Կամք

Jump to navigation Jump to search

Կամքը բնախօսական, հոգեբանական, փիլիսոփայական եւ իրաւաբանական հասկացողոթիւն մըն է[1]

Հոգեբանութեան Տեսանկիւնէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կամքը գիտակցութեան կենսագործունէութեան աշխոյժ կողմն է եւ կը բնութագրուի իբրեւ մղում, որ կ'ուղղեկցուի ցանկալի նպատակի հասանելութեան գիտակցմամբ: Կամքի շնորհիւ անձը կրնայ նպատակներ առաջադրել, վճիռներ կայացնել եւ անոնց իրականացման համար անհրաժեշտ ջանքեր գործադրել: Այլ կերպով ըսած` կամքը որեւէ գործողութեան հանդէպ անձի գիտակցուած պատրաստականութիւնն ու նպատակաուղղուածութիւնն է"[2]: Այն անմիջականօրէն կապուած է մտածողութեան եւ յուզական ոլորտի հետ: Կամքի արտաքին անմիջական դրսեւորումները շարժումներն են, որոնք միաւորուելով կը դառնան գործողութիւններ, իսկ գործողութիւններն ալ կը ձեւաւորեն նպատակաուղղուած գործունէութիւն: Կամքի ներքին դրսեւորումներն ամփոփուած են զուտ հոգեկան երեւոյթի` կամածին ուշադրութեան մէջ[3]:

Բնախօսութեան (physiological) Տեսանկիւնէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կամքը անասուններուն եւ մարդոց հոգեկան այն ունակութիւնն է, որ, անկախ արտաքին պայմաններու, թոյլ կու տայ առաջացումը կամ զսպումը այս կամ այն ֆիզիքական գործողութիւնները (յատկապէս շարժումները), եւ կը մշակէ գործունէութեան ներքին ազդակներ[4]: Կամային ազդակներու առաջացման վայրը գլխուղեղի գորշ նիւթն է: Անոնց առաջացման մեքենականութիւնները տակաւին լիովին բացայայտուած չեն: Կամքի խանգարումը կ'արտայայտուի կամային կենդրոններու խաթարմամբ, ինչ որ կրնայ յանգեցնել կամքի թուլացման կամ կամքի բացարձակ կորուստի: Կամային կենդրոններու գործունէութեան խաթարման արդիւնքով կրնայ առաջանալ նաեւ կամային դրդիչներու ծայրայեղ լարուածութիւն, որու հետեւանքով կամային հակազդեցութիւնները կը դառնան չափազանց արագ ու անզուսպ, օրինակ` ազդեցութեան տակ կատարուած գործողութիւնները[5]:

Փիլիսոփայութեան Տեսանկիւնէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կամքը կը քննարկուի` շաղկապուելով նպատակայնութեան, ազատութեան եւ անհրաժեշտութեան հիմնահարցերուն: Գաղափարականութիւնը կը դիտարկէ կամքը` իբրեւ արտաքին ազդեցութիւններէն ու հանգամանքներէն անկախ եւ առարկայական անհրաժեշտութեան հետ չկապակցուած յատկանիշ, որ կ'արտայայտէ մարդու գործողութիւններով ու արարքներով` որպէս ազատութեան դրսեւորում: Ըստ նիւթապաշտութեան, կամային գործունէութեան սկզբնաղբիւրը միշտ ալ կը մնայ առարկայական աշխարհը, մարդու առարկայանական գործունէութիւնը, որ ուղղուած է աշխարհի վերափոխմանը եւ հիմնուած է բնութեան առարկայական օրէնքներու վրայ: Նիւթի ներքին պայմաններու (պահանջմունքներ,հետաքրքրութիւններ,ցանկութիւններ, գիտելիքներ եւ այլն) անդրադարձած առարկայական աշխարհը անոր համար հնարաւորութիւն կը ստեղծէ տարբեր նպատակներ գոյացնելու, որոշումներ կայացնելու, վարուելու այս կամ այն կերպով: Նիւթապաշտութիւնը դրոյթներով ազատ է ոչ թէ կամքը, որ կ'ընտրէ` առաջնորդուելով միայն նիւթական ցանկութիւններով, այլ այն կամքը, որ կ'ընտրէ` համապատասխանելով առարկայական անհրաժեշտութեան[6]:

Կային փիլիսոփայներ (Սփինոզա), որոնք ընդհանրապէս կը ժխտէին կամքի ազատութիւնը` բացարձականացնելով անհրաժեշտութիւնը եւ մերժելով պատահականութիւնը[7]: Իսկ որոշ փիլիսոփաներ կը դիտարկէին կամքը` որպէս կոյր, ոչ բանական եւ չգիտակցուող ուժ, որ առկայ է ոչ միայն շնչաւոր արարածներու, այլեւ ողջ բնութեան մէջ եւ ամբողջ գոյի բնազանցական (metaphysical) հիմնաւորումն ու սկիզբն է: Կամքի այսպիսի բնութագիրը ընդհանրութիւններ ունի Քանթի «իրը` ինքն իր մէջէ հասկացութեան հետ»[8]:

Կեցութեան բնազանցական սկիզբը կամքին վերագրելը կամովականութեան (voluntaryism) հիմնական դրոյթներէն է: Կամովականութեան հիմնադիրը Օուգստոս Երանելին էր, ով կամքը վեր կը դասէր իմացութենէն: Կամովականութիւնը յետագային զարգացուցին Տունս Սքոփը եւ Ուիլհելմ Օքքամը: Այնուհետեւ անոնց յետնորդները դարձան Շոփենհաուըրը եւ Ուունտդը:

Հայ փիլիսոփայական մտքի սահմաններուն մէջ նոյնպէս չեն անտեսուիր կամքի, մասնաւորապէս կամքի ազատութեան հիմնահարցը: Տարբեր ժամանակներու հայ առաջադիմական մտածողները ճակատագրի անվերապահութիւնը ընդգծող կամ մերժող հայեացքներով այս կամ այն կերպ միշտ ալ անդրադարձած են մարդու կամքի ազատութեան հարցին: Այդ մտածողներու շրջանակներուն մէջ կարելի է ընդգծել հետեւեալ անունները` Մեսրոպ Մաշտոց, Կորիւն, Եզնիկ Կողբացի, Եղիշէ, Փաւստոս Բիւզանդ, Ղազար Փարպեցի, Մովսէս Խորենացի, Դաւիթ Անյաղթ, Գրիգոր Նարեկացի, Յովհաննէս Երզնկացի, Ֆրիկ, Նահապետ Քուչակ, Մխիթար Գոշ, Վարդան Այգեկցի, Յովհաննէս Սարկաւագ, Վահրամ Րապունի, Ներսէս Շնորհալի, Գրիգոր Տաթեւացի, Մխիթար Հերացի, Ստեփանոս Լեհացի, Շահամիր Շահամիրեան, Խաչատուր Աբովեան, Միքայէլ Նալբանդեան, Ե. Տէմիրճիպաշեան, Րաֆֆի, Ս. Սպանդարեան, Ս. Շահումեան, Ս. Կասեան, Ա. Մեասնիկեան եւ այլն:

Իրաւաբանութեան Տեսանկիւնէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կամքը կ'իշխէ այն տեսութիւնը, ըստ որու անհատական կամքը քաղաքացիական իրաւունքի սկզբնաղբոյրն է: Կամքը անհրաժեշտ տարրն է ցանկացած իրաւաբանական գործարքի, որ ինքնին կամքի դրսեւորում է եւ կը յանգեցնէ իրաւաբանական այնպիսի հետեւանքներու, ինչպիսին ցանկացած են կողմերը եւ միայն այն պատճառով, որ անոնք այդ կամեցել են[9]: Ուստի անվաւեր կը համարուի այն գործարքը, որ իրականացուած է առնութեամբ, խաբէութեամբ կամ սխալմունքով, քանի որ այդպիսի գործարքը չի հանդիսանար մասնակիցների իրական, գիտակցուած կամքի դրսեւորում: Քրէական իրաւունքի ոլորտում կամքը կ'ընդգրկէ գործունէութեան դրդապատճառները, գործիչի նպատակները եւ կատարուած գործողութիւններէն անհրաժեշտաբար կամ պատահաբար բխող հետեւանքներու կանխատեսումը[10]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «SUMMA THEOLOGICA: The will (Prima Pars, Q. 82)»։ Newadvent.org։ արտագրուած է՝ 2012-11-07 
  2. Hobbes, T. (1651) Leviathan CHAPTER XXI.: "Of the liberty of subjects" (1968 edition). London: Penguin Books.
  3. «SUMMA THEOLOGICA: Free-will (Prima Pars, Q. 83)»։ Newadvent.org։ արտագրուած է՝ 2012-11-07 
  4. Hume, D. (1740). A Treatise of Human Nature SECTION VIII.: "Of liberty and necessity" (1967 edition). Oxford University Press, Oxford. ISBN 0-87220-230-5
  5. Critique of Pure Reason, A 49. At end of "General Observations on Transcendental Aesthetic," p. 39 of Müller's translation. Also B 63: "…as the external sense gives us nothing but representations of relations, that sense can contain in its representations only the relation of an object to the subject, and not what is inside the object by itself. The same applies to internal intuition."
  6. Schopenhauer, Arthur, On the Freedom of the Will, Oxford: Basil Blackwell ISBN 0-631-14552-4
  7. Berrios G.E., Gili M. (1995)։ «Abulia and impulsiveness revisited»։ Acta Psychiatrica Scandinavica 92: 161–167։ doi:10.1111/j.1600-0447.1995.tb09561.x 
  8. Berrios G.E., Gili M. (1995)։ «Will and its disorders. A conceptual history»։ History of Psychiatry 6: 87–104։ doi:10.1177/0957154x9500602105 
  9. Sagarin Edward (1969)։ «Chapter 9. Mental patients: are they their brothers' therapists?»։ Odd Man In: Societies of Deviants in America։ Chicago, Illinois: Quadrangle Books։ էջեր 210–232։ ISBN 0-531-06344-5։ OCLC 34435 
  10. Wechsler Henry (April 1960)։ «The self-help organization in the mental health field: Recovery, Inc., a case study»։ The Journal of Nervous and Mental Disease 130: 297–314։ ISSN 0022-3018։ OCLC 13848734։ PMID 13843358։ doi:10.1097/00005053-196004000-00004 

Կատեգորիա:Իրաւաբանութիւն Կատեգորիա:Փիլիսոփայութիւն