիւններուն, բիւզանդացիները Անտիոքի հիւսիսային շրջանին մէջ կրեցին եւս մէկ պարտութիւն։ Սասանեանները զարգացուցին յաջողութիւնը եւ գրաւեցին Տարսոնը եւ կիլիկեան հովիտը[48]։ Այս ձեռքբերման շնորհիւ պարսիկները կիսեցին կայսրութիւնը երկու մասի, որովհետեւ կտրուեցաւ մայրաքաղաքի ցամաքային կապը Սուրիոյ, Պաղեստինի, Եգիպտոսի եւ Կարթագէնի հետ[48]։

Երուսաղէմի Գրաւումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

611-624 թուականներուն տեղի ունեցած արշաւանքները:

Սուրիոյ մէջ, պարսիկներուն թույլ դիմադրութիւն ցոյց տրուեցաւ եւ բնակիչները հիմնականին մէջ կը փորձէին բանակցել պարսիկներու հետ[48]։ 613 թուականին, պարսիկները յաջորդաբար գրաւեցին՝ Դամասկոսը, Ապամիան և Հոմսը։ Բիւզանդացիները փորձեցին կանգնեցնել պարսիկներուն եւ չնայած սկզբնական պարտութեան, անոնք կարողացան տանել փոքր յաղթանակ, որուն մէջ՝ ընդհանուր առմամբ սպաննուեցաւ 20,000 մարդ[49]։ Բայց թոյլ դիմադրութեան պայմաններուն մէջ, պարսիկներուն եւ անոնց դաշնակից հրեաներուն եռշաբաթեայ պաշարումէն ետք, յաջողեցաւ գրաւել Քրիստոնէութեան սրբազան քաղաք Երուսաղեմը[50]։ Անտիկ աղբիւրները կը պնդեն, որ 57,000 - 66,500 բնակիչ սպաննուեցաւ տեղում, իսկ՝ 35,000 մարդ, այդ թիւին մէջ՝ պատրիարքը, գերեւարուեցին[49]։ Բազմաթիւ եկեղեցիներ, ատոնցմէ են՝ Սուրբ Յարութեան Տաճարը, այրուեցան եւ մեծ քանակութեամբ մասունքներ (օրինակ Սուրբ Խաչը) տեղափոխուեցան մայրաքաղաք Տիզբոն։ Բիւզանդական կայսրութեան բնակիչներն ընդունեցին մասունքներու կորուստը իբրեւ Աստուծոյ դժգոհութեան նշան[31]:

Որոշներ այս բոլորին մէջ, կը մեղադրէին հրեաներուն[51]։ Կան տուեալներ, որ հրեաները օգնած են պարսիկներուն որոշ քաղաքներու գրաւման ժամանակ, սակայն հաւանաբար տեղեկութիւններու մէկ մասը ուռճեցուած է[48]։

Եգիպտոս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

618 թուականին, Շարբարազի զորքը ներխուժեց Եգիպտոս, որ շուրջ 6 դար զերծ մնացած էր թշնամիներու յարձակումներէն[52] Եգիպտոսի միաբնակ ղպտիները թշնամաբար կը վերաբերուէին կայսերական քաղկեդոնական իշխանութեան եւ առանձնապէս ցանկութիւն չունէին օժանդակելու բիւզանդական զորքին[52][53]։ Մեկամեայ պաշարումէն ետք, Ալեքսանտրիան ինկավ պարսիկներու ձեռքը, հաւանաբար դաւաճանի պատճառով, ով յայտնեց անոնց չ'օգտագործուող ջրանցքի մասին։ Բիւզանդական զորքերու հրամանատարն ու պատրիարքը փախան Կիպրոս[54]։ Եգիպտոսի կորուստը յուժկու հարուած էր կայսրութեան, որորվհետեւ մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը ցորենի ողջ հումքը կը ստանար այնտեղէն։ Այդ պատճառով 618 թ-ին, ցորենի պակասի պատճառով վերացուեցաւ մայրաքաղաքի բնակիչներուն անվճար հաց բաժանելու դարաւոր սովորոյթը[55]։

Փոքր Ասիա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կեանքը բիւզանդացիներու համար դարձաւ աւելի դժգոյն, երբ 617 թուականի՝ ն Քաղկեդոնը ինկաւ պարսիկներու ձեռքը, որուն հետեւանքով անոնք կ'երեւէին մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսէն[56]։ Հերակլիոսը եւս մէկ անգամ դիմեց պարսիկներուն հաշտութեան խնդրանքով, որ դարձեալ մերժուեցաւ[57][58]։ Չնայած պարսիկներու ժամանակաւոր նահանջին, անոնք շուտով գրաւեցին կարեւոր ռազմական հենակէտ Անքիրան (ներկայիս Անքարա)։ Ըստ հակասական վկայութիւններու 622 կամ 623 թուականին, պարսիկներուն ձեռքը ինկաւ ծովային կարեւոր հանգոյց Հռոտոս կղզին[59][60]։ Մայրաքաղաքին մէջ, վախը այնքան զօրաւոր էր, որ Հերակլիոսը կը մտածէր տեղափոխել մայրաքաղաքը Կարթագէն, սակայն այդպէս ալ չհամարձակեցաւ դիմել այդ քայլին[55]։

Բիւզանդական Վերականգնում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վերահամակարգում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հերակլիոսը որոշեց երթալ ծայրահեղ քայլի եւ վերջին յարձակում գործել[56]։ Այս նպատակով, ան որոշեց ձեռնարկել շարք մը քայլեր։ Արդէն 615 թուականին, ի յայտ եկաւ նոր եւ աւելի թեթեւ արծաթէ մետաղադրամ, որուն վրայ՝ բացի կայսեր եւ անոր որդիին պատկերներէն, մակագրուած էր «Թող Աստուած օգնէ հռոմէացիներուն» (լատ.՝ Deus adiuta Romanis)[61]։ Այս քայլը օգնեց կայունացնել բիւզանդական տնտեսութիւնը։

Հերակլիոսը կիսով կրճատեց պաշտօնեաներու վճարները, բարձրացուց հարկերը եւ կաշառակեր պաշտօնեաներէն ծանր հարկեր սկսաւ գանձել[62]։ Եկեղեցին կոչով դիմեց բոլոր քրիստոնեաներուն միանալու բանակին եւ համաձայնուեցաւ հալեցնել տաճարներու (նոյնիսկ Ս. Սոֆիայի տաճարի) ոսկին եւ արծաթը եւ փոխանցել կայսրին[63]։ Այս ռազմական արշաւը երբեմն կը դիտարկուի իբրեւ առաջին խաչակրաց արշաւանք[56][64] Այս քայլերու շնորհիւ հազարաւոր կամաւորներ զինուեցան եւ պատրաստուեցան Հերկալիոս կայսեր ղեկավարութեամբ փրկել կայսրութիւնը[56]։

Բիւզանդական Հակայարձակում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

622 թուականին, Հերակլիոս պատրաստ էր։ Ան ձգեց մայրաքաղաքը Զատկի յաջորդ օրը[65]։ Ողջ ամառը ան անցկացրեց մարզելով իր զինուորներուն եւ բարձրացնելով անոնց ռազմական ոգին։ Աշնան ան արշաւեց Կապադովկիա[62]։ Այս ստիպեց պարսիկներու՝ ն նահանջել Փոքր Ասիոյ արեւմուտքէն, որպեսզի չձգեն Հերակլիոսը ներխուժել բուն պարսկական տարածքներ[66]։

Շուտով բիւզանդացիները ջախջախիչ պարտութեան մատնեցին պարսիկներուն[67]։ Այս յաղթնակի կարեւորագոյն գրաւականներէն դարանակալած էր պարսկական ուժերու բացայայտումը եւ կեղծ նահանջի մարտաւարութեան կիրառումը[66]։ Այսպիսով Փոքր Ասիան մաքրուեցաւ պարսիկներէն։ Սակայն շուտով Հերակլիոսը ստիպուած էր ձգել զորքը Պոնտոսի մէջ, եւ վերադառնալ մայրաքաղաք, որպեսզի դարյեալ մղէ աւարներու յարձակումը[62][68]։

Աւարներու Յարձակումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բիւզանդացիները տակաւին զբաղուած էին ետ մղելով պարսիկներուն, սլաւոններն ու աւարները, զբաղեցուցած էին Բալկաններու մեծ մասը։ Աւարները սկսան մուտք գործել Թրակիայ եւ մօտեցան մայրաքաղաքին։ Սակայն Սալոնիկը գրաւելու անոնց բազմաթիւ փորձերը մատնուեցան անյաջողութեան, որ թոյլ տուաւ կայսրութեան պահել այդ կարեւորագոյն քաղաքը[69]։ Բացի անորմէ Ադրիատիկ ծովի ափին գտնուող քանի մը քաղաք եւս կրցան ետ մղել աւարներու յարձակումները[70]։

Որովհետեւ կայսրութեան պէտք էր ետ մղել աւարներուն, անոնք չէին կրնար իրենց թոյլ տալ ուղղել բոլոր ուժերը պարսիկներու դէմ։ Հերակլիոսն առաջարկեց աւարներու կագանին գրաւուած տարածքները ձգելու դիմաց հարկ վճարել[56]։ Կագանը ի պատասխան խնդրեց անձամբ հանդիպիլ իրեն։ Հերակլիոսը համաձայնեցաւ, սակայն բանակցութիւնները իրականութեան մէջ, ծուղակ էին անոր համար եւ կայսրը դժուարութեամբ կրցաւ անվնաս վերադառնալ մայրաքաղաք[71][72]։ Սակայն անոր ուղեկցող պաշտօնեաներն ու անոր տեսնելու եկած 70,000 գյուղացիներն այդքան էլ բախտավոր չէին[73]։ Չնայած այս դավաճանությանը, Հերակլիոսը հաշտություն կնքելու համար ստիպված էր 200,000 սոլիդուս վճարել և որպես պատանդ տալ իր անօրինական տղային և զարմիկին։ Այս քայլերը թույլ տվեցին նրան կենտրոնանալ պարսկական վտանգի վրա[72][74]։

Բիւզանդական Յարձակումը Պարսկաստանի վրայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

624 թուականին, Հերակլիոսը մէկ փորձ ալ ըրաւ հաշտութիւն կքնելու, այլապէս ան կը ներխուժէր Պարսկաստան, սակայն Խոսրովը դարձեալ մերժեց[75]։ 624, մարտի 25-ին Հերակլիոսը ձգեց Կոստանդնուպոլիսը եւ սկսաւ արշաւանքը դէպի Պարսկաստանի խորքերը։ Ան որոշեց արշաւել Հայկական լեռնաշխարհով եւ Ատրպատականով[62]։ Բիւզանդական զորքի վերաբերեալ կան տարբեր կարծիքներ, սակայն հիմնականին մէջ, հաւանական է, որ Հերակլիոսը իր տրամադրութեան տակ ունէր՝ 20,000-24,000 զինուոր[76]։ Մինչեւ Հայկական լեռնաշխարհ մտնելը, կայսրը ազատագրեց կարեւոր քաղաք՝ Փոքրասիական Կեսարիան[76]։

Հերակլիոսը կ'արշաուէր Արաքս գետ ի երկայնքով եւ գրաւեց ու աւերեց Պարսկահայաստանի գլխաւոր քաղաք՝ Դուինը եւ Նախիջեւանը։ Գանձակի մօտակայքին, բիւզանդական զորքին մարտ տուաւ՝ Խոսրովի պարսկական 40,000-անոց զորքը։ Հերակլիոսը, օգտագործելով դաշնակից արաբներուն, գերի վերցուց եւ սպաննեց Խոսրովի պահակախումբիներանդամի, որ խուճապ առաջացուց պարսկական բանակին մէջ։ Այնուհետեւ, ան կործանեց զրադաշտական յայտնի տաճար Թախտ-ի-Սուլէյմանը[77]։ Հերակլիոսը շարժեցաւ առաջ եւ հասաւ մինչեւ Խոսրովի ամառանոցը Ատրպատականի մէջ[77]։

Հերակլիոսի արշաւանքները 624, 625, եւ 627-628 թուակններուն

Հերակլիոսը ձմեռը անցուց Աղուանքին մէջ եւ համալրեց իր ուժերը տեղացի կամաւորներով[78]։ Խոսրովը որոշեց յարձակիլ բիւզանդացիներուն վրայ, որովհետեւ անոնք տակաւին ձմրան մէջ էին եւ անոնց դէմ ուղարկեց երեք բանակ, որոնց հրամանատարներն էին Շահրբարազը, Շահինը եւ Շահրապլականը[79]։ Վերջինս ետ գրաւեց շարք մը տարածքներ մինչեւ՝ Սիւնիք եւ մտադրուած էր փակել լեռնանցքերը։ Շահրբարազը պետք է արգելափակեր Հերակլիոսի նահանջը Վիրքով, իսկ Շահինը պետք է հսկեր Բաղեշի անցքին մէջ։ Հերակլիոսը մտադրած էր անոնց առանձին-առանձին ճակատամարտ տալ։ Ըստ որոշ աղբիւրներու, ան իր լազ, աբխազ և վրաց դաշնակիցներուն ըսած է.

Aquote1.png Մի՛ ձգէք, որպէսզի թշնամիին քանակը ձեզ անհանգստացնի: Որովհետեւ, եթէ Աստուած կամենայ, մէկը կը հետապնդէ տաս հազարին:[79] Aquote2.png


Իբր թէ, երկու դաւաճան բիւզանդացի զինուոր ուղարկեցին Շահրբարազի մօտ, պնդելով թէ՛ անոնք փախած են տեսնելով Շահինի զորքի մեծութիւնը։ Պարսիկ զորաւարներու միջեւ եղած նախանձի պատճառով՝ Շահրբարազը շտապեց՝ առաջինը մարտի բռնուեցաւ բիւզանդացիներուն հետ։ Հերակլիոսը հանդիպեցաւ պարսիկներուն Տիգրանակերտի մօտակայքին եւ առանձին-առանձին ջախջախեց՝ Շահրապլականը եւ Շահինը[79][80][81]։ Այս յաղթանակէն ետք, Հերակլիոսը անցաւ Արաքս։ Երկու պարսիկ զօրավարներու զորքի մնացորդները միացան Շահրբարազին եւ սկսան հետապնդել Հերակլիոսը, սակայն ճահիճները կը դանդաղեցնէին անոնց առաջխաղացումը[80][81]։ Շուտով Շահրբարազը կիսեց ուժերը. մէկ մասը մնաց իր հետ, իսկ 6,000 հոգի ուղարկեց դարանակալելու Հերակլիոսը։ Հերակլիոսը անսպասելիօրէն գիշերային յարձակում գործեց եւ ոչնչացուց պարսկական ճամբարը։ Շահրբարազը հազիւ կարողացաւ ճողոպրել՝ մերկ եւ միայնակ[80]։

Հերակլիոսը ձմեռը անցկացուց Վանայ լիճէն հիւսիս[80]։ 625 թուականին, ան փորձեց ետ երթալ դէպի Եփրատ։ Ընդամէնը 7 օրուան ընթացքին, ան անցաւ Արարատ լեռ եւ Արածանիի երկայնքով 200 մղոն, որմէ ետք, ետ գրաւեց Տիգրիսի ափին գտնուող Ամիտն ու Մարտապոլիսը[62][82][83]։ Չնայած Շահրբարազը կը շարունակէր հետապնդել Հերակլիոսը, վերջինս կը շարունակէր իր արշաւանքը։ Շուտով տեղի ունեցաւ ընդհարում Ատանա քաղաքին մօտ[84]։ Շահրբարազը դիրքաւորած էր իր ուժերը գետի երկայնքով[62], որուն վրայ կար կամուրջ։ Բիւզանդացիները միանգամէն գրոհեցան։ Պարսիկները փորձեցին կիրառել «կեղծ նահանջի» մարտաւարութիւնը, որպէսզի թակարդի մէջ ձգեն բիւզանդացիները եւ անոնց առաջին գիծի ուժերը ոչնչացնեն քանի մը վայկեանուան ընթացքին։ Սակայն պարսիկները չէին փակած կամուրջը, եւ Հերակլիոսը յարձակեցաւ այդ ուղղութեամբ իր հիմնական ուժերով։ Այս քայլը փոխեց ուժերու յարաբերակցութիւնը՝ օգուտ Հերակլիոսի[85]։ Բիւզանդացիները յաջողեցան կատարել անվտանգ նահանջ եւ անոնք ձմեռը անցուցին Տրապիզոնի մէջ[85]։

Պատերազմի Գագաթնակէտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կոստանդնուպոլսսոյ Պաշարումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խոսրովը հասկցաւ, որ յաղթանակի համար անհրաժեշտ է յաջող հակայարձակում եւ կազմեց երկու նոր բանակ[85]։ Շահինին տրուեցաւ 50,000 զինուոր եւ հրաման մնալու Միջագետքի ու Հայաստանի մէջ։ Անոր հիմանական նպատակը՝ Հերակլիոսի դէպի Պարսկաստան արշաւանքի կանխումն էր։ Շահրբարազին տրուեցաւ աւելի փոքր բանակ եւ ան ուղարկուեցաւ Քաղկեդոն։ Խոսրովը կապ հաստատեց աւարներուն հետ, որպէսզի երկու պետութիւններու բանակները միասնական յարձակում սկսան Կոստանդնուպոլսոյ վրայ[82]։ Պարսիկները դիրքացորուեցան ասիական ափին մէջ, իսկ աւարները՝ եւրոպական։ Վերջիններս կործանեցին մայրաքաղաքի ուջրի գլխաւոր աղբիւր՝ Վալենսի աքուեդուկը[86]։ Սակայն բիւզանդական հզոր նաւատորմի առկայութիւնը խանգարեց պարսիկներուն զորք ուղարկելը դէպի միւս ափը եւ աջակցել իրենց դաշնակից աւարներուն հետ[87][88]։ Այս բաւական նուազեցուց քաղաքի պաշարման արդիւնաւետութիւնը, որովհետեւ պարսիկները մասնագիտացած էին պաշարման արվուեստին մէջ[89]։

Մայրաքաղաքի պաշտպանութիւնը հիմնականին մէջ՝ կը ղեկավարվուէր պատրիարքին կողմէն[90]։ Իմանալով այս մասին, Հերակլիոսը կիսեց բանակը 3 մասի. առաջին, փոքր մասը ուղարկուեցաւ Կոստանդնուպոլիս՝ հիմնականին մէջ բարձրացնելու ռազմական ոգին[90], երկրորդը՝ ուղարկուցաւ ընդդէմ Շահինի, իսկ՝ երրորդ եւ ամենափոքր խումբը անձամբ տարաւ Պարսկաստան ասպատակութիւններ կատարելու[85]։

626, Յունիս 29-ին, պաշարումը սկսաւ։ Քաղաքի պաշտպանները կազմուած էին 12,000 լաւ զինուած բիւզանդացի հեծելազորքէն։ Անոնց դէմ դուրս եկած էին 80,000 աւար եւ սլաւոն[85]։ Չնայած շուրջ մէկ ամիս տեւած պաշարման, ի շնորհիւ պատրիարքի եւ քաղաքի պատերու երկայքնով Մարիամ Աստուածածինի սրբապատկերի անցկացման արարողութիւններու, բիւզանդացիներու ռազմական ոգին բարձր էր[91][92]։

Օգոստոս 7-ին, պարսկական նաւատորմը շրջապատուեցաւ եւ ոչնչացուեցաւ բիւզանդականի կողմէն։ Աւարները կը յարձակէին պատերու վրայ, իսկ սլավոնները՝ կը փորձէին ծովով յարձակում գործել Ոսկէ Եղջիւրի ծովային պարիսպներու վրայ։ Քաղաքը պաշտպանուած էր քանի մը շերտանի, բարձր պատերով, եւ աւարները բոլոր փորձերը ճեղքելու՝ ատոնք ձախողեցան, իսկ սլաւոններու նաւակները՝ ոչնչացուեցան[93]։ Բիւզանդական զօրաջոկատը, որ ուղարկուած էր Շահինի դէմ, յաղթեց անոր. ըստ աղբիւրներու՝ Շահինը սպաննուեցաւ կռիւներու ժամանակ։ Երկու օր անց, աւարները նահանջեցին։ Չնայած պարսկական բանակը դեռեւս Քաղկեդոն էր, մայրաքաղաքը արդեէն չէր վտանգուած[90][91]։

Պակաս կարեւոր չէր այն փաստը, որ Հերակլիոսը Շահրբարազին ուղարկած էր իր զինուորներու կողմէն գտնուած Խոսրովի նամակները, որուն մէջ կը հրամայուէր մահապատիժի ենթարկել զինք։ Այս դրդեց Շահրբարազը անցնիլ չեզոքութեան եւ շարժիլ դէպի հիւսիսային Սուրիա, ուր ան կրնար որոշել թէ՛ ուր օգնել[94]։

Այս բոլորին արդիւնքն այն էր, որ Հերակլիոս՝ ապահովեց իր թիկունքը, իսկ Խոսրով՝ ը կորսնցուց իր ամենփորձառու զօրավարին եւ լաւագոյն ուժերը[95]։

Բիւզանդա-թուրքական Դաշինք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կոստանդնուպոլսոյ պաշարման ժամանակ Հերակլիոսը դաշինք կնքեց հիւսիսային Կովկասի մէջ բնակող գեոկուրքերու հետ[96]։ Դեռեւս 568 թուականին, թուրքերը կապ կը հասատէին Բիւզանդական կայսրութեան հետ, որովհետեւ ունէին լարուած յարաբերութիւններ Սասանեան Պարսկաստանի հետ[97]։

Հերակլիոսի դրդմամբ՝ 626 թուականին, թուրքերը ուղարկեցին 40,000 հոգի ասպատակելու Պարսկաստանի իշխանութեան տակ գտնուող կովկասեան տարածքները[85]։ Վերջիններս միացան բիւզանդացիներուն եւ պաշարեցին Թիֆլիսը[98]։ Չնայած Խոսրովը Թիֆլիս ուղարկեց Շահրապալականի գլխաւորութեամբ 1,000 հեծեալի[99], 628 թուականին, քաղաքը ինկավ[100]։ Պաշարման ընթացքին, Հերակլիոսը շարժեցաւ դէպի Տիգրիս[90]։

Նինուէի Ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Զօրքերու տեղաշարժը Նինուէի ճակատամրտէն ետք եւ առաջ:

627, Սեպտեմբերի կէսերուն, Հերակլիոսը ձմեռնային արշաւանքի շրջանակներուն ընթացքին, ներխուժեց Պարսկաստան։ Ըստ որոշ պատմաբաններու, Հերակլիոսը մարտաւարութիւնը նահանջեց 624-626 թուակակններու ձմեռներուն եւ յարձակեցաւ Տիզբոնի վրայ, 627 թուականին կու տար անոր մեծ առաւելութիւն. Պարիսկները, կարծելով, որ ան ձմրան դարձեալ կը նահանջի, ետ չէին կանչեր սահմանային ուժերը[101]։ Հերակլիոսը ունէր 25,000 - 50,000 բիւզանդական զոօրք եւ 40,000 թուրքեր, որոնք սակայն նահանջեցին, որովհետեւ հը հալածուէին պարսիկներու կողմէն եւ անծանօթ էին այսպիսի ձմեռնային պայմաններուն[102][103]։ Հերակլիոսի արագ առաջխաղացման խանգարեց հայ ազգի՝ Ռահզադհի գլխաւորած բանակը, որ սակայն ունէր պարէն հայթայթելու դժուարութիւն, որովհետեւ ան հիմնականին մէջ, կը գտնուէր բիւզանդացիներու հսկողութեան տակ[103][104][105]։ Տարուան վերջաւորութեան, Հերալիոսը Նինուէի փլատակներու մօտ հարձակեցաւ օգնական ուժերու սպասող Ռահզադհի վրայ[106]։ Մարտը տեղի ունեցաւ մշուշի պայմաններուն մէջ, որ բաւական նուազեցուց պարսիկ նետաձիգներու արդիւնաւետութիւնը։ Հերակլիոսը ձեւացուց թէ՛ կը նահանջէ եւ ուղղորդելով պարսիկներուն հովիտ, շրջեցաւ եւ յարձակեցաւ անոնց վրայ[107]։ 8 ամեայ կռիւներէն ետք, պարսիկները կանունաւոր նահանջեցին աւելի բարձրադիր գոտի[91][108]։ Մարտին սպաննուեցաւ մօտ 6,000 պարսիկ զինուոր[109]։ Ըստ որոշ աղբիւրներու, Հերակլիոսին անհատական մարտի կանչեց զօրավա՝ ր Ռահզադհը, ուր կայսրը միայնակ յաղթեց եւ սպաննեց, սակայն այս տուեալին իսկութիւնը կասկածելի է[91][110]։

Պատերազմի Աւարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այլեւս չունենալով որեւէ խոչընդոտ, Հերակլիոսը թալանեց Խոսրովի ամառանոց Դաստակերտը եւ ետ վերցուց 300 կորցրած բիւզանդական ռազմական դրոշ[111]։ Խոսրովը արդէն փախած էր Տիզբոնի մոտակայ լեռները եւ կը փորձէր նոր զօրք հաւաքել մայրաքաղաքի պաշտպանութեան համար[90][91]։ Այնուհետեւ Հերակլիոսը Խոսրովին վերջնագիր ներկայացուց, չնայած որ ան չէր կրնար յարձակիլ Տիզբոնի վրայ, որովհետեւ մօտակայ ջրանցքի կամուրջը փլած էր եւ կայսրը չէր ցանկար կտրել-անցնիլ ջրանցքը[111][112][113]։

Այս պարտութիւններու հետեւանքով, պարսկական բանակը գահազրկեց Խոսրով II-ին եւ գահ բարձրացուց անոր որդին՝ Կաւադ II-ին։ 5 օր բանտին մէջ, անցկացնելէն ետք, Խոսրովը նետահարուեց եւ սպաննուեցաւ[114]։ Կաւադին միանգամէն Հերակլիոսէն խնդրեց հաշտութիւն կնքել։ Կայսրը ծանր պայմաններ չառաջադրեց, հասկանալով, որ սեփական կայսրութիւնը եւս քայքայուած է։ Ըստ հաշտութեան պայմանագրի, բիւզադացիները ետ կը ստանային բոլոր կորսնցուցած տարածքները, գերի ինկած զինուորներուն, ռազմատուգանք եւ ամենակարեւորը՝ անոնց համար բոլոր մասունքները, որոնցմէ է՝ խաչափայտը[114][115][116]։

Նշանակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարճաժամկէտ Հետեւանքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հերակլիոսը կը վերադարձնէ խաչափայտը:

Ամիսներ ետք, Հերակլիոսը յաղթանակած՝ մուտք գործեց մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս[117]։ Տեղի ունեցաւ խաչափայտի վերադարձման արարողութիւն, զոր տեղադրուեցաւ Սուրբ Սոֆիայի տաճար Սուրբ Սոֆիայի տաճարին մէջ եւ այս շատերուն նշան էր, որ կայսրութեան համար նոր ոսկէ դարաշրջան կը սկսի[114][118]։

Պատերազմին ընթացքին, տօնած յաղթնակաները դարձուցին Հերակլիոսին պատմութեան մէջ լաւագոյն զօրավարներէն մէկը։ Եթէ Հերակլիոսը մահանար այս ժամանակ, ան կը դառնար ըստ Նորման Դեվիեսի «Յուլիոս Կեսարէն սկսած մեծագոյն հռոմէացի հրամանատարը», զով տարավ հռոմէական զօրքերը այնպիսի տեղեր, ուր ո՛չ մի հռոմէական բանակ չէր եղեած[64][64][115]։ Սակայն ան շարունակեց գահակալել եւ տեսաւ, թէ՛ ինչպէս այդքան դժուարութեամբ ետ բերուած են հողերը, որոնք ինկած են մուսուլման արաբներուն ձեռքը։ Ըստ պատմաբան՝ Ճոն Նորվիչի, Հերակլիոսը ապրեցաւ «չափէն դուրս երկար»[119]։

Պատերազմէն ետք, Սասանեաններուն երկար ժամանակ չկար ստեղծել կայուն կառավարութիւն։ Քանի մը ամիս կառավարած, Կաւադի մահէն ետք, Պարսկաստանի մէջ չէին դադարեր քաղաքացիական պատերազմները։ Միայն 632 թուականին, երբ գահ բարձրացաւ Խոսրովի թոռ՝ Հազկերտ III-ը, վերականգուեցաւ խաղաղութիւնը, սակայն արդէն շատ ուշ էր փրկել Սասանեան Պարսկաստանը[120][121]։

ԵրկարաժամկԷտ Հետեւանքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

602–628 թուականներուն, կործանիչ պատերազմը դարաւոր հռոմէա-պարսկական հակամարտութեան գագաթնակէտն էր։ Ան քայքայեց երկու կայրսութիւններն ալ։ Սասանեանները նաեւ թուլացան՝ քայքայուած տնտեսութեան, կրօնական խռովութիւններու եւ տեղային հողատերերու հզորացման պատճառներո[122]։ Ըստ Հովարդ-Ճոնսթընի՝ «Հերակլիոսի յաղթանակները... փրկեցին քրիստոնէութեան հիմնական հենակէտը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ»[123]։

Սակայն Բիւզանդական կայսրութիւնը եւս ծանր վիճակի մէջ կը գտնուէր. օրինակ՝ Բալկանները կը գտնուէին սլաւոններու ձեռքին մէջ[124]։ Անոր գումարած Փոքր Ասիան՝ բազմիցս ենթարկուած էր պարսկական ասպատակութիւններու, իսկ միւս տարածքներու նկատմամբ՝ իշխանութիւնը տասնամեակներ տեւած պարսկական տիրապետութենէն ետք, դեռեւս թույլ էր[125]։ Տնտեսական ծանր պայմաններուն մէջ, բիւզանդացիները ստիպուած կրճատեցին վետերան զինուորներու աշխատավարձը եւ անկարող գտնուեցան կազմակերպելու նոր զօրահաւաքը[124][126][127]։ Ըստ Կլայ Ֆոսի «Այս պատերազմը Փոքր Ասոյ մէջ, անտիկ դարաշրջանի աւարտի առաջին փուլն էր»[128]։

Երկու կայսրութիւններն ալ շուտով դէմ առ դէմ դուրս եկան արաբական վտանգի առաջ[129]։ 602-28 թուականներուն, պատերազմը ճանապարհ բացաւ իսլամի առջեւ։ Սասանեան Պարսկաստանը կործանեցաւ, իսկ Բիւզանդական կայսրութիւնը կորսնցուց տարածքի գրեթէ կէսէ աւելին՝ Հայաստանը, Սուրիան, Եգիպտոսն ու հիւսիսային Ափրիկէն։ Այս կորուստներուն հետեւանքով, կայսրութեան կազմին մէջ մնաց ընդամէնը՝ Փոքր Ասիան, շարք մը կղզիներ եւ փոքր տիրոյթներ Իտալիոյ եւ Բալկաններուն մէջ[125]։ Սակայն ի տարբերութիւն պարսիկներու, բիւզանդացիները դիմացան արաբական յարձակումներուն եւ յաջողութեամբ ետ մղեցին Կոստանդնուպոլսոյ երկու արաբական պաշարումները[123][130]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 Կաղապար:Harvnb
  2. Կաղապար:Harvnb
  3. Կաղապար:Harvnb
  4. Կաղապար:Harvnb
  5. Կաղապար:Harvnb
  6. Կաղապար:Harvnb
  7. Կաղապար:Harvnb
  8. Կաղապար:Harvnb
  9. Կաղապար:Harvnb
  10. Կաղապար:Harvnb
  11. 11,0 11,1 11,2 Կաղապար:Harvnb
  12. Կաղապար:Harvnb
  13. Կաղապար:Harvnb
  14. Կաղապար:Harvnb
  15. Կաղապար:Harvnb
  16. Կաղապար:Harvnb
  17. 17,0 17,1 Կաղապար:Harvnb
  18. Կաղապար:Harvnb
  19. 19,0 19,1 Կաղապար:Harvnb
  20. 20,0 20,1 20,2 Կաղապար:Harvnb
  21. 21,0 21,1 Կաղապար:Harvnb
  22. Կաղապար:Harvnb
  23. 23,0 23,1 23,2 Կաղապար:Harvnb
  24. Կաղապար:Harvnb
  25. 25,0 25,1 Կաղապար:Harvnb
  26. 26,0 26,1 Կաղապար:Harvnb
  27. Կաղապար:Harvnb
  28. Կաղապար:Harvnb
  29. Կաղապար:Harvnb
  30. Կաղապար:Harvnb
  31. 31,0 31,1 Կաղապար:Harvnb
  32. Կաղապար:Harvnb
  33. Կաղապար:Harvnb
  34. Կաղապար:Harvnb
  35. Կաղապար:Harvnb
  36. Կաղապար:Harvnb
  37. 37,0 37,1 37,2 Կաղապար:Harvnb
  38. 38,0 38,1 38,2 Կաղապար:Harvnb
  39. 39,0 39,1 39,2 Կաղապար:Harvnb
  40. Կաղապար:Harvnb
  41. Կաղապար:Harvnb
  42. 42,0 42,1 Կաղապար:Harvnb
  43. Կաղապար:Harvnb
  44. 44,0 44,1 Կաղապար:Harvnb
  45. Կաղապար:Harvnb
  46. Կաղապար:Harvnb
  47. Կաղապար:Harvnb
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 Կաղապար:Harvnb
  49. 49,0 49,1 Կաղապար:Harvnb
  50. Կաղապար:Harvnb
  51. Կաղապար:Harvnb
  52. 52,0 52,1 Կաղապար:Harvnb
  53. Կաղապար:Harvnb
  54. Կաղապար:Harvnb
  55. 55,0 55,1 Կաղապար:Harvnb
  56. 56,0 56,1 56,2 56,3 56,4 Կաղապար:Harvnb
  57. Կաղապար:Harvnb
  58. Կաղապար:Harvnb
  59. Կաղապար:Harvnb
  60. Կաղապար:Harvnb
  61. Կաղապար:Harvnb
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 62,4 62,5 Կաղապար:Harvnb
  63. Կաղապար:Harvnb
  64. 64,0 64,1 64,2 Կաղապար:Harvnb
  65. Կաղապար:Harvnb
  66. 66,0 66,1 Կաղապար:Harvnb
  67. Կաղապար:Harvnb
  68. Կաղապար:Harvnb
  69. Կաղապար:Harvnb
  70. Կաղապար:Harvnb
  71. Կաղապար:Harvnb
  72. 72,0 72,1 Կաղապար:Harvnb
  73. Կաղապար:Harvnb
  74. Կաղապար:Harvnb
  75. Կաղապար:Harvnb
  76. 76,0 76,1 Կաղապար:Harvnb
  77. 77,0 77,1 Կաղապար:Harvnb
  78. Կաղապար:Harvnb
  79. 79,0 79,1 79,2 Կաղապար:Harvnb
  80. 80,0 80,1 80,2 80,3 Կաղապար:Harvnb
  81. 81,0 81,1 Կաղապար:Harvnb
  82. 82,0 82,1 Կաղապար:Harvnb
  83. Կաղապար:Harvnb
  84. Կաղապար:Harvnb
  85. 85,0 85,1 85,2 85,3 85,4 85,5 Կաղապար:Harvnb
  86. Կաղապար:Harvnb
  87. Կաղապար:Harvnb
  88. Կաղապար:Harvnb
  89. Կաղապար:Harvnb
  90. 90,0 90,1 90,2 90,3 90,4 Կաղապար:Harvnb
  91. 91,0 91,1 91,2 91,3 91,4 Կաղապար:Harvnb
  92. Կաղապար:Harvnb
  93. Կաղապար:Harvnb
  94. Կաղապար:Harvnb
  95. Կաղապար:Harvnb
  96. Կաղապար:Harvnb
  97. Կաղապար:Harvnb
  98. Կաղապար:Harvnb
  99. Կաղապար:Harvnb
  100. Կաղապար:Harvnb
  101. Կաղապար:Harvnb
  102. Կաղապար:Harvnb
  103. 103,0 103,1 Կաղապար:Harvnb
  104. Կաղապար:Harvnb
  105. Կաղապար:Harvnb
  106. Կաղապար:Harvnb
  107. Կաղապար:Harvnb
  108. Կաղապար:Harvnb
  109. Կաղապար:Harvnb
  110. Կաղապար:Harvnb
  111. 111,0 111,1 Կաղապար:Harvnb
  112. Կաղապար:Harvnb
  113. Կաղապար:Harvnb
  114. 114,0 114,1 114,2 Կաղապար:Harvnb
  115. 115,0 115,1 Կաղապար:Harvnb
  116. Կաղապար:Harvnb
  117. Կաղապար:Harvnb
  118. Կաղապար:Harvnb
  119. Կաղապար:Harvnb
  120. Կաղապար:Harvnb
  121. Կաղապար:Harvnb
  122. Կաղապար:Harvnb
  123. 123,0 123,1 Կաղապար:Harvnb
  124. 124,0 124,1 Կաղապար:Harvnb
  125. 125,0 125,1 Կաղապար:Harvnb
  126. Կաղապար:Harvnb
  127. Կաղապար:Harvnb
  128. Կաղապար:Harvnb
  129. Կաղապար:Harvnb
  130. Կաղապար:Harvnb

Կատեգորիա:Բիւզանդիոյ պատերազմներ Կատեգորիա:Սասանեան Պարսկաստանի պատերազմներ Կատեգորիա:Հայաստանի պատերազմներ