Իրաւաբանութիւն
Իրաւաբանութիւն, իրաւունքի մասին գիտութիւնը [2]: Իրաւաբանները կը զբաղին իրաւունքի բնոյթի եւ զարգացման համակարգուած պարզաբանմամբ, կը բացայայտեն այն սկզբունքները, որոնց վրայ հիմնուած է կամ պէտք է հիմնուած ըլլայ իրաւունքը, ներառեալ՝ անոր կապը այլ հաստատութիւններու եւ գործելակերպերու, օրինակ` բարոյականութեան հետ, ինչպէս նաեւ կը բացայայտեն անոր ներքին գործելակերպը[3]: «Իրաւունքը» կրնայ ըլլալ գործող եւ բնական (այստեղէն է «բնական իրաւագիտութիւն» կարեւոր աւանդոյթը) կամ նոյնիսկ ներկայացուած որպէս կարգաւորիչ օրէնսգիրք, որ պաշտօնական իրաւական համակարգի բաղկացուցիչ մասը չէ: Կրնայ թուիլ, թէ այս խնդիրներու վերացական բնոյթը կը հեռացնէ իրաւաբանութիւնը իրաւունքի բովանդակութենէն, սակայն սկզբունքները, որոնք իրաւաբանութիւնը կ'ուսումնասիրեն կամ կը նկարագրեն, կը կազմեն (կրնան կազմել) իրաւաբաններու գործելակերպի բաղկացուցիչ մասը կամ կը կիրառեն (կրնան կիրարկել) իրաւական համակարգի շրջանակներուն մէջ: Հետեւաբար, իրաւունքի եւ իրաւագիտութեան կապը կը նմանի քաղաքականութեան եւ քաղաքագիտութեան կապին[4]:
Կամքը Իրաւաբանութեան Տեսանկիւնէն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Կամքը կ'իշխէ այն տեսութեան, ըստ որու անհատական կամքը քաղաքացիական իրաւունքի սկզբնաղբիւրն է: Կամքը անհրաժեշտ տարրն է որեւէ իրաւաբանական գործարքի, որ ինքնին կամքի դրսեւորում է եւ կը յանգեցնէ իրաւաբանական այնպիսի հետեւանքներու, ինչպիսին ցանկացած են կողմերը եւ միայն այն պատճառով, որ անոնք այդ կամեցեր են: Ուստի անվաւեր կը համարուի այն գործարքը, որ իրականացուած է խաբէութեամբ կամ սխալմունքով, քանի որ այդպիսի գործարքը չի հանդիսանար մասնակիցներու իրական, գիտակցուած կամքի դրսեւորում: Քրէական իրաւունքի ոլորտին մէջ կամքը կ'ընդգրկէ գործունէութեան դրդապատճառները, գործիչի նպատակները եւ կատարուած գործողութիւններէն անհրաժեշտաբար կամ պատահաբար բխող հետեւանքներու կանխատեսումը:
Ստուգաբանութիւն եւ եզրութաբանութիւն[5]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Անգլերէն բառը յառաջացած է լատիներէն iurisprudentia եզրոյթէն։ Iuris-ը ius (իրաւունք/օրէնք) բառի սեռական հոլովն է, իսկ prudentia կը նշանակէ խոհեմութիւն (նաեւ՝ հայեցողութիւն, հեռատեսութիւն, նախախնամութիւն, զգուշաւորութիւն)։ Այն կը վերաբերի լաւ դատողութեան, առողջ դատողութեան եւ զգուշաւորութեան կիրարկման՝ յատկապէս գործնական հարցերու վարման մէջ։ Բառը առաջին անգամ գրաւոր անգլերէնի մէջ յայտնուած է 1628-ին, այն ժամանակ, երբ «խոհեմութիւն» (prudence) բառը կը նշանակէր որեւէ նիւթի շուրջ գիտելիք կամ հմտութիւն։ Հնարաւոր է, որ այն անգլերէնի անցած է ֆրանսերէն jurisprudence բառի միջոցաւ, որ աւելի կանուխ յայտնուած էր[6]։
Պատմութիւն[7]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հին իրաւագիտութիւնը կը սկսի Հնդկաստանի տարբեր «Dharmaśāstra» բնագիրներով։ Ապասթամպայի (Āpastaṃba) եւ Պոտհայանայի (Baudhāyana) «Dharmasutras»-ները ասոր օրինակներն են։
Հին Չինաստանի մէջ Դաոյականները, Կոնֆուցիոսականները եւ Օրինապաշտները (Legalists) բոլորն ալ ունէին իրաւագիտութեան մրցակից տեսութիւններ։
Հին Հռոմի մէջ իրաւագիտութիւնը սկիզբ առած է periti-ներով՝ jus mos maiorum-ի (աւանդական իրաւունք) փորձագէտներով, որոնք բանաւոր օրէնքներու եւ սովորոյթներու համակարգի գիտակներն էին։ Պրետորները (Praetors) հաստատեցին գործող օրէնսդրական մարմին մը՝ դատելով, թէ արդեօք առանձին գործերը ենթակա՞ են հետապնդման ըստ edicta-ի (հետապնդելի զանցանքներու տարեկան յայտարարագիր), թէ՞ արտակարգ իրավիճակներու մէջ՝ edicta-ին կատարուած յաւելումներու հիման վրայ։ Այնուհետեւ iudex-ը (սկզբնապէս պետական պաշտօնեայ, իսկ աւելի ուշ՝ մասնաւոր անձ, որ կը նշանակուէր որոշակի դատական գործ քննելու համար) կը սահմանէր լուծումը՝ ըստ գործի տուեալներուն։
Iudex-ի վճիռները պէտք է ըլլային աւանդական սովորոյթներու պարզ մեկնաբանութիւններ, սակայն՝ բացի իւրաքանչիւր գործի պարագային կիրառելի սովորոյթները նկատի առնելէն՝ շուտով զարգացաւ աւելի արդարացի մեկնաբանութիւն մը, որ ներդաշնակօրէն կը յարմարեցնէր օրէնքը նոր ընկերային պահանջներուն։ Այդպիսով, օրէնքը կը փոփոխուէր՝ արտացոլելով զարգացող institutiones-ը (իրաւական հասկացութիւններ), միաժամանակ մնալով աւանդական ձեւաչափի մէջ։ Ք.Ա. 3-րդ դարուն պրետորները փոխարինուեցան աշխարհիկ prudentes-ներու մարմինով։ Այս մարմնին անդամակցիլը պայմանաւորուած էր իրաւասութեան կամ փորձառութեան ապացուցմամբ։ Հռոմէական կայսրութեան օրով ստեղծուեցան իրաւաբանական դպրոցներ, եւ իրաւաբանական գործունէութիւնը դարձաւ աւելի ակադեմական։ Վաղ Հռոմէական կայսրութենէն մինչեւ 3-րդ դար, գիտնականներու խումբերու կողմէ, ներառեալ Պրոկուլեաններն ու Սապինեանները, ստեղծուեցաւ համապատասխան գրականութիւն։ Այս ուսումնասիրութիւններու գիտական բնոյթը աննախադէպ էր հին ժամանակներու համար։ 3-րդ դարէն ետք juris prudentia-ն դարձաւ աւելի բիւրոկրատական (գրասենեակային) գործունէութիւն՝ քիչ թիւով նշանաւոր հեղինակներով։ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան ժամանակ էր (5-րդ դար), որ իրաւական ուսումնասիրութիւնները դարձեալ խորութեամբ ձեռնարկուեցան, եւ հենց այս մշակութային շարժումէն ծնաւ Յուստինիանոսի «Corpus Juris Civilis»-ը։
Ժամանակակից իրաւագիտութիւնը սկիզբ առած է 18-րդ դարուն եւ հիմնուած էր բնական իրաւունքի, քաղաքացիական իրաւունքի եւ ժողովուրդներու իրաւունքի հիմնարար սկզբունքներուն վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Brooks, "Review of Dworkin and His Critics with Replies by Dworkin", Modern Law Review, vol. 69 no. 6
- ↑ H. Rackham, trans., Nicomachean Ethics, Loeb Classical Library; J. A. K. Thomson, trans. (revised by Hugh Tedennick), Nicomachean Ethics, Penguin Classics.
- ↑ Garner Bryan A. (2009)։ Black's law dictionary (9th հրտրկթն․)։ Saint Paul, Minnesota, USA: West։ էջեր Jurisprudence entry։ ISBN 0314199497
- ↑ Dr Ketan Govekar. Comparison of Historical School with Analytical School of Jurisprudence. Kare College of Law. http://www.grkarelawlibrary.yolasite.com/resources/LLM-LT-1-KG.pdf (retrieved May 7, 2016)
- ↑ (անգլերեն) Jurisprudence, 2026-04-08, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jurisprudence&oldid=1347775659, վերցված է 2026-04-14
- ↑ Postema, Gerald J. (2011) (անգլերեն), Economic Jurisprudence, Springer Netherlands, pp. 181–211, doi:, ISBN 978-90-481-8959-5, http://link.springer.com/10.1007/978-90-481-8960-1_5, վերցված է 2026-04-14
- ↑ (անգլերեն) Jurisprudence, 2026-04-08, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jurisprudence&oldid=1347775659, վերցված է 2026-04-14