Ստեփան Զօրեան

Jump to navigation Jump to search
Ստեփան Զօրեան-Ռոստոմ
Stepan Zoryan on stamp.jpg
Ծնած է 15 Սեպտեմբեր 1890
Ծննդավայր Ղարաքիլիսէ
Վախճանած է 14 Հոկտեմբեր 1967
Վախճանի վայրը Երեւան
Քաղաքացիութիւն Ռուսական կայսրութիւն
Ազգութիւն Հայ
Երկեր Պապ թագավոր
Ժանրեր պատմվածք, վիպակ եւ Վէպ
Մասնագիտութիւն Գրող, թարգմանիչ եւ արձակագիր
Աշխատավայր Մշակ (թերթ)
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ
Լենինի շքանշան «Պատվո նշան» շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան «Աշխատանքային արիության համար» մեդալ
Երեխաներ Լեւոն Զօրեան

Ստեփան Զօրեան- Ռոստոմ (15 Սեպտեմբեր 1890, Ղարաքիլիսէ - 14 Հոկտեմբեր 1967, Երեւան), հայրենի արձակագիր։ Բուն անունով Ստեփան Առաքելեան։

Ծնած է Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Վանաձոր)։ Աւարտած է ծննդավայրի ռուսական դպրոցը։ Ուսումը չկարողանալով շարունակել, մեծ զարգացումի տիրացած է շնորհիւ ինքնաշխատութեան։ Վարած է զանազան պատասխանատու պաշտօններ։

1906-ին կը մեկնի Թիֆլիս՝ Ներսիսեան դպրոց ընդունուելու յոյսով, սակայն նիւթական ծանր վիճակը կը պարտադրէ զինք աշխատանքի անցնելու՝ տպարաններէն մէկուն մէջ, իբրեւ՝ սրբագրիչ, այնուհետեւ «Սուրհանդակ» թերթին որպէս՝ թարգմանիչ։ 1912-1919 թուականներուն կ՛աշխատի «Մշակ»ի խմբագրութեամբ, իբրեւ՝ թարգմանիչ եւ ոճաբան։ Յաջորդ տարին կու գայ Երեւան։

Իր մահականացուն կը կնքէ Երեւանի մէջ։

Գլխաւոր գործերն են` «Տխուր Մարդիկ», «Պատերազմ», «Կրակ» պատմուածքներու ժողովածուները, «Մի Կեանքի Պատմութիւն» ինքնակենսագրական վէպ, «Պապ Թագաւոր» եւ «Հայոց Բերդը» պատմավէպերը, որոնք մեր գրականութեան՝ պատմական վէպի, լաւագոյն նմուշներէն են։

Զօրեանի գրուածքներէն մաս մը թագմանուած է ռուսերէնի, վրացերէնի, թրքերէնի, ուքրաներէնի եւ գերմաներէնի:

1939-ին, որպէս տաղանդաւոր գրագէտ, Զօրեան Մոսկուայի մէջ պատուանշանի կ՛արաժանանայ:

Ռոստոմ՝ Դաշնակցականը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դաշնակցութեան հիմնադիր երրորդութեան կրտսերագոյն անդամն է Ռոստոմ (աւազանի անունով Ստեփան Զօրեան)։ 1890-ի ամրան Թիֆլիսի մէջ կայացած ՀՅԴ-ի հիմնադիր ժողովին մասնակցած չըլլալով հանդերձ՝ (Մոսկուայի մէջ ուսանողական բողոքի ցոյցերուն իր գործուն մասնակցութեան համար Ցարական իշխանութեանց կողմէ իր ծննդավայրը աքսորուած ըլլալով) իր շեշտակի դրոշմին կը նկատուի ոչ միայն Դաշնակցութեան կազմութիւնը նախապատրաստող խմորումներուն, այլեւ՝ 1890-1919 երեսնամեակի հայոց պատմութեան եւ ՀՅԴ-ի գործունէութեան գլխաւոր բոլոր փուլերուն վրայ։

Ռոստոմի մտայղացումով է, որ 1890-ին հիմնուած Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը իր անունը կը սղէ, սկիզբը կը ներկայանայ իբրեւ Հայ Յեղափոխակ. Դաշնակցութիւն, իսկ 1892-ին կը վերածուի պարզապէս Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան։

Ռոստոմի գրիչով է, որ նորաստեղծ Դաշնակցութեան անդրանիկ ծրագիրը իր աւարտուն տարազումը կը ստանայ՝ Քրիստափորի եւ Զաւարեանի միասնական ստորագրութեամբ ճամբայ հանուած «Այբուբեն» ծրագրային յօդուածաշարքը ամբողջացնելով եւ հայ ժողովուրդին ներկայացնելով իբրեւ «Ընդհանուր տեսութիւն» ու ՀՅԴ-ի ծրագիր։

Նոյնպէս Ռոստոմի ուղղակի ձեռքն է, որ կ'երեւի Դաշնակցութեան զինանշանի լուսապատկերին վրայ՝ ամրօրէն բռնելով ու միաձուլելով հայ մշակին, մտաւորականին եւ ռազմիկին ազգային ու յեղափոխական միասնութիւնը խորհրդանշող բահը, սուրն ու փետրագրիչը։

Ռոստոմի անունին կապուած են հետեւեալ իրագործումները.-

  • Կը հզօրացնէ եւ զէնքի ու զինամթերքի Դաշնակցութեան ուրոյն արտադրամաս-պահեստանոցին կը վերածէ ՀՅԴ-ի առաջին զինագործարանը Սալմաստի մէջ։
  • Կ'ապահովէ եւ կը կանոնաւորէ ՀՅԴ-ի պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի անխափան հրատարակութիւնը։
  • 1890-ականներու երկրորդ կիսուն, երկրի տարածքին հայ դպրոցական ցանցը կ'ընդարձակէ ու կ'ուժեղացնէ։
  • Նոյն ժամանակաշրջանին, Պալքաններու մէջ եւ ընդհանրապէս Օսմանեան կայսրութեան տարածքին, կ'իրագործէ Հայ Յեղափոխական շարժման եւ տարբեր ազգերու յեղափոխական ուժերուն միջեւ ռազմավարական գործակցութեան առաջացումն ու ամրապնդումը։
  • 1903-ին գլխաւոր մղիչ ուժը կ'ըլլայ հայ եկեղեցապատկան կալուածներու բռնագրաւման եւ ընդհանրապէս ռուսացման հետամուտ ցարական քաղաքականութեան դէմ ծաւալած համաժողովրդային բողոքի շարժումին։ Յատկապէս վճռորոշ կ'ըլլայ Ռոստոմի դերակատարութիւնը օրուան ամենայն հայոց կաթողիկոսին՝ Խրիմեան Հայրիկին ուժ եւ նեցուկ կանգնելու առումով։
  • 1903-էն-1905, Դաշնակցութեան կովկասեան կազմերուն կողմէ կ'որդեգրուի ՀՅԴ-ի պատմութեան մէջ նոր դարաշրջան բացած «Կովկասեան Նախագիծ»-ին, որուն դարբինը կը հանդիսանայ Ռոստոմ, արեւմտահայութեան ազգային-ազատագրումի Դատին զուգահեռ յառաջ մղելով նաեւ արեւելահայութեան հասարակական ազատագրումի դատը՝ առաջքը առնելու համար «Առանց հայու Հայաստան» ունենալու ցարական կործանարար քաղաքականութեան։
  • 1905-ին, Ցարական իշխանութեան հրահրած հայ-թաթարական ընդհարումներու ընթացքին, Ռոստոմ կը ստանձնէ հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան գործին ընդհանուր ղեկավարումը։
  • Ռոստոմ առանցքային դեր կ'ունենայ 1907-ի ՀՅԴ-ի Դ. Ընդհանուր ժողովին - Դաշնակցութեան ներքին միասնութեան պահպանումն ու աւելիով ուժեղացած վերականգնումը ապահովելու պայքարին մէջ՝ Դաշնակցութեան եւ ընդհանրապէս հայ ազատագրական շարժման սպառնացող պառակտումի փորձերն ու սադրանքները ձախողութեան մատնելով։
  • 1908-էն սկսեալ, Ռոստոմի ջանքերով կ'իրականանայ Դաշնակցութեան անդամագրումը Ընկերվար Միջազգայնականին եւ, զուգահեռաբար, համագործակցութեան քաղաքական դաշինքի ստորագրութիւնը Օսմանեան կայսրութեան տարածքին գործող այլազգի յեղափոխական եւ ընդդիմադիր շարժումներուն հետ՝ Օսմանեան սահմանադրութեան հռչակման նախօրէին։ Նաեւ՝ Պուլկարիոյ մէջ Դաշնակցութեան զինուորական դպրոցին հիմնումը։
  • Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակման հետեւած համեմատական խաղաղութեան ամբողջ շրջանին, Կարինը կեդրոն ընտրելով, Ռոստոմ ամբողջապէս կը նուիրուի Երկրի տարածքին կրթական եւ հասարակական-մշակութային կեանքի յաղթաքայլ աշխուժացումին։
  • 1913-ի Պալքանեան պատերազմի ընթացքին, Դաշնակցութեան որոշումով, հայ կամաւորականներ կ'ունենան նշանակալից մասնակցութիւն ընդդէմ օսմանեան զօրքին՝ Ռոստոմի նախաձեռնութեամբ եւ Անդրանիկի ու Նժդեհի հրամանատարութեամբ։
  • Առաջին Աշխարհամարտի բռնկումին հետ Ռոստոմ կը լծուի Հայ Կամաւորական Շարժման կազմակերպումին, թէեւ ինք դէմ էր քաղաքական այդ քայլին։ Ռոստոմ կը նախընտրէր հակացարական պայքարի լծուած յեղափոխական ուժերուն հետ Դաշնակցութեան գործակցութիւնը խորացնել ու ամրապնդել։ Բայց իր իսկ քարոզած երկաթեայ կարգապահութեան սկզբունքին տէր կանգնելով, ամբողջապէս կը նուիրուի Կամաւորական շարժման հզօրացման գործին։
  • Ռուսական մեծ յեղափոխութեան ամբողջ շրջանին, հայ ժողովուրդին ազգային իրաւունքներն ու պահանջները ներկայացնելու եւ պաշտպանելու, մանաւանդ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան դատը սահմանադրականօրէն ամրագրելու գործին մէջ, անփոխարինելի կ'ըլլայ Ռոստոմի ներդրումը, որ կը պսակուի Պաքուի հերոսամարտին իր ղեկավար մասնակցութեամբ ու բոլշեւիկներու ղեկավար Ստեփան Շահումեանի հետ զինակցութեան կնքումով՝ ընդդէմ թուրք եւ թաթար ջարդարար ներխուժման։

Ռոստոմ՝ Գաղափարապաշտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ուսման եւ ինքնազարգացման առընթեր, Ռոստոմի երիտասարդական կեանքը կը յատկանշուի ուսանողական բողոքի քայլերու եւ ցոյցերու աշխոյժ, այլեւ ղեկավար մասնակցութեամբ՝ բոլոր արդար դատերուն եւ ազատագրումի բոլոր պայքարներուն անձնուէր ու յանձնառու դրօշակիրը դառնալով եւ միշտ առաջնորդուելով այն խոր ու հաստատ համոզումով, թէ հայ ժողովուրդին ազատ ու արդար կեանքը հնարաւոր է, երբ նոյնպէս ազատ ու արդար կ'ապրին շրջապատի միւս ազգերն ու ժողովուրդները։

Ուսանողական շրջանի իր յեղափոխական աշխուժութեան համար Ռոստոմ կը հալածուի Ցարական իշխանութիւններէն (երկու անգամ կը ձերբակալուի ու կ'աքսորուի), բայց այդ հալածանքը իր մէջ կ'ամրապնդէ յեղափոխականի յանդգնութիւնը եւ մարտունակութիւնը (երկու անգամ անցագիր կը փոխէ, որպէսզի կարենայ աքսորավայրէն փախուստ տալ եւ շարժումի ազատութիւն ունենալ)։

Ռոստոմի մէջ միաժամանակ կ'արմատաւորուին՝

  • Ազգային եւ հասարակական բոլոր արդար դատերուն բոլորանուէր պաշտպանի ու յառաջապահի տիպարը,
  • Յեղափոխական միտք ու հաւատք տարածող մտաւորականը (ուսուցիչ ու խմբագիր), որ դաւադիր յեղափոխականի մարտական գործիչն էր միաժամանակ (զէնքի եւ ռումբի պատրաստութենէն մինչեւ ժողովրդային ինքնապաշտպանութեան կռիւի կազմակերպումը),
  • Ազգային-հասարակական ծառայութեան նուիրեալը, որ որքան զինուելու եւ պաշտպանուելու կը մղէ հայ ժողովուրդը, նոյնքան հոգածու կ'ըլլայ հայութեան հասարակական ու մշակութային կեանքի բարելաւումին եւ բազմակողմանի զարգացման նկատմամբ։
Aquote1.png Մեր կուսակցութիւնն իր վրայ ունի այնպիսի՛ պարտաւորութիւններ, որոնցից ազատ են ուրիշ կուսակցութիւնները։ Մենք ունինք ազգովին վտանգուելու հոգսը, եւ չենք կարող անտես առնել այդ հանգամանքը։ Ամէն անգամ, որ Դաշնակցութիւնը ստիպուած է եղել դուրս գալ ազգովին գործելու, նրան մեղադրել են, թէ նա բուրժուական է, կղերական... Ես կը կամենայի, որ Դաշնակցութիւնը ապագային էլ նոյնը լինէր եւ պէտք եղած ժամանակ պաշտպանէր ազգի շահը:
- Ռոստոմ
Aquote2.png
Aquote1.png Յեղափոխութեան յենարանը պէտք է փնտռել ո՛չ Կովկասում եւ ոչ էլ արտասահմանում, ուր կարող են շատ շուտով ոգեւորուել եւ նոյն արագութեամբ էլ սառչել եւ անտարբերութեան մէջ ընկղմուել, այլ այնտեղ, հեռո՜ւ, հայ ժողովուրդի տանջուող սրտի մէջ, եւ որ յեղափոխութիւնը կանգ չի առնի ոչ մի խորտակիչ ուժի առաջ, քանի գոյութիւն ունեն կեանքի տանջանքները,- նա միայն կը փոխի իր ձեւը, յարմարուելով նոր պայմաններին, եւ երբեք իր էութիւնը
- Ռոստոմ
Aquote2.png
Aquote1.png Վնասակար են այդ սողունները, երբ փքուն խօսքեր փչելով ու փարիսեցիական ձեւեր բանեցնելով՝ շահագործում են ամբոխի դիւրահաւատութիւնը ու տգիտութիւնը։
- Ռոստոմ
Aquote2.png

Ռոստոմ՝ իր մասին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png Պէտք է ասեմ, որ իմ մանկութիւնն ու պատանութիւնը հարուստ չէ բազմազան դէպքերով, արկածներով։ Շատերը կարծում են, թէ «Մի կեանքի պատմութեան» մէջ նկարագրուած բոլոր էփիսոտները բառացի վերաբերւում են ինձ, եւ դրա հիման վրայ կազմում են կենսագրութիւն։ Ի հարկ է, սխալւում են։ Այդ գրքում կան, հարկաւ, որոշ դէպքեր ու ապրումներ նաեւ իմ կեանքից, բայց մեծ մասամբ դրանք առնուած են ինձ ծանօթ, ինձ շրջապատող իրականութիւնից։ Այնպէս, որ «Մի կեանքի պատմութիւնը» չի կարող դառնալ հեղինակի կենսագրութեան աղբիւր։ Այն հանգամանքը, որ այդ գիրքը գրուած է առաջին դէմքով, շատերին գցում է թիւրիմացութեան մէջ, ճիշդ այնպէս, ինչպէս Երեւանում մեր տուն եկող գիւղացիները, դրան վրայ կարդալով անուն-ազգանունս, միշտ հարցնում են մեր տնեցիներին.

- Էս էն Զօրեա՞նն է, որ մի կտոր շաքար ուտելու համար ծեծել են…

Aquote2.png
Aquote1.png Սիրում էի կարդալ ու խորհրդածել… Ես չէի կարդում լոկ հետաքրքրութեան համար, այլ միաժամանակ, թէ ինչպէս է կառուցում հեղինակը իր երկը, ինչպէս է զարգացնում հերոսներին եւ նրանց կեանքի տրաման։ Aquote2.png
Aquote1.png Պէտք է ասեմ, որ գրականութեան բոլոր ժանրերը ինձ դուր էին գալիս, բայց իմ համակրանքը միշտ թեքւում էր դէպի արձակը։ Ինչու՞ էր այդպէս, որովհետեւ արձակն ինձ թւում էր ամենաբնական ձեւը գրական։ Այստեղ այն էր, ինչ կեանքում. մարդիկ չափով ու հանգով չէին խօսում եւ ոչ էլ սարքած տեսարաններով։ Բայց արձակի մէջ էլ ես սիրում էի ամենաբնականը, ամենապարզը, որտեղ յոյզերն ու հոգեբանութիւնը տրւում են ոչ արհեստականօրէն, առանց ճոռոմութեան, առանց շատախօսութեան։ Մի բան, որ ես չէի նկատում բոլոր արձակագիրների մօտ։ Այս յատկութիւնները ամէնից աւելի ես տեսնում էի Լէօ Թոլսթոյի, Անտոն Չեխովի եւ մեր Յովհաննէս Թումանեանի գործերում։ Իսկ ձեւի կողմից ինձ գրաւում էին ֆրանսացիները՝ փայլուն վարպետներ Կիւստաւ Ֆլոբըրը, Կի տը Մոփասանը, Ալֆոնս Տոտէն եւ ուրիշները։ Տարիների դիտողութիւնը ինձ բերել է մի այնպիսի եզրակացութեան, որ ինքնուրույն գրողը ունենում է երեք հիմնական յատկութիւն. 1) ինքնուրույն լեզու եւ ոճ, որ բնաւ նման չի լինում միւսներին. 2) սուր աչք կամ սուր դիտողութիւն, որ տեսնում է այնպիսի բաներ, որ ուրիշները երբեք չեն տեսնում եւ 3) համակելու եւ վարակելու ունակութիւն։ Երբ ծագում է որեւէ նիւթ, ինձ հետաքրքրում կամ գրաւում է նախ եւ առաջ նրա յուզական, բարոյական կազմը։ Եթէ նիւթի մէջ (որքան էլ նա հետաքրքրական լինի) չկայ այդ՝ ես այն չեմ գրում։ Իսկ եթէ յուզական խորք ունեցող նիւթը գրաւում է եւ լաւ չի մշակւում, այդտեղ իմ ցանկութիւնը չի մեղաւոր, այլ իմ կարողութիւնը։ Aquote2.png
Aquote1.png Իմ հետաքրքրութիւնը եւ իմ սէրը դէպի մեր պատմութիւնը ինձ մղեց դէպի պատմական թեման, եւ ես գրեցի նախ «Սմբատ Բագրատունի» պատմուածքը, ապա «Պապ թագաւորը (վէպ)։ Ինձ միշտ զարմացրել եւ հիացրել են այն հերոսական ջանքերը, որ գործադրել են մեր պապերը՝ երկիրն ու ժողովուրդը օտար նուաճումից, բռնութիւնից ազատ պահելու։ Եւ ահա, երբ բռնկուեց համաշխարհային երկրորդ պատերազմը, ես հրատարակեցի «Պապ թագաւորը», որպէս հայրենիքի պաշտպանութեան օրինակ։

Տասը տարի յետոյ դրան հետեւեց «Հայոց բերդը» վէպը։ Երբ նայում եմ իմ անցած գրական ճանապարհին՝ ինձ թւում է, թէ ես պատմագիր եմ, դէպքերի ընթացքին հետեւող մի համեստ տարեգիր։ Իմ գրական առաջին քայլերից՝ 1910 թուից սկսած մեր կեանքում տեղի ունեցան շատ խոշոր դէպքեր ու փոփոխութիւններ, եւ դրանից կարեւորները (ոչ բոլորը, ի հարկ է) որեւէ չափով անդրադարձան իմ գրուածքներում, այլ խօսքով ասած՝ ես դարձայ կարծես պատմական երեւոյթների արձանագրող։

Aquote2.png
Aquote1.png Ով ունի գրողի կոչում, նա պէտք է միշտ յիշի, որ Օնորէ տը Պալզաքի նման վիթխարի տաղանդը աշխատում է օրական 900 ժամ, իսկ հանճարեղ Լէօ Թոլսթոյ երբեմն իր գրածը փոփոխում էր 90-400 անգամ, իսկ արտագրում շատ անգամ։ Եւ քանի որ գրականութիւնը լեզուի արուեստ է, ուստի գրական ասպարէզ մտնող իւրաքանչիւր ոք պէտք է գերազանց իմանայ իր մայրենի լեզուն, աւելի, քան լեզուաբանը։ Aquote2.png


Ռոստոմի մասին վկայութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png Ռոստոմ թէեւ շատ կարդացող չէր, բայց իր կարդացածը առաւելագոյնս մարսող ու իւրացնող էր։ Ժամանցն ու զուարճանքը, Ռոստոմի համար, երգն ու ասմունքն էին՝ հայ թէ օտար ժողովրդական երգերէն ու ազգերէն յատկապէս յեղափոխական շունչով գործերու մեկնաբանութեամբ: Aquote2.png
Aquote1.png Մահուան սնարին մէջ պառկելուց երկու օր յետոյ, նա յիշեց Եկմալեանի «Հայր Մեր»-ը եւ շարունակ երգում էր՝ պնդելով, որ «Հայր Մեր»-ը ամենագեղեցիկ ներդաշնակութիւնն է։ Խնդրեց, որ գտնենք այդ հազուագիւտ հրատարակութիւնը եւ իր կողմից նուէր ուղարկենք Ընկերվարական Միջազգային Բիւրոյի քարտուղար Հիւսմանսին, որը շատ գնահատում էր հայկական եկեղեցական երգերը։
- Յովսէփ Տէր-Դաւթեան
Aquote2.png
Aquote1.png Եթէ Քրիստափորը եղաւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան միտքն ու կամքը, եւ Զաւարեանը՝ նրա սիրտն ու խիղճը, Ռոստոմը ե՛ւ միտք էր, ե՛ւ կամք ու խիղճ՝ Դաշնակցութիւնը ինքը իր բովանդակ էութեամբ:
- Սիմոն Վրացեան
Aquote2.png


Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ալեքսան Աթթարեան «Տիր», 1995, Հալէպ
  • Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938-1940 Պուքրէշ, Ե. հատոր, էջ 808-809:
  • Սուրէն Աղաբաբեան, Ստեփան Զօրեան, Երեւան, ՀԱԱՀ ԳԱ, 1955, 207 էջ։
  • Սովետահայ գրականութեան պատմութիւն, առաջին հատոր (1917-1941, հատորին մէջ զետեղուած է «Ստեփան Զօրեան» յօդուածը, զոր գրած է Սուրէն Աղաբաբեան, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1961, 800 էջ։
  • Սուրէն Աղաբաբեան, Ստեփան Զօրեան, Երեւան, «Սովետական գրող», 1976, 108 էջ։
  • Խորէն Սարգսեան, Ստեփան Զօրեան, 1960, 327 էջ։
  • Աղբալեան Ն., Յառաջաբան Ստ. Զօրեանի «Տխուր մարդիկ» հատորին, Ամբողջական երկեր, հ. 2, Պէյրութ, 1966։
  • Ափինեան Ա., Ստեփան Զօրեանը եւ ռուս գրականութիւնը, Ե., 1988։
  • Մկրտչեան Հ., Ստեփան Զօրեան, Ե., 1977։
  • Սարգսեան Խ., Տասական թուականներ, Ե., 1960։