Կոմիտաս Վարդապետ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Կոմիտաս
Komitas 1902.jpg
Ծնած է 26 Սեպտեմբեր, 1869
Ծննդավայր Քէօթահիա
Վախճանած է 22 Հոկտեմբեր, 1935 (66 տարեկան հասակին)
Վախճանի վայրը Փարիզ
Քաղաքացիութիւն Կաղապար:Դրոշավորում
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք ուղղափառություն
Կրթութիւն Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարան
Մասնագիտութիւն Երգիչ, երաժիշտ-ազգագրագէտ, երաժշտագէտ, վարդապետ եւ ուսուցիչ
Կայքէջ komitasmuseum.am

Կոմիտաս (Սողոմոն Գէորգ Սողոմոնեան), (26 Սեպտեմբեր, 1869, Քէօթահիա - 22 Հոկտեմբեր, 1935, Փարիզ), հայ երգահան, երգիչ, երաժիշտ-ազգագրագէտ, երաժշտագէտ, վարդապետ եւ ուսուցիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սողոմոն Սողոմոնեան ծնած է 26 Սեպտեմբեր 1869-ին, Փոքր Ասիոյ Քէօթահիա քաղաքը։ Մկրտուած է ծնունդէն երեք օր ետք, Ս. Թէոդորոս եկեղեցւոյ մէջ եւ ստացած Սողոմոն անունը։ Հայրը՝ Գէորգ Սողոմոնեան, մասնագիտութեամբ՝ կօշկակար, Նախիջեւանի Գողթն գաւառի Ցղնա գիւղէն, իսկ մայրը՝ Թագուհի Յովհաննիսեանը, Պուրսայէն։ Սողոմոն անոնց միակ զաւակն էր։ Երկուքն ալ մեծ սէր ունէին երաժշտութեան նկատմամբ։ Տան մէջ կը խօսէին միայն թրքերէն։ Վեց ամսուան երեխայ կը կորսնցնէ մայրը, իսկ տասը տարեկանին՝ հայրը, որմէ ետք ան կը յանձնուի մեծ մօրը՝ Մարիամի հոգատարութեան։ Մօր մահը խոր վէրք ձգած էր Սողոմոնի հոգիին մէջ, որու իբրեւ հետեւանք՝ առաջին ստեղծագործութիւնները նուիրուած էին իրեն։

Կրթութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1881 թուականին, 12-ամեայ Սողոմոնը Քէօթահիայի հոգեւոր առաջնորդ՝ Գէորգ վարդապետ Դերձակեանի հետ, կը մեկնի Ս. Էջմիածին եւ կը սկսի ուսանիլ Գէոորգեան ճեմարանէն ներս։ Իր բացառիկ գեղեցիկ ձայնով Սողոմոն անմիջապէս կը գրաւէ իր ուսուցիչներուն ուշադրութիւնը, որոնք ոչինչ կը խնայեն երաժշտական եւ բանաստեղծական մեծ տաղանդով օժտուած պատանիին գեղարուեստական մշակման ու կատարելագործման համար: Այնտեղ Ան վերջապէս կը գտնէ իր հոգեւոր խաղաղութիւնը[1]։

Կոմիտասի երաժշտական դաստիարակութեան մէջ հիմնական դերակատարութիւն ունեցած է իր ուսուցիչը` Սահակ Ամատունին, որու ղեկավարութեամբ պատանի Սողոմոն կը նուիրուի հայ հոգեւոր երաժշտութեան ուսումնասիրութեան, կը հմտանայ հայկական նոթաներուն եւ աշակերտական իր տարիները կ՛անցընէ Արարատեան դաշտի հայութեան պահպանած հոգեւոր թէ ժողովրդական երգերը հաւաքելով, գրի առնելով եւ մշակելով:

1875-ին, փոքրիկ Սողոմոն կ'ընդունուի իրենց քաղաքի միջնակարգ ուսումնարանը, որու շրջանը կ'աւարտէ 1880-ին եւ հօր նախաձեռնութեամբ կը մեկնի Պուրսա քաղաքը ուսումը շարունակելու։ Կը վերադառնայ հայրենի քաղաք հօր մահէն չորս ամիս ետք։

Ստեղծագործական իր մշակումներուն կը ձեռնարկէ 1890-ին` Խաչատուր Աբովեանի, բանաստեղծ Յովհաննէս Յովհաննիսեանի եւ իր կրտսեր դասընկեր՝ Աւետիք Իսահակեանի գործերը դաշնաւորելով: 1891-ին «Արարատ» հանդէսը լոյս կ՛ընծայէ իր «Ազգային օրհներգ»-ը` երկձայն, ինչպէս նաեւ` եռաձայն ու խմբային կատարումներու համար նախատեսուած ստեղծագործութիւնը, որու բառերը Ճեմարանի աշակերտ Ա. Թաշճեանին կը պատկանէին:

1893-ին, Ճեմարանի ուսումնական շրջանը աւարտելով, անմիջապէս կը կոչուի Ճեմարանէն ներս ուսուցչութեան` երգ ու երաժշտութիւն սորվեցնելու, ինչպէս եւ մայր տաճարի երգչախումբին խմբավարութիւնը ստանձնելու համար: 1894-ին, կուսակրօն քահանայի իր ուխտը կը կատարէ, իրեն կը շնորհուի Է. դարու բանաստեղծ ու երաժիշտ՝ Կոմիտաս կաթողիկոսի անունը: 1895-ին, կ՛արժանանայ վարդապետի աստիճանին եւ այնուհետեւ մեր ժողովուրդին ու աշխարհին կը ճանչցուի Կոմիտաս վարդապետ անմահ անունով:

1895-ին, վարդապետ ձեռնադրուելէ ետք, կը մեկնի Թիֆլիս եւ վեց ամիս Մակար Եկմալեանի մօտ հարմոնիա կը սորվի[2]։

Այնուհետեւ Կ՛ուղարկուի Պերլին, Ռ. Շմիթի անուան յատուկ երաժշտանոցը, ապա Արքունական համալսարան՝ երաժշտական իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու նպատակով:

1896-1899 Կոմիտաս վարդապետ կ՛ապրի Պերլին, ուր ոչ միայն մեծահռչակ ուսուցիչներու հոգածութեան տակ կը կատարելագործէ իր ձայնամարզումն ու երաժշտական գիտելիքները, այլեւ համերգային ելոյթներով ու երաժշտական կատարումներով հայ ազգային երաժշտութիւնը կը ծանօթացնէ եւ սիրելի կը դարձնէ օտար հասարակութեան:

Կոմիտաս Վարդապետ, գործ՝ Եղիշէ Թադէոսեանի

Կոմիտաս ամառը կ՛անցընէ Հայաստանի տարբեր գիւղերուն մէջ՝ առանձնայատուկ յարաբերութիւններ հաստատելով գեղջուկներու հետ։ Իր «Ձեռաց Տետրակ Հայ Սրբազան Եւ Գեղջուկ Համերգի» մէջ Ան կը գրէ[3].

Aquote1.png Գեղջուկը բնութեան հարազատ զաւակն է. ուստի ճաշակած է բնութիւնը բովանդակ հոգուով ու սրտով: Իր երգերուն մէջ բնութիւնը կը խօսի. որովհետեւ բնութիւնն է նախ իր մէջ խօսած: Իր սրտի մէջ բնութեան ծովը կը յուզուի, վասն զի ինքն իսկ բնութեան ալիքներու վրայ կը դեգերէ: Իր ամբողջ կեանքը իր երգերու մէջն է ներշնչած: Վերջապէս գեղջուկ երգերը տեսակ տեսակ ասուն հայելիներ են, որոնք զատ զատ, իրենց ծնունդ առած վայրերուն դիրքը, կլիման, բնութիւնը եւ կեանքը կ՛անդրադարձնեն: Aquote2.png


Նոյն շրջանին կ՛արարէ նաեւ գերման մեծ բանաստեղծներու գործերուն վրայ հիմնուած երգեր, ռոմանսներ եւ խմբերգներ, որոնք միջազգային համբաւի կ'արժանացնեն հայ հանճարեղ երաժիշտը: Իբրեւ այդպիսին` Կոմիտաս վարդապետ հիմնադիր անդամներէն կը դառնայ նորաստեղծ Միջազգային երաժշտական ընկերութեան, որու Պերլինի բաժանմունքին հրապարակային ձեռնարկներուն ելոյթ կ՛ունենայ` հայ ազգային երաժշտութիւնը ներկայացնող բանախօսութիւններով ու կատարումներով[4]:

1906-ին, կը հրաւիրուի Փարիզ` իր յօրինումներն ու կատարումները ներկայացնելու ճոխ յայտագիրով, նաեւ դասախօսութիւններ կարդալով հայ ժողովուրդի ազգային` հոգեւոր եւ ժողովրդական երաժշտութեան վերաբերեալ: Նոյնօրինակ ելոյթներու կը հրաւիրուի նաեւ Զուիցերիա, Վենետիկ եւ Վիեննա` ամէնուր բարձրագոյն գնահատանքի արժանանալով: Աշխարհահռչակ երաժիշտներու վկայութեամբ, Կոմիտաս վարդապետ կ՛արժանանայ երաժշտական աշխարհի մէջ «Ներդաշնակութեան եւ բազմաձայնութեան հազուագիւտ վարպետ»-ի կոչումին:

Գործունէութիւնը Պոլսոյ Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1910-ին, վարդապետ Էջմիածինէն Պոլիս կը տեղափոխուի, ուր մանկավարժական ծաւալուն գործունէութեան զուգահեռ` համերգային եւ կատարողական նախանձելի ելոյթներ կը ղեկավարէ: Կը շրջի Օսմանեան կայսրութեան հայաշատ բոլոր քաղաքներն ու օսմանեան տիրապետութեան ենթակայ երկիրներու հայաշատ գաղութները` ամէնուր տարածելով եւ պաշտամունքի արժանացնելով հայ հոգեւոր ու ժողովրդական երգն ու երաժշտութիւնը:

Կոմիտասի «Գուսան» երգչախումբը, 1910

Ան բազմաթիւ դասախօսութիւններ եւ համերգներ կ՛ունենայ ամբողջ Եւրոպայի, Թուրքիոյ եւ Եգիպտոսի մէջ՝ ներկայացնելով մինչ այդ շատ քիչ ճանչցուած հայկական երաժշտութիւնը։ Այդ շրջանի իր մեծագոյն իրագործումներէն մէկը եղած է «Գուսան» (հետագային` «Հայ գուսան») երգչախումբին կազմութիւնը․ երգչախումբի մասնակիցներ՝ Բարսեղ Կանաչեան, Միհրան Թումաճեան, Վարդան Սարգիսեան, Վաղարշակ Սրուանձտեան, Հայկ Սեմերճեան, երաժշտութեան տեսութեան դասեր առած են Կոմիտասէն եւ յայտնի են որպէս «Կոմիտասեան հինգ սաներ», որոնք իրենց կարգին կը դառնան հռչակաւոր հայ մեծ երաժիշտներ[5]։ Երգչախումբի առաջին համերգը տեղի կ՛ունենայ Նոյեմբեր1910-ին, «Պըտի Շան»-ի ձմեռնային թատրոնէն ներս։

Կոմիտաս վարդապետ, իր կարգին, 24 Ապրիլ, 1915-ին, կ՛ենթարկուի հայ մտաւորականութիւնը հարուածող ահաւոր խորշակին, կ՛ապրի տարագրութեան մղձաւանջը, թէեւ մարմնապէս կը փրկուի սպանդէն, բայց վերջնականապէս կը կորսնցնէ իր հոգեմտաւոր հաւասարակշռութիւնը։

1919-ին, արդէն ծանրօրէն հիւանդ, Կոմիտաս վարդապետ կը տեղափոխուի Փարիզ, ուր աւելի քան 15 տարի հոգեբուժական խնամքի կ՛արժանանայ, բայց երբեք չ՛ապաքինիր: Եւ 22 Հոկտեմբեր 1935-ին, հոգեպէս «նահատակուած» Կոմիտաս կը հեռանայ մեր աշխարհէն:

Կոմիտասի Հեղինակային ստեղծագործութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կոմիտաս իր ստեղծագործական կեանքին մեծ մասը նուիրած է հայ ժողովրդական երաժշտութեան ուսումնասիրութեան ու մշակման։ Բազմաթիւ հիասքանչ մշակումներ ձգելով՝ ան հայ երաժշտութեան գանձարանը հարստացուցած է նաեւ հեղինակային ստեղծագործութիւններով։ Հակառակ անոր որ վերջիններս շատ չեն, սակայն, բաւարար են երաժշտահանին ստեղծագործական սկզբունքներուն եւ մտածողութեան մասին գաղափար կազմելու համար։ Կոմիտասի հեղինակային գործերուն առաջին փորձերը՝ «Ազգային օրհներգը», Յովհաննէս Յովհաննիսեանի «Գիւղի ժամը» ոտանաւորին երաժշտականացումը կը վերաբերին ճեմարանական տարիներուն։ Անհամեմատ բարձրորակ են Պերլինի ուսանողական տարիներու գործերը՝ ռոմանսներն ու խմբերգերը, «Առ գետս Բաբելացուոց» սաղմոսը, «Մայրենի Լեզու» խմբերգը։ Նոյն տարիներուն կը վերագրուի Պատարագի ներդաշնակման առաջին տարբերակը։ Գերմանացի գրողներու բանաստեղծութիւններուն հիման վրայ գրուած ռոմանսներուն մէջ կը նկատուին գերմանացի երաժշտահաններու գործերուն երաժշտական լեզուի ազդեցութիւնը։ Օտտօ Ռոգնետի խօսքերով՝ «Նոր գարուն» քառաձայն խմբերգը (խօսքերը Կոմիտաս թարգմանած է հայերէնի), Իոհաննա Ամպրոսիոսի խօսքերով «Դու հարցնում ես»-ը, Կէօթէյի խօսքերով՝ «Գիշեր» երգը։ «Առ գետս Բաբելացուոց» ստեղծագործութիւնը գրուած է Դաւիթի 137-րդ սաղմոսի գերմաներէնը հիմք ունենալով 4-8 ձայնանի երգչախումբի, սոփրանոյի, թենորի եւ երգեհոնի համար։ Հին հրեաներու խոշտանգումն ու բաբելացիներու նկատմամբ անոնց ցասումն ու վրէժը երաժշտահանին կողմէ իւրայատուկ կերպով կը մեկնաբանուի։ Կոմիտաս, կարծէք, Աստուածաշունչի առասպելական հեռուներէն «անցում կատարած է» դէպի իր ժողովուրդի ժամանակակից կեանքը, արտայայտած է հայերու ազգային վիշտը շօշափած անոնց ազատագրական խնդիրը։ «Առ գետս Բաբելացուոցը» գրուած է ընդհանուր դասական երաժշտական արտայայտչամիջոցներով, ունի շարունակ հոսող մեղեդային գիծ, ռիթմը բազմազան է։ Սաղմոսի երաժշտական լեզուն ինչ-որ չափով ազգային երանգ ունի։ Կոմիտաս հոս նոյնիսկ օգտագործած է հայկական մոթիֆներ՝ «Մայր Արաքսի ափերով» եւ «Ես լսեցի մի անուշ ձայն» երգերու սկզբնական դարձուածքները։ երաժշտահանին հայրենասիրական զգացումներու վառ արտայայտութիւններէն է նաեւ Գերմանիոյ մէջ գրուած «Մայրենի լեզու, մայրենի բարբառ» երգը՝ Ստեփանոս Նազարեանի բանաստեղծութեամբ։ Կոմիտաս լաւ կը հասկնար ժողովուրդին ազգային ազատագրման համար մայրենի լեզուի տարածման մեծ նշանակութիւնը։ Երկձայն խումբի համար գրուած «Մայրենի լեզու, մայրենի բարբառ» երգին մէջ կը զգացուի հայկական քաղաքային քնարական երգերու ազդեցությունը։ Այդ ստեղծագործութեան տարիներ ետք կ'անդրադառնայ Ներսէս Մեզպուրեանի «Ով, մեծասքանչ դու լեզու» ոտանաւորով ժողովրդականացած երգի կոմիտասեան մշակումը, որ աչքի կը զարնէ խմբերգային գրութեան կատարեալ վարպետութեամբ։ Կոմիտասի՝ ժողովրդական ստեղծագործութիւններէն են նաեւ «Գարուն» ծաւալուն խմբերգը (խօսք՝ Յովհ.Յովհաննիսեանի), «Ճեմում էի բուրաստանում» ռոմանսը (խօսք՝ Յովհ.Յովհաննիսեանի), «Հայկական ընդհանուր բարեգործական միութեան քայլերգը» եւ այլն։ Անոր ստեղծագործութիւններու շարքին մաս կը կազմեն նաեւ օփերային մտայղացումները։ Քնարական-կենցաղային՝ «Անուշ» (ըստ Յովհաննէս Թումանեանի), երգիծական-կենցաղային՝ «Քաղաքավարութեան վնասները» (ըստ Յակոբ Պարոնեանի), պատմահայրենասիրական՝ «Վարդան» (հաւանաբար՝ ըստ Ռափայէլ Պատկանեանի) եւ դիւցազնա-հերոսական՝ «Սասունցի Դաւիթ» օփերաներու ստեղծման աշխատանքները , որոնք անաւարտ մնացած են։ Կոմիտասի երաժշտական ժառանգութեան մէջ կան ստեղծագործութիւններ, որոնք, կարծէք, ժողովրդական երգի մշակումներ ըլլան։ Օրինակ, «Կաքաւիկը» (խօսք՝ Յովհաննէս Թումանեան), «Ալագեազը» (խօսք ՝ Յովհաննէս Յովհաննիսեան), «Սիփանայ քաջերը» (խօսք ՝ Մանուկ Աբեղեան), «Անտունին» եւ այլն։ Կոմիտասի յայտնի ստեղծագործութիւններէն է «Կաքաւի երգը» (կամ «Կաքաւիկը» )՝ գրուած մենակատար-երգիչի, երգչախումբի եւ դաշնամուրի համար։ Այս գործը ծնունդ առած է Կոմիտասի եւ հայ յայտնի բանաստեղծ՝ Յովհաննէս Թումանեանի համագործակցութեամբ։ Կոմիտասի «Սիփանայ Քաջերը» (կամ «Լօ-լօ»-ն) հերոսական ոգիով համակուած խմբերգային ծաւալուն գործ է, որ կը նկարագրէ հայ արի զինուորներու մարտական կոչերը։ «Անտունին» խոր հոգեբանական ստեղծագործութիւն է, ուր կը նկարագրուին «տնաւեր» պանդուխտի ապրումները, իղձերն ու կարօտը։ Կոմիտաս ստեղծած է հայ պանդուխտի արտակարգ ուժով համակուած կերպարը։ Մեղեդին աչքի կը զարնէ յուզական լարուածութեամբ։ Հայ գեղջուկ երգերու մշակումն այնքան հրապուրած էր Կոմիտասը, որ այդ սկզբնաղբիւրէն անկախ երկեր ստեղծելը գրեթէ դուրս մնացած էր իր «օրակարգէն»։ Հակառակ անոր, ան ստեղծած է գեղարուեստական մնայուն արժէքի շարք մը հեղինակային գործեր։

Ժամանակակիցներու Յուշերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png Անձնական նկարագիր․ միջահասակ, նիհար, ջղուտ եւ զգայուն, դէմքը դեղնաւուն, աչքերը արտայայտիչ եւ վառվռուն, գլուխը ճաղատ, մօրուքը ո՛չ «վարդապետավայել», այլ ծնօտի տակ միայն թողած, այսպէս կոչուած վագներեան, ինքը արագաքայլ եւ անհամբեր, միշտ շտապող, միշտ աշխատասէր, կեանքից գոհ, լաւատես... ապրում էր, կարելի է ըսել, սպարտական կեանքով, ուտելու մէջ պարզ եւ չափաւոր, չէր խմում ու չէր ծխում. քնում գարուն թէ ձմեռ բաց պատուհանով եւ, որ գլխաւորն էր, պառկում էր ուղղակի յատակի վրայ, առանց ներքնակի եւ բարձի: Նոթագրութեան մէջ մաքրասէր էր, գրում էր գեղեցիկ, իր իսկ տողած թղթերի վրայ, այնպէս որ նրա ձեռագրերից կարելի էր ուղղակի քլիշէ պատրաստել: Aquote2.png


Aquote1.png Կոմիտաս մեծ ընթերցասէր մըն էր, ուժեղ էր հայոց լեզուի մէջ, եւ հայոց պատմութիւնը շատ լաւ գիտէր: Մասնաւորապէս կը կարդար Մովսէս Խորենացի եւ Նարեկացի, իսկ Աբովեանին «Վէրք Հայաստանին» կ՛անուանէր իր մասունքը:

Կոմիտաս քաջ պարող մըն ալ էր... Մարդկային բացառիկ առաքինութիւններու ծով էր: Չափազանց աշխատասէր, աննկուն կամքի տէր, անկեղծ, բարեհոգի, ընկերասէր, քաղցր ու համեստ՝ ամէնուն նկատմամբ: Մաքրակրօն էր ան եւ մեծ հայրենասէր մը: Բացի իր երաժշտական հանճարէն, այլ շնորհքներ ալ ունէր. բանաստեղծ էր եւ ճարտար քոմիք դերասան: Վերին աստիճանի սրամիտ, կենսուրախ եւ պատրաստաբան էր Կոմիտաս եւ սիրուած ճեմարանի մեծէն ու փոքրէն:

Կոմիտաս Պերլին գտնուած միջոցին, հայ ժողովրդական երգերը անձնապէս ցուցադրած համերգէն ետք, Պերլինի օփերայի տնօրէնը անձամբ կը հրաւիրէ զինքը իբրեւ օփերայի գլխաւոր երգիչ եւ կը խոստանայ բացառիկ վճարում: Կոմիտաս կը պատասխանէ անոր. «Իմ երգիչի կարողութիւնները մէկ նպատակի միայն կը ծառայեն, մեծ ժողովուրդիս երգն ու երաժշտութիւնը ծանօթացնել երաժշտական աշխարհին եւ ապացուցել, որ հայ ստեղծագործ ժողովուրդը սկզբնական դարերէն ունեցեր է իր ինքնուրոյն երգն ու երաժշտութիւնը»...:
Aquote2.png
Կոմիտաս Վարդապետ, հեղինակ՝ Փանոս Թերլեմեզեան, 1913
Aquote1.png Կոմիտասը չափազանց ուրախ եւ չափազանց աշխատասէր էր: Նրա բնաւորութիւնը միալար չէր, նա խիստ դիւրագրգիռ եւ երբեմն էլ բարկացող էր: Սակայն նրա բարկութիւնը նման էր քամիներից քշուող ամպի ծուէններին, որոնց միայն մի վայրկեան է յաջողւում արեւի լոյսը խափանել, բայց այդ ծուէնների արագօրէն անցնելուց յետոյ՝ նորից արեւ, նորից զուարթութիւն եւ նորից ծիծաղ է տիրապետում: Կոմիտասի զգայուն հոգին տառապում էր ուրիշների վշտերով: Նա հեռուներում գտնւող իր ընդունակ, բայց չքաւոր աշակերտներին օգնում էր հնարաւորին չափ: Aquote2.png


Aquote1.png Կոմիտասը մեր ժողովրդի հպարտութիւնն է, նրա գործը՝ մեր ազգային անսպառ հարստութիւնը... Նա յայտնագործել է մեր ազգային երգը, հայկական երաժշտութիւնը, ազգային մելոսը՝ ինքնուրոյն եւ անաղարտ: Նա հիմն է դրել ազգային երաժշտական քուլթուրային... Կոմիտասը հայ երգով լոյս աշխարհ հանեց դարերի խաւարի մէջ կեղեքուած ժողովրդի խուլ բողոքն ու ցասումը բռնութեան, ստրկութեան դէմ. նրա խեղդուած վիշտը, իրաւազուրկ կեանքը եւ պայծառ ապագայի հանդէպ տածած հաւատը: Aquote2.png


Aquote1.png Կոմիտասի երաժշտութիւնը մի այնպիսի ոճական անաղարտութիւն է, մի այնպիսի վսեմաշուք լեզու, որ դժուար է շրջանցել այն, դժուար է այս կամ այն կերպ նրան չառնչուելը, նրա ազդեցութիւնը չկրելը: Ես միշտ գերուած եմ եղել եւ գերուած կը մնամ Կոմիտասի երաժշտութեամբ: Aquote2.png


Aquote1.png Ոչ ոք զիս չի կրնար մեղադրել չափազանցութեան համար, եթէ ես ըսեմ, որ Կոմիտասի այդ համերգը (Փարիզ, 1906) յեղաշրջում մըն էր եւ իր յայտնութեամբ զարմացուց մեզ: Ներկաներէն ոչ ոք, ի բացառեալ նուրբ գիտակներու, չի կրնար պատկերացնել այդ արուեստի գեղեցկութիւնը, զոր, ըստ էութեան, ո՛չ եւրոպական է, ո՛չ արեւելեան, բայց եզակի է իր տեսակին մէջ:
- Լուի Լալուա[6]
Aquote2.png


Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Komitas | Armenian composer»։ Վերցված է 2016-09-22 
  2. Գուրգեն Գասպարյան, «Կոմիտաս Վարդապետ», Երեւան 2009
  3. Գուրգէն Գասպարեան. «Կոմիտաս Վարդապետ. ուսումնասիրութիւններ եւ յօդուածներ», Գիրք Բ․, Երեւան, 2007
  4. Կոմիտաս Վարդապետ
  5. Adalian, Rouben Paul (2010). Historical Dictionary of Armenia. Lanham, Maryland: Scarecrow Press.
  6. Սորպոնի համալսարանի փրոֆէսոր, երաժշտական քննադատ