Մեքքա

Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Մեքքա
արաբերէն՝ مكة المكرمة
Makkah Montage.jpg
Երկիր Flag of Saudi Arabia.svg Սէուտական Արաբիա[1]
Khalid bin Faisal Al Saud?
Հիմնադրուած է՝ ՔԱ2000
Տարածութիւն 760 քմ²
ԲԾՄ 277±1 մեթր
Բնակչութիւն 1 675 368 մարդ (2010)
Ժամային գօտի UTC+3
Հեռախօսային ցուցանիշ 1
Պաշտօնական կայքէջ holymakkah.gov.sa
Ալ Հարամ մզկիթը եւ Քաապան
Քաղաքին Ղուրան դարպասը

Մեքքա; ( արաբերէն՝ مكة‎ ) քաղաք Արաբական թերակղզիին Հիժազ շրջանին մէջ։ Մեքքա նաեւ Մաքքահ վարչական շրջանին մայրաքաղաքն է։ Քաղաքը կը գտնուի Ժետտայէն 70 Քմ, իսկ Մատինայէն 340 Քմ հեռաւորութեան վրայ եւ ունի ծովու մակերեսէն շուրջ 277 մեթր բարձրութիւն։ 2012-ի տուեալներով քաղաքին բնակչութիւնը շուրջ 2 միլիոն էր, հակառակ անոր, որ այցելուներուն այս թիւը կ'եռապատկուի ամէն տարի «հաժ»ի շրջանին, որ տեղի կ'ունենայ իսլամական լուսնային օրացոյցին 12-րդ ամիսը։

Իբրեւ իսլամութեան հիմնադիր Մուհամմէտին ծննդավայրը, ինչպէս նաեւ Մուհամմէտին առաջին յայտնութեան վայրը (յատկապէս Մեքքայէն 3 Քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող քարանձաւը)[2][3]՝ Մեքքան իսլամական աշխարհին[4] ամէնէն սուրբ քաղաքը կը համարուի, եւ ուխտագնացութիւնը դէպի այս քաղաքը, որ կը կոչուի «հաժ», պարտադիր է բոլոր իսլամներուն համար։ Մեքքայի մէջ կը գտնուի Քաապան, որ մեծամասնութեան կողմէ կը համարուի իսլամական կրօնին ամէնէն կարեւոր սրբավայրերէն մէկը. անիկա նաեւ ուղենիշ մը կը համարուի իսլամներուն համար (Կիպլա, որ կը սահմանէ, թէ դէպի ո՛ր ուղղութեամբ պէտք է աղօթեն իսլամները)։ Մեքքան երկար ատեն ղեկավարած են Մուհամմէտի ժառանգորդները, շերիֆները, որոնք հանդէս եկած են ե՛ւ իբրեւ անկախ ղեկավարներ, ե՛ւ իբրեւ ենթակայ խմբաւորումներ։ 1925-ին քաղաքը գրաւուած է Իպն Սաուտի կողմէն։ Ժամանակի ընթացքին Մեքքան ինչպէս չափերով, այնպէս ալ ենթակառուցուածքներով բաւականին ընդլայնուած է։ Հոս կը գտնուի Ապրաժ ալ-Պայթը, որ աշխարհի չորրորդ ամէնէն բարձր շինութիւնն է, իսկ իր զբաղեցուցած տարածքին մեծութեամբ՝ երրորդը։ Ընդլայնման աշխատանքներուն ընթացքին Մեքքա կորսնցուցած է որոշ պատմական եւ հնագիտական արժէք ներկայացնող կառոյցներ, օրինակ՝ Աժյատ ամրոցը[5]։ Այսօր Մեքքա կ'այցելէ տարեկան 15 միլիոն իսլամ, որոնցմէ են՝ «հաժ»ի ընթացքին այցելող քանի մը միլիոն իսլամները[6]։ Ի դէպ ոչ իսլամներուն արգիլուած է մտնել քաղաք[7][8]։ Իսլամութեան գլխաւոր կօրէնքներէն մէկն այն է, որ իսլամները, աշխարհի որ ծագին ալ ըլլան, աղօթելու ատեն միշտ իրենց երեսը պէտք է դարձնեն Մեքքայի կողմը։

Մեքքայի վաղ շրջանի պատմութիւնը մշտական բանավէճի առարկայ է այն պատճառով, որ մինչեւ իսլամութեան վերելքը անոր մասին որեւէ յիշատակումներ չեն եղած հնագոյն գրականութեան մէջ: [9]։ Ք.Ա. 106-ին Հռոմէական կայսրութիւնը իր տիրապետութեան տակ կ'առնէ Հիժազը[10], ինչպէս նաեւ Հըժրան (այժմ ծանօթ է Մատային Սալեհ անունով), որ կը գտնուի Մեքքայէն հիւսիս։ Հակառակ անոր, որ Արեւմտեան Արաբիոյ մասին մանրամասն նկարագրութիւնները ներկայացուած էին Հռոմի, օրինակ՝ Պրոկոպիոսի կողմէն, ուխտագնացութեան կամ առեւտուրի կեդրոն Մեքքայի մասին որեւէ յիշատակութիւն չկայ[11]։ Մեքքայի մասին առաջին յիշատակումը օտարալեզու գրականութեան մէջ, աւելի ճշգրիտ բիւզանդա-արաբական ժամանակագրութեան մէջ, կը վերաբերի Ք.Ա. 741-ին, հակառակ անոր, որ հեղինակը Մեքքան կը յիշատակէ Միջագետքի մէջ եւ ոչ թէ Հիժազի[11]։

Հռոմէական, պարսկական եւ հնդկական աղբիւրներուն մէջ պատմական յիշատակութեան չգոյութեան, ինչպէս նաեւ անհիւրընկալ մթնոլորտին պատճառով[12] պատմաբանները, անոնց մէջ ներառեալ Փաթրիսիա Քրաուն եւ Թոմ Հոլլանտ, կասկածի տակ կը դնեն Մեքքայի՝ պատմական մեծ առեւտուրի կեդրոն ըլլալու փաստը[12][13]։

Հնագոյն յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յոյն պատմաբան Թէոդորոս Սիցիլիացի «Պիպլիոթեքա հիսթորիքա» գործին մէջ Արաբիոյի սրբավայրին մասին խօսելու ատեն գրած է. «Եւ այնտեղ կը գտնուէր տաճար մը, որ բոլոր արաբներուն համար սրբազան է եւ չափազանց յարգուած»[14]։ Ենթադրութիւններ կան, որ խօսքը Մեքքայի մէջ Քաապայի մասին է։ Այնուամենայնիւ, Թէոդորոսի յիշատակութեան համաձայն այդ տաճարը կը գտնուի Արաբիոյ հիւսիս արեւմտեան հատուածին մէջ՝ Փեթրայի եւ նախկին Նապաթիոյ թագաւորութեան մօտակայքը[15][16][17]։

Պտղոմէոս Արաբիոյ մէջ կը յիշատակէ 50 քաղաքի անուն, որոնցմէ մէկը կը կոչուի «Մաքորապա»։ Ենթադրութիւններ կան, որ խօսքը հաւանաբար Մեքքայի մասին է, սակայն որեւէ համոզիչ բացատրութիւն չկայ, թէ ինչպէս երկու անունները կապուած են իրարու հետ[18]։

Իսլամական տեսակէտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իսլամական տեսակէտին համաձայն Մեքքայի պատմութեան սկիզբը կապուած է Իսմայիլի ժառանգորդներուն հետ։ Հին կտակարանի Սաղմոսներու գլուխ ՁԴ 3-6 տողերուն մէջ կը յիշատակուի Պաքքայի հովիտ ուխտագնացութեան մասին, զոր իսլամները կը դիտարկեն իբրեւ Մեքքայի անուան յիշտակաութիւն Պաքքահ ձեւով, ինչպէս Ղուրանի 3-րդ սուրայի 96-րդ տողին մէջ[19]։ Ժամանակին Ե. դարուն Քաապան համարուած է Արաբիոյ հեթանոս ցեղերու աստուածապաշտութեան կեդրոնը։ Մեքքայի ամէնէն կարեւոր հեթանոս աստուածութիւնը Հուպալը եղած է, որ հոն տարածում գտած է կառավարող Քուրէյշ ցեղին կողմէ[20][21] եւ շարունակած է պահպանուիլ մինչեւ Է. դար։

Պատրիարքներու ամարական միտրաշի ժամանակագրութեան համաձայն, որ կը թուագրուի շուրջ Ք.Ե. Ժ.- դարուն, Մեքքա հիմնադրուած է Իսմայիլի անդրանիկ որդիին՝ Նեպայոթի որդիներուն կողմէ[22][23][24]։

Ե. դարուն քուրեյշ ցեղը իր տիրապետութեան տակ կ'առնէ Մեքքան: Քուրեյշ ցեղը կը դառնայ հմուտ առեւտրական եւ վաճառական։ Զ. դարուն քուրեյշցիք կը սկսին իրենց մասնակցութիւնը բերել շահութաբեր համեմունքներու առեւտուրին, քանի որ այլ վայրերու մէջ ընթացող ճակատամարտերը առեւտրական ուղիները վտանգավոր ծովային ճանապարհներէն կը շեղէին դէպի աւելի անվտանգ ցամաքային ուղիներ։ Բիւզանդական կայսրութիւնը նախապէս կը հսկէր Կարմիր ծովուն վրայ, սակայն ծովահենութիւնը աստիճանաբար կ'աճէր։ Մէկ այլ ճամբայ, որ կ'անցնէր Պարսից ծոցէն Տիգրիս եւ Եփրատ, կը գտնուէր Սասանեան կայսրութեան կողմէ շահագործման վտանգի տակ, ինչպէս նաեւ շարունակ կը քանդուէր լահմիտներու, ղազանիտներու եւ հռոմէապարսկական պատերազմներու պատճառով։ Մեքքան իբրեւ առեւտրական քաղաք իր հռչակով կը գերազանցէր Փեթրա եւ Փալմիրա քաղաքները[25][26]։ Սասանեանները, սակայն, ոչ միշտ սպառնալիք եղած են Մեքքայի համար. Ք.Ա. 575-ին անոնք պաշտպանած են Մեքքան Աքսում թագաւորութեան նուաճումներէն[27]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. archINFORM — 1994.
  2. Khan, A M (2003)։ Historical Value Of The Qur An And The Hadith։ Global Vision Publishing Ho։ էջեր 26–։ ISBN 978-81-87746-47-8 
  3. Al-Laithy, Ahmed (2005)։ What Everyone Should Know About the Qur'an։ Garant։ էջեր 61–։ ISBN 978-90-441-1774-5 
  4. Nasr, Seyyed (2005). Mecca, The Blessed, Medina, The Radiant: The Holiest Cities of Islam. Aperture 089381752X
  5. Taylor Jerome (սեպտեմբերի 24, 2011)։ «Mecca for the rich: Islam's holiest site 'turning into Vegas'»։ The Independent (Londonարխիւացուած բնօրինակէն հունիսի 16, 2017-ին 
  6. A Saudi tower: Mecca versus Las Vegas: Taller, holier and even more popular than (almost) anywhere else, The Economist (24 June 2010), Cairo.
  7. Peters Francis E. (1994)։ The Hajj: The Muslim Pilgrimage to Mecca and the Holy Places։ Princeton University Press։ էջ 206։ ISBN 978-0-691-02619-0 
  8. Esposito John L. (2011)։ What everyone needs to know about Islam։ Oxford University Press։ էջ 25։ ISBN 9780199794133։ «Mecca, like Medina, is closed to non-Muslims» 
  9. Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; Page 303: ‘Otherwise, in all the vast corpus of ancient literature, there is not a single reference to Mecca – not one’
  10. The New Encyclopædia Britannica: Micropædia Volume 8. USA: Encyclopædia Britannica, Inc. 1995. p. 473. 0-85229-605-3
  11. 11,0 11,1 Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; Page 471
  12. 12,0 12,1 Crone, Patricia; Meccan Trade and the Rise of Islam; 1987; Page 7
  13. Holland, Tom; In the Shadow of the Sword; Little, Brown; 2012; Page 303
  14. Translated by C H Oldfather, Diodorus Of Sicily, Volume II, William Heinemann Ltd., London & Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, MCMXXXV, p. 217.
  15. Jan Retsö, The Arabs in Antiquity (2003), 295–300
  16. Photius, Diodorus and Strabo (English): Stanley M. Burnstein (tr.), Agatharchides of Cnidus: On the Eritraean Sea (1989), 132–173, esp. 152–3 (§92).)
  17. Morris, Ian D. (2018)։ «Mecca and Macoraba»։ Al-ʿUṣūr al-Wusṭā 26: 1–60, pp. 42–43, n. 200։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2018-11-17-ին։ արտագրուած է՝ 2019-01-09 
  18. Crone, Patricia (1987)։ Meccan Trade and the Rise of Islam։ Princeton University Press։ էջեր 134–135։ ISBN 1593331029  Morris, Ian D. (2018)։ «Mecca and Macoraba»։ Al-ʿUṣūr al-Wusṭā 26: 1–60։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2018-11-17-ին։ արտագրուած է՝ 2019-01-09 
  19. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Cite quran|3|96|t=y|s=ns
  20. Hawting, G. R. (1980)։ «The Disappearance and Rediscovery of Zamzam and the 'Well of the Ka'ba'»։ Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 43 (1): 44–54 (44)։ JSTOR 616125։ doi:10.1017/S0041977X00110523 
  21. Islamic World, p. 20
  22. Crown, Alan David (2001) Samaritan Scribes and Manuscripts. Mohr Siebeck. p. 27
  23. Crone, Patricia and Cook, M. A. (1977) Hagarism: The Making of the Islamic World, Cambridge University Press. p. 22.
  24. Lazarus-Yafeh, Hava (1992). Intertwined Worlds: Medieval Islam and Bible Criticism. Princeton University Press. pp.61–62
  25. "Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods", Encyclopaedia of Islam
  26. Lapidus, p. 14
  27. Bauer, S. Wise (2010)։ The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade։ W. W. Norton & Company։ էջ 243։ ISBN 978-0-393-05975-5 

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]