Լէոնարտօ տա Վինչի

Jump to navigation Jump to search
Լէոնարտօ տա Վինչի
իտալ.՝ Leonardo di ser Pyero da Vinçi
Francesco Melzi - Portrait of Leonardo.png
Ծննդեան անուն իտալ.՝ Leonardo di ser Piero da Vinci
Ծնած է 15 Ապրիլ 1452[1][2][3]
Ծննդավայր Անչիանո, Ֆլորենցիայի Հանրապետություն
Վախճանած է 2 Մայիս 1519[1][2][3] (67 տարեկանում)
Վախճանի վայրը Կլո Լյուսե, Ամբուազ
Քաղաքացիութիւն Flag of Florence.svg Ֆլորենցիայի Հանրապետություն
Կրօնք աթեիզմ
Երկեր Adoration of the Magi, Մադոննան ժայռերում, Լիզա տէլ Ճոքոնտօ, Խորհրդավոր ընթրիք, Կզաքիսով տիկինը, Վիտրուվիանյան մարդ, Ավետում, Saint Jerome in the Wilderness, The Virgin and Child with Saint Anne, Հովհաննես Մկրտիչ, Design for Helicopter (Drawing), Portrait of Isabella d'Este, Head of a Woman եւ Սալվատոր մունդի
Ժանրեր դիմապատկեր
Մասնագիտութիւն նկարիչ, ճարտարագետ, աստղագետ, փիլիսոփայ, անատոմ, մաթեմատիկոս, քանդակագործ, Խորագետ, ճարտարապետ, քաղինժեներ, դիւանագէտ, գյուտարար, երգահան, բանաստեղծ, երաժիշտ, ֆիզիքոս, ֆիզիոլոգ, բուսաբան, քիմիկոս, կենդանաբան, ծաղրանկարիչ
Աշխատավայր Լյուդովիկո Սֆորզա
Չեզարե Բորջիա
Զբաղեցրած պաշտոններ դեսպան
Ծնողներ հայր՝ Պիերո դա Վինչի, մայր՝ Caterina di Meo Lippi
Ստորագրութիւն
Da Vinci Signature.svg

Լէոնարտօ տա Վինչի (իտալ.՝ Leonardo di ser Piero da Vinci,[4] ծնած է Ապրիլ 15, 1452 թ., Վինչի, մահացած է ԻտալիաՄայիս 2, 1519 թ., Ամբուազ, Ֆրանսիա), վերածննդի իտալացի գեղանկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապէտ, երաժիշտ, գրող, թւաբանութեան վարպէտ, մեխանիկ, քաղաքագէտ եւ գիւտարար։

Ամենայայտնի ստեղծագործութիւններն են «Մոնայ Լիզան («ջոկոնդաէ, Լուր, Փարիզ) եւ «խորհրդաւոր ընթրիքը: Լէոնարտոն առաջինը նախագծած է ժամանակակի հրասայլի ոճը, ջրային սուզողի տարազը, տարբեր տեսակի զէնքեր, թռչող սարքեր եւ այլն: Նախագծած է նաեւ կոնստանդնուպոլիսի Պոսֆորի նեղուցի կամուրջը[5]:

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լէոնարտոի ճիշդ անունը եղած է «Լէոնարտօ տի սէր Փիերօ տա Վինչիէ է, որ կը նշանակէ «լէոնարդոն` պարոն Փիերոի տղան Վինչիէն է։

Ծնած է Ֆլորանս մոտակայ Վինչի քաղաքին։ Լէոնարտոի հայրը 25 տարէկան նօտար Փիերոն է, իսկ մայրը՝ Կատրինան, գեղջուկ էր, որու մասին գրեթէ ոչ բան յայտնի չէ՝ ոչ ազգանունը, ոչ տարիքը եւ ոչ ալ արտաքին տեսքը։ Լէոնարտօ տա Վինչին ծնած է 1452 թ. ապրիլ 15-ին։

Ֆլորանսի մէջ 1476 թ. սկսած է ուսուցանել Անդրէա տէլ Վէրոկքիոյին։ Յետագային հեռանալով Ֆլորանսէն Լէոնարտոն՝ որպէս ճարտարապէտ, պաշտպանական շինութիւններու եւ մեքենաներու մասնագէտ ծառայած է Միլանի դուքս Լուդովիկօ Մորոյյին: Չնայած Լէոնարտոն ապօրինի ծնած երեխայ էր, սակայն Փիերոն անմիջապէս ճանցած է հայրութիւնը եւ նոյնիսկ ներկայ գտնուած է իր որդիին կնքուելու արարողութեան։ Ծնէլէն յետոյ Լէոնարտոյին մոր հետ միասին կուղարկէն Անխիանոյ գիւղը, որտեղ ան կ'ապրի շուրջ 4 տարի, որուն ընթացքին Փիերոն կ'ամուսնանայ իր չորս կիներէն առաջինին հետ։ 16 տարեկան այդ աղջիկը ընկերային կեանքի մէջ աւելի բարձր դիրք կը գրաւէ, քան Լէոնարդոյին մայրը, սակայն, դժբախտաբար, վերջինս անպտուղ էր։ Հաւանաբար ճիշդ այդ պատճառով ալ Փիերոն կ'ընդունի Լէոնարտոյին իր տան մէջ, որտեղ Լէոնարտոն կը սկսի ապրիլ մեծաքանակ հարազատներու հետ։ Այդ շրջանին հետ կապուած է Լէոնարտո-գեղանկարիչի ստեղծագործութեան ծաղկումը։

Մանրամասնութիւներ կեանքի վերաբերեալ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ճարտարապէտութեան, տէխնիքական, կազմախոս, հեռանկարի մասնագէտ Լէոնարտոն բազմակողմանիւթեան հրաշքը դարձաւ։ Ուսումնասիրութեան առարկայ դարձող ամէն մէկ բնագաւառ ան կանոնաւորապէս կ'ընդլայնէր եւ կը խորացնէր իր գիտելիքները, ստուգելով եւ կապ ստեղծելով մաթեմատիկայի հետ։ Անոր գիտելիքները վիթխարի էին։

Նկարիչը՝ չհանդուրժելով անարդարութիւնը, գժտութիւններն եւ անմիաբանութիւնը, իր ամբողջ կեանքը ստիպուած էր թափառիլ. աշխատած է Միլանի մէջ, Ֆլորանսի մէջ, Հռոմի մէջ, Վենետիկի մէջ։ Նիւթական իսկական ապահովութիւն ան Իտալիայի մէջ երբեք չունեցաւ, այնպէս, ինչպէս ունէին Տիցիանը, Ռաֆայէլը, Միքելանջելոյն կամ նոյնիսկ իր համեմատութեամբ այնպիսի մէկ համեստ նկարիչ, ինչպէս Ջուլիոյ Ռոմանոյն: Իսկ ժամանակ առ ժամանակ ան Իտալիայի մէջ իրեն իսկապէս աւելորդ կը զգար։ Ճանացուած չլալը, կուլտուրապէս մինակ զգալու զգացումը անոր ողբերգութիւնն էր։ 1517 թ.-ին Ֆրանսայի առաջին թագաւորը հրաւէրով, կանչէց Լէոնարտոյին որպէս «թագաւորական առաջին նկարիչ, ճարտարապետ եւ մեքենաշինարարէ, տեղափոխուած է Ֆրանսա, որտեղ ապրած է մինչեւ կեանքի վերջը:

Նախագծած է Տուր–Բլուայ–Սաոն ոռոգման ջրանցքը եւ ճարտարապետական գլուխգործոց Շամբորի դղեակը:

Ֆլորանսի մէջ նկարչութեան ու քանդակագործութեան ընդհանուր ուղղութիւնը ռէալիզմ էր, քանզի այն հիանալիօրէն կը համապատասխան էր ֆլօրենտական բուրժուազիայի շահերուն եւ ճաշակին: Եւ հետեւաբար Լէոնարտոն նոյնպէս ռէալիստ էր: Անոր տարերքը ստեղծագործութիւնն էր, իսկ մեթոդը` գիտական հետազօտութիւնն ու ստացուած արդիւնքներու ստուգումը փորձի միջոցով։

Լէոնարտոն ոչ մէկ բան չէր յօրինում եւ ոչ մէկ բան յիշողութեամբ չէր նկարէր։ Ան կ'ըսէր՝

Aquote1.png այն վարպետը, որը իրեն կներշնչէ, ան կարող է իր յիշողութեան մէջ պահպանել բնութեան բոլոր ձեւերն ու ստեղծագործութիւնները, ինծ վերէն աստիճանի տգէտ կը թվէր, քանզի բնութեան ստեղծագործութիւններն անվերջ են, իսկ մեր յիշողութիւնը այնքան անսահման չէ, որ ամէն ինչի բաւէ: Aquote2.png


Լէոնարտօ տա Վինչիին կիսանդրին՝ Երեւան

Այդ պատճառով ալ ան միշտ փոքրիկ նօթատետրեր ու ալբոմներ կը պահէր, որոնք, հազիվ որ կը վերջանային, նորով կը փոխարինւէին։

կլոյ Լիւսէ ամրոցը` Լէոնարդոյ դա Վինչիի մահուան վայրը

Ֆլորանսցի Լէոնարտոյին կը տեսնէին միշտ անթերի հագած։ Ան քաղաքին մէջ կը քայլէր հպարտ։ Բարձրահասակ էր, գեղեցիկ, շէք, խնամուած մօրուքով, բերետը գլխին, բաճկոն, ուսերուն՝ կարճ կարմիր թիկնոց, իսկ գօտիէն կախուած շղթային միշտ ամրացուած էր փոքրիկ ալբոմ մը, ուր ճեպանկարներ էր կ'ընէր ու նոթեր կը գրէր։ Դէմքը պարզ էր, կարծես ոչ մի նօթ չարտայայտող։ Իր կեանքէն ան ոչ ոքու չէր գանգատեր, պատուերներու ետեւէ չէր վազեր, իսկ տրուած պատուերներն ալ չէր շտապէր աւարտել։ Ան կրնար թուալ, որ ան մեծահարուստի պէս կ'աշխատի եւ մեծահարուստի պէս ալ կ'ապրի։ Իսկ Լէոնարտոն աղքատի պէս կ'ապրէր եւ կ'աշխատէր գիտնականի նման, ոչ թէ «կուտակողիէ»:

լէոնարտօ տա Վինչիի յուշարձանը Ամբուազի մէջ (Ֆրանսա)

Երբ Լէոնարտոյին որեւէ աշխատանք կը յանձնուէր, ան ինքն էր անձամբ կը մշակէր ծրագիրը, շատ ալ հաշուի չնստելով պատուերներուն պայմաններուն հետ։ Լէոնարտոն, սակայն, աստիճանաւոր տգէտ ամբոխին միշտ անհասկնալի կը թուանար, եւ անոր շատ անգամ մեղադրած են կախարդ ըլլալու եւ քրիստոնէական աշխարհը մայրաքաղաքը պղծելու համար, դիակնէր հերձելու եւ հերետիկոս ըլլալու համար։

Սակայն կային նաեւ մարդիկ, որոնք նկատեցին Լէոնարտոյի եւ իր նախնիներուն տարբերութիւնը։ Անոր անունը կը յիշատակուի իր ժամանակի 5 խոշորագոյն նկարիչներու շարքին մէջ՝ Մանտենիայ, Ջորջոնէ, Լէոնարտո, Ռաֆայէլ, Միքելանջելոյ: Վազարին Լէոնարտոյին կը դնէ իտալական արուեստի նոր շրջանի սկզբին։ Վերածննդի դասական արուեստը կը սկսուի Լէոնարտոյով։

1519 թուականի ապրիլ 23-ին ան մարդ ուղարկեց նօտարին կանչելու եւ թելադրեց իր կտակը։ Կտակին ամենակարեւոր կէտը այն էր, որ բոլոր ձեռագրերը, որպէս սեփականութիւն, անցնում էին Ֆրանչեսկոյ Մելցիին, «միլանցի ազնուականինէ` «ի պարգեւ իր համար թանկագին ծառայութիւններուն` ցոյց տրուած անցած ժամանակներուն։ Եղբայրները ստացան Ֆլորանսի պահպանուող 400 սկուդին եւ Ֆիեզոլեան կալուածքը, որը ան դատարանի միջոցով անոնցմէ վերցրած էր 1507 թուականին։

Մի քանի օր անց՝ 1519 թուականի մայիս 2-ին Լէոնարտոն, ինչպէս վայել է բարի կաթոլիկին, հաղորդութիւն արաւ եւ վախճանեցաւ։ Երկու օր յետոյ անոր թաղեցին Ամբուազի եկեղեցիներէն մէկում բակը։ Մելցին Լէոնարտոյի ձեռագրերէն դուրս բերեց նկարչութեանը վերաբերող գրառումներու մէկ մասը, ցրուած նօթերըմէկ կերպ համակարգեց եւ հրատարակեց «Նկարչութեան մասին տրակտատ»է խորագրով:

Որպէս գիտնական եւ ճարտարագէտ` տա Վինչին դիտարկումներով հարստացուցած է ժամանակի գիտութեան գրեթէ բոլոր բնագաւառները։ Ձեռագրերուն մէջ գծած է թռչող սարքերու, պարաշիւտներու, ջրանցքներու, կախովի կամուրջներու, մետաղահալման վառարաններու, տպագրական եւ հողափոր մեքենաներու նախագծէր[6]:

Ան առաջինը բուսաբանութիւնը դիտած է որպէս ինքնուրոյն կենսաբանական գիտութիւն, տուած է բոյսերուն արեւամէտութեան, արմատներուն նիւթերու շարժման նկարագրութիւնը։ Սակայն տեխնիկայի ցածր մակարդակի պատճառով տա Վինչին չէ կարողացած իրականացնել իր նորարարական մտահղացումները։

ԱՆոր գրական երկերի մեծագոյն մասը հաւաքուած է խոշոր գրապահոցներու մէջ՝ Փարիզի, Բրիտանական թանգարանին մէջ, Վինձորի գրադարանի մէջ, Վիկտորիայի եւ Ալբերտի թանգարանին մէջ, Միլանի Ամբրոզիանի մէջ եւ այլ տեղեր։ Անոնց մեծ մասը հրատարակուած է։

Ըստ որոշ ուսումնասիրողներու՝ 1481-1482 թ. Լէոնարտոն այցելած է Կիլիկեա Հայաստան: Կաղապար:Փաստ Լէոնարտօ դա Վինչիի «հայկական նամակներէ ձեռագրերը նկարագրուած են հայկական բնաշխարհի տեսարաններ, նշուած է Հայաստանի մասին գիրք գրելու անոր մտադրութեան մասին: Նկարիչի` Հայաստանի մէջ ըլլալու ենթադրութեան բաստեր կոտան նաեւ Էջմիածնի Մայր Տաճարի, Բագարանի Կաթողիկէի, սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցու, Իրինդի եւ Աւանի եկեղեցիներու անոր էսքիզները։ Ան ծանօթ եղած է եւ օգտագործած է հայկական կաւ ներկերը։ Կաղապար:Փաստ

Ստեղծագործութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1503 թ.-ին աա ստեղծած է իր ամենանշանաւոր գործերէն մէկը՝ «Մոնայ Լիզայն («Ջոկոնդայէ)։ Երիտասարդ կնոջ երազկոտ, խոհուն, առեղծուածային, փոքր թախծոտ թեթեւակի ժպիտը կը բացայայտէ աղջկան ներաշխարհը։ Մոնա Լիզան գծուած է բնապատկերին մէջ. հեռաւոր սարերը, երկինքը, գետը, ծառերը տարածուած են մշուշում։

Նկարչի համար բնութիւնն ու մարդն անբաժանելի են։ Անոր վկայութիւնն է նաեւ «Աստուածամայրը քարանձաւէ (1483–94 թթ.) կտաւը, որու կերպարները նոյնպէս բնապատկերնէրու մէջ են եւ կը ստեղծէն իւրայատուկ յուզական միջավայր: Լէոնարտօ դա Վինչիի ձեռագիրները յայտնաբերած են թռչող ապարատնըրւ, սուզանաւներու, եւ ուղղաթիռի ծրագիրներու, ջրանցքներու, մետաղահալման վառարաններու եւ գլոցահաստօններու, տպագրական մեքենաներու նախագիծէրը: Լէոնարտոն մահէն ետտ ցգած է 7000 ձեռագիրներու էջ, որոնք մինչեւ օրս լիովին չեն ուսումնասիրուած:

Պատկերներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ալեքսեյ Կարապետի Ջիւելեգով «լէոնարդոյ դա Վինչիէ, «սովետական գրողէ, հրատ. Երեւան 1986 թ.

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]