Գեղեցկութիւն

Jump to navigation Jump to search
Փարիզի մէջ գտնուող Նոթր Տամի զարթարուն պատուհաններէն մէկը.
Ծաղիկները կը համարուին բնութեան գեղեցկութիւններէն մէկը.

Գեղեցկութիւն, գեղագիտական բաժանմունք մը, որ կը նշանակէ առարկայի մը տարբեր ներդաշնակ համադրութիւնն ու կատարելութիւնը, ինչ որ դիտողին գեղագիտական հաճոյք կը պատճառէ: Գեղեցկութիւնը մշակոյթի կարեւոր մասերէն մէկն է: Գեղեցկութեան հականիշը տգեղութիւնն է: Գեղեցկութիւնը կը բնութագրէ իրականութեան մէջ եւ արուեստի մէջ դրսեւորուող գեղագիտական բարձրագոյն արժէքը:

Գեղեցկութեան Ըմբռնումները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունական ծ

Հին ժամանակաշրջանէն ի վեր գեղեցկութիւնը կարեւորագոյն հասկացութիւններէն մէկն է կեցութեան ընկալման փիլիսոփայութեան մէջ: Գեղեցկութիւնը հնագոյն յունական փիլիսոփաներու մօտ կ'ընկալուի որպէս առարկայական եւ գոյաբանական ըստ իր բնոյթի[1]: Գեղեցկութեան խնդիրի տարբեր մեկնաբանումները միշտ եղած են գաղափարա-փիլիսոփայութեան եւ բուն գեղագիտական շահերու, նախասիրութիւններու բախման առարկայ:

  • Պիւթագորի դպրոցը գեղեցկութիւնը կը կապէ թուաբանութեան հետ, նշելով, որ տարրերը, որոնց համաչափութիւնը կը մտնէ ոսկէ հատումի մէջ, աւելի գեղեցիկ կը թուին[2]: Դասական յունական ճարտարապետութիւնը հիմնուած է գեղեցկութեան այս ընկալման վրայ:
  • Սոկրատի ժամանակաշրջանին գեղեցկութիւնը կը հասկցուէր ո՛չ միայն գոյաբանական առումով, այլ՝ նաեւ միտքի գիտակցութեան առումով: Սոկրատ արդէն ինք «գեղեցկութիւն»-ը կը համարէ տիեզերքի կարեւորագոյն բաժանմունքը:
  • Արիստոտէլը գեղեցկութիւն կը համարէր բարութեան, լաւի մարմնաւորումը:
  • Ըստ Պլատոնի` մարդը ծնելէ առաջ կ'ըլլայ գեղեցկութեան եւ մաքուր մտքի ոլորտում: Գեղեցկութեան եւ բարութեան ըմբռնումը, որպէս բարձրագոյն գաղափար, կը հանդիսանայ իր փիլիսոփայական աշխատանքներու հիմնական շարժառիթը:

Գեղեցկութեան ըմբռնումը, որպէս կանոն, անմիջական է եւ կը հենի իրերու արտաքին տեսքին վրայ, սակայն միջնորդաւորուած է անհատի ողջ կենսափորձով եւ ձեւի միջոցով իրերու բովանդակութեան մասին դատելու ընդունակութեամբ[3]:

Հին փիլիսոփայութեան մէջ գեղեցկութեան ընկալումն կ'ամփոփուի Պլատոնի աշխատութիւններուն մէջ: «Գեղեցկութեան» պատմութիւնէ ծաւալուն հրապարակումը, որու խմբագիրն էր իտալացի գրող, փիլիսոփայ Ումպերդո Էքոն, կը պարզէ գեղեցկութեան ընկալումը ողջ մարդկութեան պատմութեան ընթացքին: Մասնաւորապէս ան կը վկայէ, որ Պլատոնը յաջորդ դարերու համար հիմք դրաւ երկու կարեւոր գեղեցկութեան ըմբռնումների[4].

  1. Գեղեցկութիւնն ինչպէս ներդաշնակութիւն եւ համամասնական մասեր (որ սկիզբ կ'առնեն Փայթակորըսէն)[5]:
  2. Գեղեցկութիւնն ինչպէս փայլք, որ կը նկարագրուի Ֆեդրի տրամախօսութիւնէն:[6]

Այս ուսումնասիրութիւններրը ցոյց կու տան նաեւ յաջորդ ըմբռնումները.

  • Սովորաբար մենք հրաշալի կը համարենք համաչափ առարկաները:
  • Համաչափութիւնը դարձաւ դասական արուեստի գեղեցիկ կանոններէն մէկը:

Այնուհետեւ Թովմաս Աքուինացի ցոյց կու տայ[7], որ գեղեցկութեան համար պարտադիր է,

  • ոչ միայն պատշաճ համաչափութեան, բայց նաեւ ամբողջականութիւն (այսինքն ամէն առարկայ պէտք է ունենայ բաղադրիչ մասեր, իսկ խեղանդամ մարմինները կը համարուին տգեղ),
  • փայլը (որովհետեւ գեղեցիկ կը համարուի այն, ինչ որ ներկուած է մաքուր գոյներով),
  • համաչափութիւն, կամ համանմանութիւն:

Գեղեցկութեան Ընկալումը Արուեստի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ներկայիս կայ վարկած մը, որ գեղեցկութեան մասին ընկալումները բնազդներ են, որոնք արմատաւորուած են մարդու յիշողութեան մէջ ի շնորհիւ իրենց նախորդող կենդանի էականերու սերունդներու անգիտակից փորձառութիւններուն[8]:

Էրոսը եւ ֆիզիքական Գեղեցկութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տղամարդիկ եւ կանայք գեղեցիկ են, երբ ուրիշի աչքին կը թուին հաճելի: Կին/տղամարդ ըմբռնումը, որպէս հնարաւոր խաղընկեր, երբեք չեն սխալիր, թէ որ սեռին ինչ պէտք է: Այստեղ կը գործէ «նախորդ սերունդներու փորձառութիւնը»[9]:

Գեղեցկութեան Մրցոյթներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գեղեցկութեան մրցոյթը մրցոյթ մըն է, որուն համար կ'առանձնացնեն ամենագեղեցիկ մասնակցին: Յաճախ նման մրցոյթներու հաշար կը պահանջուի տարբեր տաղանդներ, ուղեղային կարողութիւն եւ խօսքի արուեստ ցուցադրել:

Ըստ դիցաբանութեան՝ գեղեցկութեան առաջին մրցոյթը անցկացուած է Հերա, Աթենա եւ Աֆրոտայդի ատուածուհիներուն միջեւ: Որպէս մրցատեան անոնք ընտրած էին Փարիզին, ով գլխաւոր մրցանակը՝ խնձորը տուաւ ամենագեղեցիկի տիտղոսը կրողին՝ Աֆրոդիտէին: Այստեղէն կը սկսի Թրոյյի պատերազմը:

Պահպանուած են անուղղակի հաստատումներ, որ հին Թրոյի մէջ անցկացուող գեղեցկութեան մրցոյթի դատական կազմը կազմուած էր երգիչներէ, քանդակագործներէ, ճարտասաններէ եւ ռազմիկներէ:

ավելի ուշ գեղեցկութեան մրցոյթներ անցկացուեցան Գորինդի մէջ 5-րդ դարուն: Մրցոյթի յաղթողին որպէս մրցանակ ոսկի կը ստանար: Յոյներուն հաճելի դուեցան այդ մրցոյթները: Նման մրցոյթներ սկսան անցկացնել Աթէնքի մէջ եւ Լեսպոս կղզիին վրայ՝ Եգէական Ծովուն մօտ:

Հին Բաբելոնի մէջ գեղեցկութեան մրցոյթի յաղթողին ոչ միայն գեղեցիկի կոչում, այլեւ դրամական նուէրներ կը տրուէր. գոռում էին աղջկայ անունը, իսկ տղամարդիկ դրամ կ'առաջարկէին: Այդպէս ալ այդ գումարը կը վճարուէր աղջկան ընտանիքին աղջկայ հետ ամուսնանալու թոյլտւութիւն ստանալու համար:

Հին Չինաստանի մէջ, ինչպէս նաեւ մալայզիացիներուն մօտ ստեղծուած էին գեղեցկուհիին ընտրելու համար յատուկ կանոններ: Ընտրուած յաղթողին անոնք կը զոհաբերէին աստուածութեանը:

Չնայած իսլամական խիստ սովորութիւններուն՝ օսմանեան Կայսրութեան կանանոցներու մէջ նոյնպէս կ'ընտրէին ամէնագեղեցիկ հարճին:

Աւստրալիոյ եւ Խաղաղ Օւկիանոսի ցեղերը մինչեւ 20-րդ դարը կ'անցկացնէին մրցոյթներ. չամուսնացած, բարետես աղջիկները կը մրցէին մերկ: Յաղթողի հետ կ'ամուսնանար «գիւղի առաջին տղուն» հետ:

Իուկանտայի մէջ կ'անցկացուէին գեղեցկութեան մրցոյթներ, որոնց ժամանակ դէմքի գեղեցկութեանը ուշադրութիւն չէր դարձուէր:

Ռուսաստանում գեղեցկութեան մրցոյթի արդիւնքով կ'ընտրուէր թագուհին:

Եւրոպայի գեղեցկութեան մրցոյթներ կ'անցկացուածէին միջնադարեան շրջաններուն ընթացքին: Մրցոյթի յաղթողը իրաւունք ունէր խարոյկի մէջ նետուելու առանց հերթի: Քրիստոնէական եկեղեցին կը հաւատար, որ ամենագեղեցիկ եւ ամենատգեղ կանայք կը ծառայեն սատանային[10]:

1888 թուականի 19 Սեպտեմբերին Պելճիգական Սպայ քաղաքին մէջ կայացած է գեղեցկութեան առաջին մրցոյթը: 350 թեկնածուներէն 21-ը հասան եզրափակիչ փուլ, ուր բացարձակապէս տղամարդոցմէ կազմուած դատակազմը ընտրեց անոնցմէ միայն մէկu փակ դռներու ետեւէն: Այդ 18-ամեայ Բերտայ Սուկարեն էր, ով ստացաւ մրցանակu՝ 5000 ֆրանkի տեսքով[11]:

Գեղեցկութեան Միջազգային Մրցոյթներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Miss World[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Miss Universe 2013

Տիկին Աշխարհ (անգլերէն՝ Miss World), ամենամեայ միջազգային մրցոյթ, աշխարհի ամենաւարկանշային մրցոյթներէն մէկն է:

Տիկին Աշխարհը յայտնուել է Մեծ Բրիտանիայի մէջ 1951 թուականին Էրիք Մորլիի շնորհիւ: Սկսած 2000 թուականէն անոր կինը՝ Ճուլիա Մորլին, հանդիսացաւ մրցոյթի համահեղինակը: Մրցոյթի եզրափակչի հեռուստահաղորդումը ամենամեծն է աշխարհի մէջ: Այն կը թողարկուի ավելի քան 200 երկիրներու մէջ:

1959 թուականին ՊիՊիՍին սկսաւ ցուցադրել մրցոյթը, որմէ ետք ալ այն դարձաւ յայտնի:

1980-ական թուականներուն մրցոյթին մէջ աւելցուեցաւ տրամաբանութիւնը եւ անհատականութիւնը ստուգող հարցեր: Սակայն մրցոյթը քաղաքականացուած կը համարուի Մեծն Բրիտանիոյ մէջ:

Տիկին Երկիր Մոլորակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիկին Երկիր Մոլորակ մրցոյթ

Տիկին Երկիր Մոլորակ (անգլերէն՝ Miss Earth), գեղեցկութեան ամենաւարկանշային մրցոյթներէն մէկը Տիկին Աշխարհ, Տիկին Համաշխարհային եւ Տիկին Տիեզերք մրցոյթներու շարքին մէջ:

Տիկին Տիեզերք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիկին Տիեզերք (անգլերէն՝ Miss Universe), գեղեցկութեան ամենամեայ միջազգային մրցոյթ, ամենաւարկանշային մրցոյթներէն մէկը:

1951 թուականին Տիկին Ամերիկա մրցոյթին յաղթելէ ետք Եօլանտա Պեդպեզըն հրաժարուեցաւ Pacific Mills ապրանքանիշի Catalina լողազգեստներով ցուցադրութիւններ կազմակերպելէն, որ կը հանդիսանար մրցոյթի հովանաւորը: Անկէ ետք 1952 թուականաին Pacific Mills-ը հրաժարեցաւ մրցոյթը հովանաւորելէն եւ ստեղծեց իր սեփական մրցոյթը, որը կոչուեցաւ «Տիկին Տիեզերք»: Առաջին մրցոյթն անցկացուեցաւ Գալիֆորնիոյ Լոնկ Պիչի մէջ: Իսկ 1972 թուականէն սկսած մրցոյթն ամէն տարի մէկ վայրի մը մէջ կ'անցկացուի:

Տիկին Համաշխարհային[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիկին Համաշխարհային,ե գեղեցկութեան 4-րդ ամենամեծ մրցոյթը աշխարհի վրայ: Ի սկզբանէ անցկացուել է Գալիֆոռնիոյ Լոնկ Պիչիժ քաղաքին մէջ: Մինչեւ 1967 թուական մրցոյթը անցկացուած է Լոնկ Պիչի մէջ, իսկ 1968 թուկանէն մրցոյթը սկսած է անցկացուիլ Ճաբոնի մէջ՝ Էքսպոյ 70 քաղաքին մէջ:

Գեղեցկութեան այս մրցոյթը, որ յայտնի է նաեւ որպէս գեղեցկութեան տօն, հիմնուած չէ միայն արտաքին տեսքի վրայ: Մրցոյթի մասնակիցները պէտք է դրսեւորեն անկեղծութիւն, ընկերասիրութիւն, պէտք է կարենան որոշումներ կայացնել:

Տղամարդկանց Գեղեցկութեան Մրցոյթներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Որոշ երկիրներու մէչ կ'անցկացուին տղամարդկանց գեղեցկութեան մրցոյթներ: Շատ առումներով անոնք նման են կանանց գեղեցկութեան մրցոյթներուն եւ կը տարբերին միայն ատով, որ կը գնահատուին տղամարդկային յատկութիւնները՝ քաջութիւնը, ուժը: Նման մրցոյթներ կ'անցկացուին, օրինակ, Զուիցերիայի մէջ ամէն տարի, որու յաղթողը կ'արժանանայ «Պարոն Զուիցերիա» տիտղոսին[12]:

Գեղեցկութեան օրինակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնուեան Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ճարտարապետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քանդակներու Վրայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կերպարուեստի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուաբանութեան Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Վալենտին Ֆերդինանովիչ Ասմուս «անտիկ փիլիսոփայութիւնէ
  2. Seife, Charles (2000). Zռro: the biography of a dangerous idea. Penguin. ISBN 0-14-029647-6. p. 32
  3. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (ՀՍՀ), հատոր 3
  4. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 50
  5. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 61
  6. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 72
  7. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 88
  8. Ի.Եֆրեմով - Շեղբային ածելի - վէճ գեղեցկութեան մասին
  9. Պրոտոպոպով Անատոլի: «գիտական շարադրութիւն սիրոյ մասին, եւ ինչպէս այն հասկանում սարսափելի ձանձրալի անձինքէ + «հայելիէ
  10. «հետաքրքիր փաստեր գեղեցկութեան մրցոյթների մասին» (ռուսերեն)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2013-06-02-ին 
  11. «բելգիայում անցկացուել է գեղեցկութեայ առաջին մրցոյթը» (ռուսերեն)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2013-06-02-ին 
  12. Միստեր Շուեյցարիայ(գերմ.)

Կատեգորիա:Գեղագիտութիւն Կատեգորիա:Փիլիսոփայութիւն