Jump to content

Հունգարերէն

Խմբագրել յղումները
Հունգարերէն
Հունգարերէն գրուած ամէնէն հին պահպանուած բառերը՝ 1055-ի Թիհանիի Պենետիքթեան աբբայութեան հիմնադրման հռչակագիրին մէջ:
Գրուած է՝ feheruuaru rea meneh hodu utu rea (ներկայիս հունգարերէնով՝ Fehérvárra menő hadi útra, որ կը նշանակէ՝ «դէպի Ֆեհերուար տանող ռազմական ճանապարհը»)
Տեսակ Բնական
Ենթադաս Ուկորա ֆիննական[1]
Երկիրներ  Հունգարիա[2],  Ռումանիա[3],  Սլովաքիա[4],  Ուքրանիա[5],  Սերպիա[6],  Խրուաթիա[7],  Աւստրիա[8] և  Սլովենիա[9]
Խօսողներու քանակ 12 600 000 մարդ (2019)[10]
Վերահսկող կազմակերպութիւն Հունգարիոյ լեզուաբանական հետազօտութիւններու կեդրոն
Ռեյտինգ 52
ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի լեզուի կարգավիճակ անվտանգ[11]
Դասակարգում
  • Ուրալեան[12]
    • Ուկորա-ֆիննական
      • Հունգարերէն
Գիրերու համակարգ Հունգարական Այբուբեն, Հին Հունգարերէն և Hungarian Braille?
IETF hu
ԳՕՍՏ 7.75–97 вен 133
ISO 639-1 hu
ISO 639-2 (B) hun
ISO 639-3 hun
Hungarian language Ուիքիպահեստին մէջ

Հունգարերէն, (ինքնանուանումը՝ Magyar nyelv  Լսել մատեար նիելվ )՝ ուկորա-ֆիննական լեզուաճիւղէն։

Ֆիններէնի եւ էսթոներէնի նման, հունգարերէնը կը պատկանի ուրալեան լեզուաընտանիքին, որուն ամէնէն մօտիկ լեզուներն են՝ մանսիերէնը եւ խանթիերէնը:

Եւրոպական Միութեան մէջ ամէնէն լայն գործածութիւն ունեցող ոչ հնդեւրոպական լեզուն է:[13]

Հունգարացիներուն մայրենի լեզուն է:

Հունգարերէնի վրայ ազդեցութիւն գործած են կարգ մը լեզուներ, այսպէս՝ Ե.-Թ. դարերուն, զգալի է թրքական խօսակցականի ազդեցութիւնը, Թ. դարէն սկսեալ, հունգարերէնին մէջ կը սկսին ներթափանցել սլավոնական տարրեր, քրիստոնէութիւնը ընդունելէ ետք, լատիներէնը կը դառնայ եկեղեցւոյ պաշտօնական լեզուն, հունգարերէնին մէջ մուծելով լատինական եւ յունական բառեզրեր:

Վերջապէս, վերջին երկու դարերուն, հունգարերէնին մէջ աշխուժօրէն մուտք կը գործեն գերմաներէնէ, ֆրանսերէնէ եւ իտալերէնէ բառեր, յատկապէս Ի. դարու երկրորդ կէսին՝ ռուսերէն, իսկ դարու վերջին՝ անգլերէն:

Նախահունգարական ցեղերը շփումներ ունեցած են բազմաթիւ սլավոնական ժողովուրդներու եւ ցեղախումբերու հետ: Ատիկա իր անդրադարձը ունեցած է հունգարերէնի բառապաշարին վրայ, որուն մէջ, առաւելապէս շատ են սլավոնաբանութիւնները՝ թիւով քանի մը հազար, որ կը կազմէ ընդհանուր բառապաշարին 20%-ը, գերմանական ծագումով բառերը կը կազմեն 11%-ը, թրքականները՝ 9.5%-ը, լատինա-յունականները՝ 6%-ը, ռոմանականը՝ 2.5%-ը, բուն ուրալեան ծագումով բառերը՝ 11%-ը, իսկ անորոշ ծագումով բառերը՝ 30%-ը:

Հունգարերէնէ այլ լեզուներ բառարաններէն ամէնէն մեծը կը բովանդակէ 120,000 բառ եւ բառակապակցութիւն[14][15][16] Հիմնական բառարանը կը պարունակէ քանի մը հարիւր բառարմատ այլ ուրալեան լեզուներէ, ինչպիսիք են՝ ֆիններէնը, էսթոներէնը, մանսիերէնը եւ խանթիերէնը: Ադպիսիներու օրինակ է él «ապրիլ» բայը (ֆիններէն elää[17]), kettő՝ «երկու», három՝ «երեք», négy՝ «չորս» թուականները (մանսիերէն՝ китыг «քիթըկ», хурум «խուրում», нила «նիլայ», ֆիններէն՝ kaksi, kolme, neljä,[17] էսթոներէն՝ kaks, kolm, neli, ), այնպէս, ինչպէս՝ víz՝ «ջուր», kéz՝ «ձեռն», vér «արիւն», fej՝ «գլուխ» (ֆիններէն եւ էսթոներէն՝ vesi, käsi, veri, ֆիններէն pää, էսթոներէն՝ pea կամ pää):

Սլավոններէն փոխառնուած բառեր են՝ medve՝ «արջ», málna` «մոռ», mák՝ «կակաչ» (ռուս.՝ медведь, малина եւ мак) բառերը, չեխերէնէ՝ király (թագաւոր), kukorica (եգիպտացորեն), -grád վերջածանցը (Visegrád):

Սլավոնական փոխառութիւններուն կը պատկանի առաջին հերթին պետական եւ հանրային կեանքի մեծաքանակ բառապաշարը, հողագործութեան եւ անասնապահութեան, ձկնորսութեան եւ որսորդութեան բառեզրերը, արհեստներու, բնակարանային պարագաներու զանազան անունները, հագուստի առարկաները, շաբթուան օրերը եւ այլն:

Թրքական փոխառութիւններուն կը պատկանին gyümölcsök («միրգ», հմմտ. թրք.՝ եմիշ/yemiş`սեխ, չուվաշերէն çимĕç), նաեւ՝ alma (խնձոր) բառերը: Թրքերէնէ փոխ առնուած է նաեւ ezer (ամհարերէն՝ հազար) բառը:[18]

Բառարանին մնացեալ 30%-ը կը կազմեն անորոշ ծագումով բառերը, որոնք նմանապէս շատ են հարեւան ռումաներէնին մէջ:

a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, q, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, w, x, y, z, zs

Բառակազմութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հունգարերէնը կը պատկանի կցական լեզուներու շարքին եւ բառերու ձեւաւորման հիմնական ձեւը բառարմատին ածանցներ աւելցնելով կը կատարուի:

Նախածանցները շատ աւելի պակաս են:

Գոյականներու ձեւաւորման գլխաւոր ձեւերէն է միաձուլումը, որ կ'իրականացուի երկու արմատային բառերէ:
Ստորեւ բերուած են քանի մը օրինակներ՝

  • fa (ծառ, փայտ) + vágó (կտրող, հատող) → favágó (փայտահատ),
  • oj (նոր) + já (-vá, -vé ածանցի ձեւափոխութիւնն է, որ կը նշանակէ՝ «ընել ատիկա բանի մը համար») + építés (կառոյց) → újjáépítés (վերակառուցում),
  • sárga (դեղին) + réz (պղինձ) → sárgaréz (արոյր):

Ձուլուածքները կրնան նաեւ ձեւաւորուիլ երկուքէն աւելի հիմնային բառերէն՝

  • elme (միտք) + (gyógy [բուժում] + intézet [հաստատութիւն]) → elmegyógyintézet (հոգեբուժարան):

-ság-ը կը համապատասխանէ հայերէնի -ութիւն ածանցին՝ zabadság (սապատշակ՝ ազատութիւն), barátság (պարաթշակ՝ բարեկամութիւն): Նոյն ածանցի -ség տարբերակը կը գործածուի, երբ բառարմատին վերջին վանկը e-ով է՝ idegenség (իտեկէնշէկ՝ օտարութիւն) testvériség (թեսթվերիշէկ՝ եղբայրութիւն):

  • világos՝ պարզ, világosság՝ պարզութիւն,
  • nagy՝ մեծ, nagyság՝ մեծութիւն:

Շատ Երկար Բառեր

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կցական եղանակով հունգարերէնին մէջ կարելի է ձեւաւորել արտակարգ երկար բառեր, յաճախ՝ չգործածուող, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորն է՝ megszentségteleníthetetlenségeskedéseitekért բառը, որուն մօտաւոր թարգմանութիւնն է՝ «անտեսանելի ձեւանալու ձեր կրկնութեան համար»:

Հունգարերէն ցուցանակ

Հունգարերէնը կը կիրարկէ անուններու այսպէս կոչուած, արեւելեան կարգը, երբ նախ մականունը կը գրուի, ապա անունը: Օտար լեզուներուն մէջ, հունգարական անունները կը ներկայացուին արեւմտեան ձեւով: Օրինակ, «ջրածնային ռումբի հայրը» Հունգարիա ծնած է եւ ծննդեան անունը եղած է Թելլեր Էտէ (հունգարերէն՝ Teller Ede), իսկ ԱՄՆ տեղափոխուելէն ետք ճանչուած է արդէն Էտուարտ Թելլըր (անգլերէն՝ Edward Teller) անունով: Նշանաւոր ներդրող Ճորճ Սորոսին անունը մեզի ծանօթ է անգլերէն George Soros ձեւով, իսկ հունգարերէնով կը գրուի՝ Soros György (Շորոշ Տեորտ):

Ներկայի կանոններով, օտար անունները հունգարերէնին մէջ կը պահպանեն իրենց կարգը:

Մինչեւ Ի. դար, շատ էին օտար նշանաւոր անձերու անուններու «հունգարէացումը»՝ Եոհան Վոլֆկանկ Կէօթէի անունը կը գրուէր «Goethe János Farkas»: Այս եղանակով «հայերէնացնելու» պարագային, անիկա պէտք է գրուէր՝ «Յովհաննէս Գայլ Կէօթէ»: Այս կիրարկումը անսովոր կը հնչէ մեր օրերուն, երբ միայն քանի մը յայտնի անձերուն անունները պահպանած են իրենց հունգարերէնացուած ձեւերը՝ Verne Gyula (Ժիւլ Վէռն, ֆրանսերէն՝ Jules Verne), Marx Károly (Քարլ Մարքս, գերմաներէն՝ Karl Marx), Kolumbusz Kristóf (Քրիսթոֆըր Քոլոմպոս, սպ.՝ Christopher Columbus):
Աւելի յաճախ են (ինչպէս՝ հայերէնին մէջ) կրօնական գործիչներու եւ միապետներու անուններու հունգարէացումը, օրինակ՝ Սպանիոյ Խուան Քարլոսի (Juan Carlos I) թագաւորին անունը իբրեւ «I. János Károly» կամ Միացեալ թագաւորութեան թագուհի Եղիսաբէթ Բ.ի (Elizabeth II) անունը իբրեւ II. Erzsébet:

Ճափոնական անունները, որոնք Եւրոպային մէջ կը գրաւեն արեւմտեան կարգով, հունգարերէնին մէջ կը պահպանեն իրենց նախնական կարգը, ինչպէս օրինակ, Աքիրա Քուրոսաւայի անունը կը գրուի «Kuroszava Akira»:

Երկիրներու անունները կը կազմուին -ország վերջաւորութիւն աւելցնելով՝ Magyarország՝ Հունգարիա, Örményország՝ Հայաստան, Görögország՝ Յունաստան, Lengyelország՝ Լեհաստան, Észtország՝ Էսթոնիա, Németország՝ Գերմանիա, Oroszország՝ Ռուսիա:

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. ↑ Քրիսթալ Դ. The Cambridge Encyclopedia of Language — Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն, 1987. — է. 304. — ISBN 978-0-521-42443-1
  2. ↑ ScriptSource - Hungary
  3. ↑ ScriptSource - Romania
  4. ↑ ScriptSource - Slovakia
  5. ↑ ScriptSource - Ukraine
  6. ↑ ScriptSource - Serbia
  7. ↑ ScriptSource - Croatia
  8. ↑ ScriptSource - Austria
  9. ↑ ScriptSource - Slovenia
  10. ↑ Ethnologue — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL, 1951. — ISSN 1946-9675
  11. ↑ Անհետացման եզրին գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս — ԵՈՒՆԵՍՔՕ.
  12. ↑ Ուրալեան Լեզուներու Քարտէզ (անգլերէն)
  13. ↑ Rehm Georg, Uszkoreit Hans (12 August 2012)։ The Hungarian Language in the Digital Age (1st հրտրկթն․)։ Springer Berlin Heidelberg։ էջ 43։ ISBN 978-3642303784։ արտագրուած է՝ 29 March 2017։ «Hungarian is the most widely spoken non-Indo-European language in Europe»
  14. ↑ A nyelv és a nyelvek ("Language and languages"), edited by István Kenesei. Akadémiai Kiadó, Budapest, 2004, 963-05-7959-6, p. 77)
  15. ↑ The first two volumes of the 20-volume series were introduced on 13 November, 2006, at the Hungarian Academy of Sciences Archived 2008-04-17 at the Wayback Machine. (in Hungarian)
  16. ↑ "Hungarian is not difficult" (interview with Ádám Nádasdy)
  17. 1 2 «"Related words" in Finnish and Hungarian»։ Helsinki University Bulletin։ արտագրուած է՝ 2008-06-15
  18. ↑ http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&dt=HY_HY&pageNumber=1399
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Հունգարերէն&oldid=240846» էջէն