Արամ Խաչատուրեան

(Վերայղուած է Արամ Խաչատրեան-էն)
Jump to navigation Jump to search
Արամ Խաչատուրեան
Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg
Հիմնական տվեալներ
Բնօրինակ անուն հայ.՝ Արամ Խաչատրյան և ռուս.՝ Арам Ильич Хачатурян
Ծնած է 6 Յունիս 1903(1903-06-06)[1][2][3]
Կոջոր, Վրաստան[4]
Երկիր Flag of Russia.svg Ռուսական Կայսրութիւն և Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Մահացած է 1 Մայիս 1978(1978-05-01)[5][1][2][3] (74 տարեկանում)
Մոսկուա, ԽՍՀՄ[5][6][7][8]
Ազգութիւն հայ
Ժանրեր Արթ Մյուզիկ, բալետ[9][10][11], Կոնցերտ, սիմֆոնիա, կամերային երաժշտություն[12][13][14], Ֆիլմի երաժշտություն[15][16], incidental music[17][18][19], բալետ[20][21][22] և դասական երաժշտութիուն
Մասնագիտութիւն երգահան, դիրիժոր, պարուսույց, երաժշտագետ, երաժշտության ուսուցիչ, համալսարանի պրոֆեսոր, դաշնակահար, ֆիլմերի երաժշտությունների հեղինակ, մանկավարժ, երաժշտական մանկավարժություն, քաղաքական գործիչ և թավջութակահար
Գործիքներ թաւջութակ, դաշնամուր և ջութակ
Աշխատաւայր Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիա և Ռուսաստանի Գնեսինների անվան երաժշտության ակադեմիա
Շրջանաւարտ Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիա, Մոսկւայի պետական համալսարան, Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտական ուսումնարան, Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիա և Ռուսաստանի Գնեսինների անվան երաժշտության ակադեմիա
Անդամակցութիուն ԽՍՀՄ կոմպոզիտորների միություն, ԳԴՀ Արվեստների ակադեմիա և Խաղաղության պաշտպանության սովետական կոմիտե
Ամուսին Նինա Մակարովա
Պարգեւներ Ստալինյան մրցանակ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, Լենինի շքանշան, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, Լենինյան մրցանակ, Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, «Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ, «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ, «Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Անձնվեր աշխատանքի համար» մեդալ, «Մուրճ և մանգաղ» մեդալ, Լենինի շքանշան, Լենինի շքանշան, Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան, Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան, Ստալինյան մրցանակ, Ստալինյան մրցանակ, Ստալինյան մրցանակ, ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, Ադրբեջանական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, ՌԽՖՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ, Արվեստների և գրականության շքանշանի կոմանդոր և Լեհական մշակույթի առաջ ունեցած վաստակի համար կրծքանշան
Ցանցային կայք khachaturian.am
Ստորագրություն
Ստորագրություն

Արամ Խաչատրեան (ռուս.՝ Арам Ильич Хачатурян, 6 Յունիս 1903(1903-06-06)[1][2][3], Կոջոր[4]1 Մայիս 1978(1978-05-01)[5][1][2][3], Մոսկուա[5][6][7][8]), հայ երգահան, նուագապետ, մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1954), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1963), ռուսական կոմպոզիտորական դպրոցի եւ հայ դասական երաժշտութեան ներկայացուցիչ, որ ճանչցուած է որպէս՝ համաշխարհային դասական։

Մանկութիւնը եւ պատանեկութիւնը անցուցած է ցարական Թիֆլիսի մէջ՝ Կովկասի մշակութային բազմազգ մայրաքաղաքին մէջ, ապա 1921 թուականին տեղափոխուած է Մոսկուա։ Առանց սկզբնական երաժշտական գիտելիքներու ընդունուած է Գնեսինի պետական երաժշտական հիմնարկ՝ միաժամանակ սորվելով Մոսկուայի կոնսերվատորիայի մէջ։ Առաջին մեծ գործը եղած է «Դաշնամուրի կոնցերտը» (1936), որմով յայտնի դարձած է ան ԽՍՀՄ սահմաններէն դուրս։ Ժամանակակիցներու խօսքերով՝ Խաչատրեանի ոճը կը բնութագրուի գունագեղ ներդաշնակութեամբ, թովիչ ռիթմերով, գեղագիտութեամբ եւ զգացական մեղեդիներով։

Խաչատրեանը 20-րդ դարու ամենաճանչցուած հայ երգահանն էր, ինչպէս նաեւ հայկական առաջին պալէթի, սիմֆոնիայի, նուագահանդէսի եւ ֆիլմի երաժշտութեան հեղինակը։ Հետեւելով ռուսական երաժշտութեան աւանդոյթներուն՝ ան իր ստեղծագործութիւններուն մէջ լայնօրէն օգտագործած է հայկական եւ կովկասեան, արեւելեան եւ արեւմտեան Եւրոպայի, Մերձաւոր Արեւելքի ժողովուրդի ազգային երաժշտութիւնը։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կեանքի վաղ շրջան (1903–1921)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արամ Խաչատեան ծնած է 6 Յունիս 1903-ին (24 Մայիս), Թիֆլիս (ներկայիս Թֆիլիսի, Վրաստան)[23][24]։ Որոշ աղբիւրներ, որպէս անոր ծննդավայր, կը յիշատակեն Թիֆիլիսի մօտ գտնուող Կոջորի արուարձանը[25][26][27] (այժմ կցուած է Վրաստանի Գարդաբանի քաղաքապետարանին)։

Aquote1.png Հին Թիֆլիսը հնչուն, երաժշտական քաղաք է. բաւական էր անցնել կենտրոնից քիչ հեռու գտնուող փողոցներով ու նրբանցքներով, որպէսզի մխրճուել ամենատարբեր աղբիւրներից ստեղծուած երաժշտական մթնոլորտի մէջ...[28]։
- Արամ Խաչատրյան
Aquote2.png


Արամ Խաչատրեանի ծնողները հինաւուրց Գողթան գաւառէն էին, որ պատմահայր Մովսէս Խորենացին գովերգած էր որպէս շնորհալի երգիչ-երաժիշտներու հայրենիք։ Հայրը՝ Եղիան, ծնած է Երեւանի նահանգին մէւ՝ Օրտուպատի մօտակայքը (ներկայիս Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն, Ազպէյճան) եւ տեղափոխուած է Թիֆլիս 13 տարեկանին։ 25 տարեկանին ան ունէր կազմարարական աշխատանքներով զբաղուող խանութ։ Մայրը՝ Ղումաշ Սարկիսովնան, ծնած է Ներքին Ազա գիւղին մէջ։ Խաչատրեանի ծնողները նշանուած եղած են՝ մինչեւ զիրար ճանչնալը, երբ դեռ Ղումաշը 9 տարեկան էր, իսկ Եղիան՝ 19։ Անոնք ունեցած են 5 զաւակ՝ մէկ աղջիկ եւ չորս տղայ։

Կազմարար Եղիային ընտանիքը կ՛ապրէր Թիֆլիսի Կոջորի արուարձանին մէջ։ Գեղարուեստական աւանդոյթներով հարուստ այդ հինաւուրց քաղաքին մէջ ստացած երաժշտական տպաւորութիւնները տան մէջ կ՛ամբոցջանար՝ քաղցրահնչուն մեղեդիներով։ Արամի եղբայրները նոյնպէս շնորհալի էին։ Սուրէն Խաչատրեան Մոսկուայի մէջ թատերական մեծ գործիչ դարձաւ, Լեւոնը լաւ պարիթոն էր եւ յայտնի երգիչ դարձաւ, Վաղինակը յաճախ հանդէս կու գար սիրողական ներկայացումներով։ Անոնց զաւակները նոյնպէս նպաստեցին արուեստին։ Սուրէնին որդին՝ Կարէն Խաչատրեանը, անուանի երգահան դարձաւ Մոսկուայի մէջ, Վաղինակին դուստրը Լէյլա Խաչատրեանը դերասանուհի է Երեւանի Ռուսական թատրոնէն ներս, Լեւոնի որդին՝ Էմին Խաչատրեանը, նշանաւոր խմբավար էր։ Ապագայ երգահանը, նախ կ՛ուսանի Ա. Արղութեան-Դոլգորուկովայի վարժարանին մէջ, ուր անոր ամէնէն շատ կը գրաւէ հայ անուանի գրող Ղազարոս Աղայեանին որդիին՝ Մուշեղ Աղայեանին, վարած երգի դասերը։ 10 տարեկանին կ՛ընդունուի Թիֆլիսի առեւտրական արհեստավարժարանը, ուր փողային նոագախմբին մէջ շեփոր կը նուագէր։ Անյաղթահարելի էր պատանի Արամին սէրը երաժշտութէան նկատմամբ։ Անընդհատ կ՛երգէր, հանրայայտ մեղեդիներույանպատրաստից նուագներ կը կատարէր՝ միշտ զգալով երաժշտական կրթութեան պակասը։ 1921-ի աշնան արդէն ճանաչուած արուեստագէտ դարձած Սուրէն Խաչատրեանը կրտսեր եղբօրը կը տանի Մոսկուա՝ ուսում ստանալու[29][30]։ Խաչատրյանը հիմնական տարրական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի առևտրային դպրոցում՝ դպրոց սկսնակ առևտրականների համար[31], որտեղ նա պայքարում էր բժշկության և ինժեներիայի կարիերաների ընտրության միջև[32]։

Արամ Խաչատրեան եւ Նիկոլայ Միասկովսկի

Խաչատրեան հիմնական տարրական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի առեւտրային դպրոցէն ներս, դպրոց՝ սկսնակ առեւտրականներու համար, ուր ան կը պայքարէր բժշկութեան եւ երկրաչափութեան ասպարէզներուն ընտրութեան միջեւ։

1915-ին պատանի Արամ Խաչատրեանին ընտանիքը՝ լքելով ամբողջ իր ունեցուածքը, կը գաղթէ Եքաթերինոտար (Քրասնոտար)՝ Խաչատրեանին մեծ եղբօր մօտ։ Սակայն թուրքական զօրքերը չեն ներխուժում Թիֆլիս, եւ Խաչատրեանին ընտանիքը կը վերադառնայ տուն։

19-րդ դարուն եւ 20-րդ դարու սկզբը, ամբողջ Կովկասեան տարածաշրջանին մէջ Թիֆլիսը (մինչեւ 1936 թուական՝ Թիֆլիս) եղած է ամենամեծ քաղաքը եւ քաղաքի վարչական կեդրոնը։ Այստեղ եղած են տարբեր մշակոյթներ[33]։ Քաղաքը ունէր հայկական մեծ համայնք։ Այն եղած է հայկական մշակութային կեդրոն մինչեւ ռուսական յեղափոխութիւնը։ 1952-ին «Երաժշտութեան մէջ ֆոլք տարրերոը իմ գաղափարը» նիւթով, Խաչատրեան նկարագրած է քաղաքին շրջակայքը եւ անոր ազդեցութիւնը իր ասպարէզին վրայ։

Aquote1.png Ես մեծացել եմ մի շրջապատում, որը լի է եղել ժողովրդական երաժշտութեամբ. հանրայայտ ծէսերը, տօները, տօնակատարութիւնները եւ տխուր իրադարձութիւնները մարդկանց կեանքում ուղեկցուել են երաժշտութեամբ, հայկական, ազպէյճանական եւ վրացական վառ մեղեդիներով եւ պարերով, որոնք կատարում էին աշուղներն ու երաժիշտները, որոնք եղել են այն տպաւորութիւնները, որ խորը հետք են թողել իմ յիշողութեան մէջ, որոնք ուղղորդել են երաժշտական մտածողութիւնս։ Նրանք կերտել են իմ երաժշտական գիտակցութիւնը եւ ընկած են իմ արթիսթիք անհատականութեան հիմքերում։ Վերջին տարիներին ինչ փոփոխութիւններ եւ բարելաւումներ, որ տեղի են ունեցել իմ երաժշտական ճաշակում, ինչպէս նաեւ դեռ մանուկ հասակում մարդկանց հետ շփման միջոցով զարգացած սկզբանական հիմքերում, մշտապէս կը մնան իմ ողջ աշխատանքի սնուցման աղբիւր[34]
- Արամ Խաչատրյան
Aquote2.png


1917 թվականին բոլշևիկները Ռուսաստանում հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո նոր ուժ ստացան։ Երկամյա անկախությունից հետո՝ թուրքական արշավանքի ընթացքում Հայաստանում տեղի ունեցավ իշխանափոխություն. հաստատվեցին խորհրդային կարգեր։

Վրաստանը դարձաւ Խորհրդային 1921-ի գարնան։ 1922-ի Դեկտեմբերին ձեւաւորուեցաւ Խորհրդային Միութիւնը, եւ Հայաստանը, Վրաստանն ու Ազրպէյճանը մտան անոր կազմին մէջ՝ որպեէս ԱԽՖՍՀ[35]։ Խաչատրեան յետագային գրած է.

Aquote1.png Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը արմանատականօրէն փոխեց իմ ամբողջ կեանքը եւ եթէ ես արդէն դարձել եմ լուրջ արթիսթ, ապա պարտական եմ ժողովրդին եւ խորհրդային ղեկավարութեանը։ Այս մարդկանց է նուիրուած իմ ամբողջ գիտակցական կեանքը, ինչպէս եւ իմ ստեղծագործական աշխատանքը։
- Արամ Խաչատրեան
Aquote2.png


Խաչատրեան տեւական համայնավարութեան ջատագովը եղած է ու աթէիսթ[36]։ Երբ անոր հարցուցած են Վատիկան կատարած այցի մասին, Խաչատրեան պատասխանած է.

Aquote1.png Ես աթէիսթ եմ, բայց ես հայ ժողովրդի զաւակն եմ, ովքեր առաջինն են եղել, որ ընդունել են քրիստոնէութիւն, այսպիսով՝ Վատիկան այցելելը իմ պարտքն էր[37][38]։
- Արամ Խաչատրեան
Aquote2.png
Կաղապար:Hider

Կրթութիւն (1922–1936)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խաչատրեան 1930-ականներուն

1921 թուականին տասնութամեայ Խաչատրեան կը տեղափոխուի Մոսկուա՝ աւագ եղբօր Սուրէնի մօտ, զոր կ՝ աշխատէր Մոսկուայի արուեստներու թատրոնին մէջ, որպէս բեմադրող վարիչ։ Մոսկուայի մէջ եղբօր աշխատանքէն ներշնչուած՝ Խաչատրեան կը մտնէ երաժշտութեան հրաշալի աշխարհ։ Ան 1922 թուականին կը յաճախէ Կնեսինի պետական երաժշտական գոլէճը՝ համատեղութեամբ Մոսկուայի համալսարանին մէջ ուսանելով կենսաբանութիւն։ Ան սկիզբը Սերկեյ Պիչքովի, այնուհետեւ Անտրէյ Պորուսեակի մօտ կ՝ ուսանի թաւջութակ։ 1925 թուականին Միխայէլ Կնեսինը հիմնարկին (Institute) մէջ կը հիմնէ երգահաններու (composers) դասարան, որուն կը միանայ նաեւ Խաչատրեանը։ Ան նաեւ կուսանի Ռայնհոլտ Կլիերեի մօտ։ Այդ ընթացքին ան 1926 թուականին կը գրէ իր առաջին գործը՝ «Պար», եւ պոէմ՝ տո տիէզ մինորը (1927)։ Դեռ սկզբնական աշխատանքներուն Խաչատրեանը արդէն լայնօրէն կ՝ օգտագործէ հայկական ժողովուրդական երաժշտութիւն։

Aquote1.png Ինչպէս բազմաթիւ այլ երիտասարդ երաժիշտներ, ովքեր ունէին մշակութային հարուստ հիմք, Խաչատրեանը երաժշտութինը կը բացայայտէր ժամանակակից երաժշտութեան միջոցաւ, եւ միայն յետոյ կը զարգանայ իր սէրը դասականներու ուղղութեամբ։
- Ճերալտ Աբրահամ
Aquote2.png


1929 թուականին Խաչատրեանը կ՝ ընդունուի Մոսկուայի երաժշտանոց՝ Նիկոլայ Մյասքովսքու ղեկավարութեամբ սորվելու երաժշտական գործ, նուագախումբի համար նօթագրութեան բաժին՝ Սերկէյ Վասիլենքոյի ղեկավարութեամբ։ 1933 թուականին ան կ՝ ամուսնանայ երգահան Նինա Մաքարովայի հետ, ով Մյասքովսքու խումբին մէջ կուսանէր Խաչատրեանի հետ։ Ան կ՝ աւարտէ երաժշտանոցը 1934 թուականին, աւարտական աշխատանքը կը պաշտպանէ 1936 թուականին։

Ասպարէզի Սկիզբ (1936–1948)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1935 թուականին Մոսկուայի Երաժշտանոցը աւարտելու ժամանակ գրած է հայկական ներշնչուածութեամբ առաջին սիմֆոնիան՝ որպէս աւարտական աշխատանք ներկայացնելու համար։ Այն գրաւած է նշանաւոր խմբավարներու (conductors) ուշադրութիւնը եւ շուտով խորհրդային լաւագոյն նուագախմբերու կողմէն կը կատարուէր[33]։ Շոսթաքովիչը հիացած էր ստեղծագործութեամբ[34]։ 1936 թուականին՝ Երաժշտանոցը աւարտելէն ետքը[39], ան կը սկսի իր ստեղծագործական աշխոյժ ասպարէզը։ Խաչատրեան նոյն տարին կը գրէ իր առաջին մեծ գործը՝ «Դաշնամուրի Նուագահանդէսը»[32]։ Ստեղծագործութիւնը իրեն յաջողութիւն կը բերէ հաստատելով որպէս Խորհրդային Միութեան յարգուած երգահան[24]։ Ստեղծագործութիւնը հնչած եւ մեծ ճանաչում գտած է Խորհրդային Միութեան սահմաններէն դուրս[40] եւ արտասահմանը իրեն դարձուցած է հանրաճանաչ[33]։

1936-1947 թուականներուն Խաչատրեան կը գրէ երաժշտութիւն՝ թատերական երաժշտութիւն, ներկայացումներու եւ ֆիլմերու համար, ինչպէս նաեւ երգեր, եկեղեցական երաժշտութիւն եւ սիրուած «Ջութակի նուագահանդէսը», 1946 թուականին՝ «Երկրորդ սիմֆոնիան», 1943 թուականին՝ «Թաւ ջութակի եւ սիմֆոնիկ նուագախումբի համար» նուագահանդէսը, 1946 թուականին՝ «Երրորդ սիմֆոնիան» եւ 1947 թուականին՝ «Բանաստեղծական «poetic» սիմֆոնիան»։

1940-ականներուն ան կը շրջի ամբողջ Խորհրդային Միութիւնը՝ Լենինկրատ (Ս․ Փեթերսպուրկ), Քիեւ, Երեւան, Թիֆլիս, Սոչի, Խարքով։ 1950 թուականին ան կը մեկնի Հռոմ, որ կը դառնայ իր համաշխարհային շրջագայութեան առաջին քաղաքը։ Յետագայ տարիներուն կը շրջի 42 երկիր։ Իր շրջագայութիւններուն ընթացքին ան կը հանդիպի բազմաթիւ հանրայայտ մշակոյթի գործիչներու՝ Սիպելիուսի (Jean Sibelius), Հեմինկուէյի (Ernest Miller Hemingway), Չափլինի (Sir Charles Spencer "Charlie" Chaplin), Տալիի (Salvador Dalí) հետ։

Իր դաշնամուրի նուագահանդէսը, յետագայ երկու այլ նուագահանդէսներուն՝ Ջութակի նուագահանդէս (1940), որուն համար ան արժանացած է պետական մրցանակի (յետագային՝ ստալինեան մրցանակ, որ կը համարուէր Խորհրդային Միութեան ամենաբարձր պարգեւը[32][33]), եւ Թաւ ջութակի նուագահանդէսը (1946)[24], հաճախ համարվում են մեծ շարք[24], յաճախ կը համարուին մեծ շարք։ «Ջութակի Նուագահանդէսը» ստացած է համաշխարհային ճանաչում[40] եւ դարձած է միջազգային երաժշտացանկի մաս[33]։ Առաջին անգամ այն կատարուած է Տէյվիտ Օյսթրախի կողմէն[33]։

Խաչատրեան ԽՍՀՄ Երգահաններու (Compositors) միութեան մէջ վարած է կարեւոր պաշտօններ՝ 1937 թուականին դառնալով Մոսկուայի բաժինի փոխնախագահ, իսկ 1939-1948 թուականներուն ծառայած է որպէս կազմակերպչական կոմիտէի նախագահի տեղակալ[26][41]։ 1943 թուականին ան կը միանայ Կոմունիստական կուսակցութեան։ 1940-ականներու ընթացքին ան յօգուտ խորհրդային երաժշտութեան կերտման կ՝ օգտագործէր այդ պաշտօնը՝ մշտապէս ուշադրութիւն դարձնելով միայն լաւագոյն ստեղծագործութիւններուն վրայ։ Հետեւաբար իբրեւ արգասիք՝ իր յուշագրություններուն մէջ ան կը գրէ իր հպարտութեան մասին՝ ղեկավարելու հիմնարկ մը, որ կը համակարգէ երաժշտութեան տարբեր ժանրերու ստեղծագործական աշխատանքը Խորհրդային Միութեան բոլոր պետութիւններուն մէջ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նախորդող եւ յաջորդող տարիները Խաչատրեանին համար արգասաբեր եղան։ 1939 թուականին Խաչատրեան 6-ամսեայ ճամբորդութիւն կ՝ ունենայ դէպի Հայաստան՝ իր առաջին Պալեթի համար հայկական ժողովուրդական երաժշտութեան խոր հետազօտութեան եւ ժողովուրդական երգերու ու պարերու մեղեդիներ գտնելու նպատակով։ Պալեթը կը կոչուէր «Երջանկութիւն»։ Հայաստանի ազգային մշակոյթին հետ իր շփումը եւ երաժշտական փորձը, ինչպէս յետագային ինքը համարած է, երկրորդ Երաժշտանոցը։ Ան կը սորվի, կը լսէ ու կը տեսնէ բազմաթիւ նորութիւներ՝ միեւնոյն ժամանակ հայերու ճաշակն ու գեղարուեստական պահանջքներում վերաբերեալ ունենալով ենթադրեալ կարծիք 1942 թուականին՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի թէժ պահուն, ան վերամշակեց «Գայանէ» պալէթը։ Առաջին անգամ այն կատարուած է Պերմ՝ Քիրովի պալէթի (այսօր՝ Մարիինսքի թատրոնի պալէթի դահլիճ) բեմի վրայ, այն նոյն ժամանակ, երբ Լենինկրատը պաշարման մէջ էր։ Խաչատրեան մեծ յաջողութիւն կ՝ ունենայ եւ կ՝ արժանանայ Խորհրդային Միութեան պետական մրցանակին[39]։

1943 թուականին ան կը գրէ երկրորդ սիմֆոնիան՝ ի յիշատակ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան 25-րդ տարելիցին։ Միխայիլ Լերմոնտովի «Դիմակահանդէս» ներկայացման հիման վրայ կը գրէ մէկ գործողութիւնով բաղկացած համանուն երաժշտութիւն, սիմֆոնիկ հաւաքակազմ՝ ռուսական շքեղ դասական երաժշտութեան աւանդոյթներով[32]։ Ե՛ւ «Գայանէ» պալէթը, ե՛ւ երկրորդ սիմֆոնիան յաջողած էին ու ջերմօրէն ընդունուած Շոստակովիչի կողմէ[24]։ 1944 թուականին Խաչատրեան կը գրէ Հայկական ԽՍՀ օրհներգը։

Քննադատութիւն եւ Յետագայ Գործունէութիւն (1948)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խաչատրեյան 1964 թուականին

1947 թուականի Դեկտեմբերի կէսին շարժման եւ քարոզչութեան բաժինէն (յայտնի որպէս շարժումը տարածելու ջանք եւ ծաւալում, agitation propaganda) Անտրէյ Ժտանովին՝ Խորհրդային Միութեան կոմունիստական կուսակցութեան քարտուղարին, կը ներկայացնէ խորհրդային երաժշտութեան զարգացման գործընթացին թերութիւններուն մասին փաստաթուղթ։ 1948 թուականի Յունուար 10-էն 13, Քրեմլինի մէջ կայացած խորհրդաժողովին ներկայ էին 70 երաժիշտներ, երգահաններ, նուագախումբի վարիչներ կամ ղեկավարներ եւ այլ գործիչներ, որոնք հակասութիւն ունեցած էին Ժտանովին հետ[42]։

Aquote1.png Մենք հաշուի կ՛առնենք, որ մեր ընկերները, եւ մասնաւորապէս՝ Շոսթաքովիչ, Փրոքոֆիեւ, Միասքովսքի, Խաչատրեան, Քապալեւսքի եւ Շեպալին, ովքեր երաժշտական ուղղութիւններուն առաջատար դեր ունին եւ այդ ուղղութիւններուն կազմաւորողներն են, սակայն այդ ուղղութիւնները արմատապէս սխալ են։ Aquote2.png


Այսպէսով, Խաչատրեան եւ միւս հիմնական երգահանները կոմունիստական կուսակցութեան կողմէն կը մեղադրուին, որպէս երաժշտական ձեւապաշտութեան (formalism) ենթադրեալ հետեւորդներ[24] (երաժշտութեան տեսակ, որ համարուած է հասարակութեանը բաւականութիւն պատճառելու համար չափէն դուրս ժամանակակից կամ դժուար)[40], իսկ անոնց երաժշտութիւնը կոչուեցաւ «հակաժողովրդական»[43]։ 1947 թուականին սիմֆոնիկ բանաստեղծութիւնն էր, որ յետագային կոչուեցաւ «Երրորդ սիմֆոնիա», որ Խաչատրեանին կուսակցութեան շրջանակին մէջ պաշտօնապէս իրեն համբաւ բերաւ[42][44]։ Որպէս հեգնանք՝ ան կը գրէ «Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան» 30-ամեակին նուիրուած գործը[45]։ Ան կ՝ ըսէ.

Aquote1.png Ես կ՝ուզէի գրել ստեղծագործութեան այնպիսի տեսակ, որ հասարակութիւնը առանց յայտարարութեան կը զգայ չգրած ծրագիրս։ Ես կը ցանկայի, որ այս աշխատանքը արտայայտէ խորհրդային հասարակութեան բաւականութիւնը եւ հպարտութիւնը իր մեծ եւ քմահաճ երկիրին մէջ։
- Արամ Խաչատրեան
Aquote2.png

Երաժշտագէտ Պլէյր Ճոնսթըն համոզուած է, որ Խաչատրեանի երաժշտութիւնը կը պարունակէր շատ քիչ անընդունելի յատկանիշներ, եթէ ի հարկէ ընդհանրապէս այն կը պարունակէր, որոնց կը հանդիպէինք իրմէ աւելի արկածախնդիր գործընկերներու երաժշտութիւններուն մէջ։ Թէպետեւ իր երաժշտութիւնը այդպէս չէր, բայց շատ հաւանական էր, որ խորհրդային երգահաններու միութեան մէջ Խաչատրեանի վարչական դերը ղեկավարութեան կողմէն կ՛ընկալուէր որպէս քաղաքականապէս սխալ երաժշտութեան հանգրուան, որ 1948 թուականին իրեն արժանացուց տեղադրուելու սեւ ցուցակին մէջ[46]։ 1948 թուականի Մարտին[47] Խաչատրեան Ժտանովի հրամանագրէն ետք իր գեղարուեստական «սխալներուն» համար ներողութիւն խնդրեց, սակայն իր երաժշտական ճաշակը, այնուամենայնիւ, փոփոխութիւններու չենթարկուեցաւ[46]։ Իրեն որպէս «պատիժ» ուղարկեցին Հայաստան[24], եւ մնաց քննադատուած[47]։ 1948 թուականի Դեկտեմբերին[47] իրեն ներում շնորհուեցաւ Լենինի մասին կենսագրական իր ֆիլմին շնորհիւ[32]։

Յետագայ Տարիներ (1950–1978)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1950 թուականին Խաչատրեան կը սկսի իր խմբավարական (conductor) գործունէութիւնը[46] եւ 1950 թուականէն սկսեալ ալմա մատըրի (մայր կրթօճախ) մէջ կը սկսի դասաւանդել երգահանութեան արուեստ (երգահանութիւն)։ Յետագային կը դասաւանդէ Մոսկուայի երաժշտանոցին մէջ (սկսեալ 1951 թուականէն)[26]։ Կարգ մը իր ուսանողներէն դարձած են նշանաւոր եւ հանրաճանաչ[25][48][49][50][51][52]։ Համալսարանական Փրոֆէսօր ուսուցչապետ աշխատած տարիներուն Խաչատրեանը իր ուսանողներուն մօտ կ՝ ընդգծէ ժողովուրդական երաժշտութեան դերը եւ իր ուսանողներու մէջ կը սերմանէ այն գաղափարը, որ երգահանները պէտք է կատարելագործեն իրենց ազգային երաժշտական ժառանգութիւնը[26]։

1950 թուականին ան կը սկսի աշխատել իր երրորդ եւ վերջին պալէթի՝ «Սպարտակ»ի (1950-1954) վրայ, որ յետագային համարուեցաւ իրեն՝ միջազգային ճանաչում ստացած վերջին աշխատանքը[24]։ Նա 1954 թվականին ստացավ Խորհրդային Միության ժողովրդական արտիստի կոչում[32]։ «Սպարտակ» բալետը վերամշակվեց 1968 թվականին[24]։ Ան 1954 թուականին ստացաւ Խորհրդային Միութեան ժողովրդական արտիստի կոչում։ «Սպարտակ» պալէթը վերամշակուեցաւ 1968 թուականին։

1956 թուականի Դեկտեմբեր 27-ին Խաչատրեանին յայտնի «Սպարտակ»-ը կը բեմադրուի Կիրովի բեմին վրայ։ Խաչատրեանի 70-ամեակը պաշտօնապէս նշուած է Մոսկուայի եւ Երեւանի մէջ։

Արամ Խաչատրեանի գերեզմանը Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոն

«Սպարտակ» պալէթի յաջողութիւններէն ետք մինչեւ 1950-ական թուականները՝ կեանքի մնացեալ տարիները աւելի քիչ կը տրամադրէ երաժշտութիւն գրելուն եւ աւելի շատ կը զբաղի ուսուցանելով, ճանապարհորդելով, դիւանակալութեամբ եւ կազմակերպչական աշխատանքներով[34]։ Ան Լատինական Ամերիկայի նահանգներուն հետ բարեկամութեան եւ մշակութային համագործակցութեան խորհրդային ընկերութեան նախագահի պաշտօնով ծառայած է 1958 թուականէն եւ եղած է խորհրդային խաղաղութեան կոմիտէի անդամ (սկսեալ 1962 թուականէն)[26]։ Խաչատրեան իր սեփական ստեղծագործութիւնները ընդգրկող համերգներով շրջագայած է աւելի քան 30 երկիրներ, որոնց մէջ ներառեալ են արեւելեան դաշինքի պետութիւնները, Իտալիան (1950), Բրիտանիան (1955, 1977), Լատինական Ամերիկան (1957) եւ Միացեալ նահանգները (1960, 1968)[34][40]. 1968 թուականին մշակութային նշանակալի ուղեւորութիւն կ՝ ունենայ դէպի Ուաշինկթըն՝ ղեկավարելով ազգային սիմֆոնիք նուագախումբը՝ իր իսկ ստեղծագործութիւններէն բաղկացած ծրագիրով[46]։

Խաչատրեան կրկին կը շարունակէ ծառայել որպէս ԽՍՀՄ Երգահաններու քարտուղար՝ սկսեալ 1957 թուականէն մինչեւ մահը[26]։ Ան նաեւ պատգամաւոր էր Խորհրդային Միութեան 5-րդ գումարման Գերագոյն խորհուրդին (1958–1962)[53]։ Իր կեանքի վերջին քսան տարիներուն Խաչատրեան գրած է երեք համերգային «հագներգութիւն»՝ ջութակի համար (1961-1962), թաւ ջութակի համար (1963), դաշնամուրի համար (1965)[45] եւ մեներգ «սոնաթներ» (sonata) հատանուագներ կամ նուագերգութիւններ թաւ ջութակի, ջութակի եւ ալթոյի նուագակցութեան համար (1970-ականներ)[24]։ Իր վերջին ստեղծագործութիւնները յաճախ կը քննադատուէին որպէս կրկնուող եւ ելեկտրական[32]։

Խաչատրեան մահացաւ Մոսկուա 1978 թուականի Մայիս 1-ին՝ իր 75 ամեակի շէմին[45]։ Ան թաղուած է Մայիս 6-ին Երեւան՝ «Կոմիտասի անուան պանթէոն»՝ հայազգի այլ մեծերու՝ Կոմիտասի, Իսահակեանի, Սարեանի կողքը։ Ան ապրած է իր որդիի՝ Կարենի, դուստր՝ Նունէի[30], եւ եղբօրորդի՝ Կարէն Խաչատրեանի հետ, որ նաեւ երգահան է[24]։

Անձնական Կեանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին կնոջ հետ Արամ Խաչատրեան ծանօթացած է 1920-ական թուականներու վերջը, որուն հետ կնքած ամուսնութենէն կը ծնի դուստրը՝ Նունէն։ Որոշ ժամանակ անցնելէ ետք, ծանօթանալով երգահան Նինա Մաքարովայի հետ, կ՝ամուսնալուծուի իր կնոջմէն եւ 1933[54] թուականին կ՝ ամուսնանայ Նինա Մաքարովային հետ։ 1940 թուականին կը ծնի որդին՝ Կարէնը[55]։

Երաժշտութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խաչատրեանի աշխատանքները կ՝ ընդգրկեն պալէթներ, սիմֆոնիաներ, նուագահանդէսներ, ֆիլմերու երաժշտութիւններ եւ այլն։ Երաժշտական քննադատ Էդուարդ Կրինֆիլտն այն կարծիքին է, որ Խաչատրեան նշանակալի կերպով փայլած է խորհրդային ժամանակակիցներու շրջանակին՝ ստեղծելով յստակօրէն ճանաչելի ոճ՝ բան մը, որ իր նախորդները ի վիճակի չեղան կատարելու[34]:

Ան իր ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը ստեղծած է 10 տարուան ընթացքին՝ 1936-1946 թուականներուն՝ նախորդելով եւ յաջորդելով երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ 1948 թուականի դատապարտումէն եւ իր պաշտօնական վերականգնումէն ետք Խաչատրեան կեանքի վերջին 30 տարիներու ընթացքին ստեղծած է միջազգային ճանաչում՝ ստացած բազմաթիւ ստեղծագործութիւններ[33]:

Ըստ Ճէյմս Պաքսթի՝ այն ինչ, որ Խաչատրեանին կը զատորոշէ միւս խորհրդային երգահաններէն, ազգային հայկական վոքալային եւ գործիքային ժամանակակից նուագախմբային հմտութիւններու միախառնումն է։ Խաչատրեանի երաժշտութիւնը կը բնութագրուի աշխոյժ կշռաձայնութեան (rhythmic) զարգացմամբ, ինչ որ արդիւնքն է կա՛մ հիմնական բանաձեւի սոսկ կրկնութեան, կա՛մ այս բանաձեւի ծիրին մէջ շեշտի խաղին[56]:

Ռուսաստանի կեդրրոնական դրամատան կողմէն թողարկուած մետաղադրամ, որուն վրայ պատկերուած է «Սպարտակ» պալէթի տեսարան, 2001 թվական

Ստեղծագործութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պալէթներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խաչատրեան միջազգային ճանաչում ստացած է պալէթային երաժշտութեան համար: Անոր երկրորդ պալէթը՝ «Գայանէ»ն, էապէս վերամշակուած է՝ ի համեմատութիւն առաջին՝ «Երջանկութիւն» պալէթին[44][57]: Ըստ Ռ. Ատալեանի՝ Գայանէն եւ Սպարտակը անոր ամենալաւ ստեղծագործութիւններն են[58]: Ըստ Ճոնաթան ՄաքՔոլլումի եւ Էնտի Ներսէսեանի՝ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը այս երկու պալէթներուն համար կարող է զգուշօրէն դասուիլ ամբողջ աշխարհով ամենահանրածանօթ դասական երաժշտութիւններու շարքին. փաստ, որ ասոնք կարելի միակ գործերն են, որոնց միջոցով աշխարհը իսկապէս կը տեղեկամայ հայկական երաժշտութեան մասին[59]: Էն Հասքինսը «LA Weekly» շաբաթաթերթէն ըսած է, որ Խաչատրեան իր անջնջելի հետքը ձգած է աշխարհի պալէթին վրայ[60]:

«Սպարտակը» ճանչցուեցաւ այն ժամանակ, երբ 1970-ականներուն BBC հեռատեսիլի կայանը օգտագործեց այն կայանի կողմէ նկարահանուող թատերագրութեան հաղորդաշարերուն մէջ[45]: Անոր գագաթնահայեցութիւնը օգտագործուած է նաեւ «Կալիկուլա» (1979)[61] եւ «Սառցէ Դարաշրչանը. Հալոցք» (2006) շարժանկարներուն մէջ[62]:

Ճոէլ Քոէնի «The Hudsucker Proxy» («Հատսաքըրի Փոխանորդը», 1994) շարժանկարին մէջ նոյնպէս հնչած են «Սպարտակի» եւ «Գայանէ»ի (նաեւ «Սուրերով Պարը») երաժշտութիւնները[62]: «Գայանէ»ի «Ատաճիոն» օգտագործուած է Սթենլի Քուպրիքի 1968 թուականին «2001 Թուականի Տիեզերական Ոդիսականը» շարժանկարին մէջ, ինչպէս նաեւ շարք մը այլ շարժանկարներու մէջ[63]:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 SNAC — 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 filmportal.de — 2005.
  4. 4,0 4,1 Хачатурян Арам Ильич // Хачатурян Арам Ильич / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Գերմանիոյ Ազգային Գրադարան, Բեռլինի պետական գրադարան, Բավարիական պետական գրադարան եւ ուրիշներ Record #118675427 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  6. 6,0 6,1 http://www.hyperion-records.co.uk/dc.asp?dc=D_SIGCD312
  7. 7,0 7,1 http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-anatol-vieru-1181072.html
  8. 8,0 8,1 http://www.musicweb-international.com/classrev/2007/Aug07/Khachaturian_3932292.htm
  9. http://www.cdbaby.com/Artist/RogerDeanAnderson
  10. http://www.bluebeat.com/albums/9344/Khachaturian-Spartacus-And-Gayaneh
  11. http://www.last.fm/music/%D4%B1%D6%80%D5%A1%D5%B4+%D4%BD%D5%A1%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6/_/Sabre+Dance
  12. http://www.themoscowtimes.com/article/497714.html
  13. http://www.arkivmusic.com/classical/album.jsp?album_id=700487
  14. http://www.maniadb.com/artist/183314
  15. http://www.last.fm/music/Aram+Chaczaturian
  16. http://www.last.fm/music/Aram+Ilich+Khachaturian
  17. http://www.classicalarchives.com/work/149340.html
  18. http://www.classicalarchives.com/album/730099580229.html
  19. http://www.classicalarchives.com/album/095115854228.html
  20. http://www.russiancdshop.com/music.php?co=63&hledej=collection&lang=en&zobraz=vypis
  21. http://www.russiancdshop.com/music.php?hledej=label&co=60&zobraz=vypis&lang=en
  22. http://bestclassicaltunes.com/OpusByComposer.aspx?composer=Khachaturian
  23. Փրոմիթ Դուտտա (18 նոյեմբեր 2013)։ «Արամ Խաչատրյան»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 մարտ 2014-ին 
  24. 24,00 24,01 24,02 24,03 24,04 24,05 24,06 24,07 24,08 24,09 24,10 Հարվարդի երաժշտական կենսագրական բառարան, 1996 — 445 էջ։
  25. 25,0 25,1 Կաղապար:Harvnb
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 26,5 «Արամ Իլիչ Խաչատրյան» (Ռուսերէն)։ Մոսկուայի կոնսերվատորիա։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 օգոստոս 2014-ին 
  27. Քրեմեր, Ալֆրեդ, Վ., ed. (2009)։ 20-րդ դարի երաժիշտներ և կոմպոզիտորներ, 3-րդ հատոր։ Salem հրատարակչություն։ էջ 766։ ISBN 9781587655159։ «Արամ Խաչատրյանը ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 6-ին, Թբիլիսիի Խոնջորի արվարձանում» 
  28. Արամ Խաչատրյանի կենսագրությունը
  29. «Արամ Խաչատրյանի տուն թանգարան»։ Արամ Խաչատրյանի թանգարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 Փետրուար 2014-ին 
  30. 30,0 30,1 «Տոհմածառ»։ Արամ Խաչատրյանի վիրտուալ թանգարան։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 Փետրուար 2014-ին 
  31. Թոմոֆ, 2006, էջ 34
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 32,5 32,6 Կաղապար:Harvnb
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 33,5 33,6 Կաղապար:Harvnb
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 Կաղապար:Harvnb
  35. Մինեհան Ջեյմս (2004)։ Նախկին Խորհրդային միության տարբեր մարդիկ։ Սանտա Բարբարա, Կալիֆորնի: ABC-CLIO։ էջ 160։ ISBN 9781576078235 
  36. Համալիան Լեո (1980)։ As others see us: the Armenian image in literature։ New York: Ararat Press։ էջ 46։ ISBN 978-0933706170։ «Aram Khachaturian ... Besides his being an atheist, his Armenian descent...» 
  37. Վոլկով Սոլոմոն։ «Они сократили целых 4 такта моей музыки!»։ The New Times (Russia) (Ռուսերէն) (Երեւան)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 օգոստոս 2014-ին։ «По поводу поездки в Рим композитор отметил: “Я — атеист, но являюсь сыном народа, первым в истории официально принявшим христианство, и потому посещение Ватикана было моим долгом”.» 
  38. Առաքելով Սերգեյ (ապրիլ 2006)։ «Воспоминания о маэстро»։ Noev Kovcheg Magazine (Ռուսերէն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 դեկտեմբեր 2014-ին 
  39. 39,0 39,1 «Биография Арама Хачатуряна» (Ռուսերէն)։ RIA Novosti։ 6 հունիս 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 մարտ 2014-ին 
  40. 40,0 40,1 40,2 40,3 Կաղապար:Harvnb
  41. Շվարց Բորիս (1980)։ «Արամ Խաչատրյան»։ The New Grove Dictionary of Music and Musicians (Լոնտոն: Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն) 
  42. 42,0 42,1 Ֆեյ Լոուրել Է. (2005)։ Շոստակովիչ. կյանքը։ Նյու Յորք: Օքսֆորդ համալսարանի հրատարակչություն։ էջեր 155–157, 160։ ISBN 9780195182514 
  43. Մազուլո Մարկ (2010)։ Շոստակովիչի նախերգերն ու ֆուգաները. համատեքստը, ոճը, կատարումը։ Նյու Հեվն, Կոնեկտիկուտ: Յեյլ համալսարանի հրատարակչություն։ էջ 14։ ISBN 9780300149432 
  44. 44,0 44,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Greene's
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named The Musical Times 1978
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ջոնսթոն, AllMusic 2005
  47. 47,0 47,1 47,2 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ընթացիկ կենսագրություն
  48. «Aziz El-Shawan»։ OVGuide։ Վերցված է 1 Փետրուար 2014 
  49. «Музыку Люблю Даже Больше, Чем Себя»։ Նովայա գազետա (Ռուսերէն)։ 17 մարտ 2003։ Վերցված է 1 Փետրուար 2014 
  50. Վասյանին Անդրեյ (16 հուլիս 2010)։ «Авось, все будет хорошо» (Ռուսերէն)։ Վերցված է 1 Փետրուար 2014 
  51. «Европейскую классическую музыку лучше всех теперь пишут сыны Востока»։ pravda.ru (Ռուսերէն)։ 10 մայիս 2006։ Վերցված է 1 Փետրուար 2014 
  52. «Арам Ильич Хачатурян и его ученики» (Ռուսերէն)։ Պ. Չայկովսկու անվան Մոսկուայի պետական կոնսերվատորիա։ 16 հունիս 2013։ Վերցված է 2 Փետրուար 2014 
  53. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ysu
  54. Արամ Խաչատրյանի կյանքն ու գործունեությունը
  55. Больше, чем любовь. Арам Хачатурян и Нина Макарова
  56. «Хачатурян, Арам Ильич» (Ռուսերէն)։ Krugosvet։ «Характернейшим качеством музыки Хачатуряна является активное ритмическое развитие, достигающееся часто простым повторением основной формулы (остинато) или игрой акцентов внутри этой формулы.» 
  57. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named laphil
  58. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ադալյան
  59. McCollum, Ներսեսյան, էջեր 95-96
  60. Հասկինս Էն (11 օգոստոս 2008)։ «Media City Ballet-ը հարգանքի տուրք է մատուցում Արամ Խաչատրյանին»։ LA Weekly։ Վերցված է 15 սեպտեմբեր 2012 
  61. Սպենսեր Քրիսթոֆեր (2008)։ Ֆիլմերի և հեռուստատեսության համար երաժշտություն, 1950-1979: Քննադատական հետազոտություն ըստ ժանրերի։ ՄկՖարլանդ և ընկերներ։ էջ 125։ ISBN 9780786452286 
  62. 62,0 62,1 «Արամ Խաչատրյան»։ Internet Movie Database։ Վերցված է 6 հուլիս 2014 
  63. «Ինչու եմ ես սիրում. երաժշտությունը 2001 թվականին. մոլորակի ոդիսական»։ The Daily Telegraph։ 4 հունիս 2010։ Վերցված է 21 մարտ 2014