Գաբրիէլ Այվազովսկի

Jump to navigation Jump to search
Գաբրիէլ Այվազովսկի
Gabriel Aivazovsky.jpg
Ծննդեան անուն հայ.՝ Ալեքսանդր Այվազյան
արեւմտ.՝ Ալեքսանտր Այվազեան
Ծնած է 22 Մայիս 1812(1812-05-22)
Ծննդավայր Թէոդոսիա, Տաւրիկեան նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն
Մահացած է 20 Ապրիլ 1880(1880-04-20) (67 տարեկանին) կամ 20 Ապրիլ 1879(1879-04-20) (66 տարեկանին)
Մահուան վայր Թիֆլիս, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն
Քաղաքացիութիւն Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Ռուսական Կայսրութիւն
Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg Ֆրանսա
Flag of Italy (1861–1946).svg Իտալիոյ Թագաւորութիւն
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք Հայ Առաքելական Եկեղեցի եւ Կաթոլիկութիւն
Ուսումնավայր Սուրբ Ղազար կղզի
Մասնագիտութիւն վանական, պատմաբան, թարգմանիչ, բանասէր, հասարակական գործիչ
Վարած պաշտօններ գլխաւոր խմբագիր եւ գլխաւոր խմբագիր

Գաբրիէլ եպս. Այվազովսկի (22 Մայիս 1812(1812-05-22), Թէոդոսիա, Տաւրիկեան նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 20 Ապրիլ 1880(1880-04-20) կամ 20 Ապրիլ 1879(1879-04-20), Թիֆլիս, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն), եկեղեցական եւ հասարակական գործիչ, բանասէր-պատմաբան, մանկավարժ, թարգմանիչ։ Մխիթարեան միաբանութեան անդամ (1830), վարդապետ (1834), եպիսկոպոս (1867), արքեպիսկոպոս (1871)։ Ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիի եղբայրը։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծնած է Թէոտոսիա, Խրիմի մէջ։ Նախահայրերը, 200 տարի առաջ, սերած են Լեհաստանի Կալիցիա նահանգէն, գաղթած՝ Այվազ մականունով հայ տոհմէ մը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թէոտոսիոյ գաւառական դպրոցը: 1826-ին Գաբրիէլ ուղարկուած է Վենետիկ, Ս. Ղազարու վանքը, ուր աւարտելով իր ուսումը, կը մտնէ Մխիթարեան միաբանութեան մէջ։ Վարդապետ ձեռնադրուելով, իր ընդունակութեան եւ աշխատասիրութեան շնորհիւ մեծ ազդեցութիւն կ'ունենայ միաբանութեան մէջ։

Գործունէութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկար ատեն վանքին եւրոպական եւ արեւելեան լեզուներու դասատուութեան պաշտօնները կը վարէ, յետոյ կը ստանձնէ նաեւ փիլիսոփայութեան եւ աստուածաբանութեան ուսուցիչի պաշտօնը, միաժամանակ կը վարէ միաբանութեան ընդհանուր քարտուղարի դժուարին պաշտօնը։ Վեց տարի շարունակ կը հրատարակէ «Բազմավէպ» ամսագիրը, զոր ինք հիմնած էր 1843-ին։ 1848-ին, միաբանութիւնը զինք Փարիզի Մուրատեան վարժարանի տնօրէն կը նշանակէ։ 1854-ին, վարժարանի տնօրէնութիւնը ձգելով, Յարութիւն պէյի քով կը պաշտօնավարէ իբրեւ դասատու: Այդ շրջանին, Մխիթարեաններու եւ իրեն միջեւ հարց ու գժտութիւն ծագելով, Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ ծոցը կը դառնայ։ Նոյն միջոցին, Այվազովսկի իր համախոհներէն Հ. Սարգիս Թէոդորեանի եւ Ամբրոսիոս Գալֆայեան- Գալֆայի (յետոյ՝ իշխան Գուիտոն Լուսինեան) հետ Փարիզի մէջ կը հիմնէ «Հայկազեան» վարժարանը, զոր կը հարկադրուին փակել կարճ ժամանակէ մը ետք։

Գաբրիէլ վրդ. 1856–58-ին Փարիզի մէջ կը խմբագրէ ու կը հրատարակէ «Մասեաց Աղաւնի» պատկերազարդ հանդէսը, երկու լեզուներով։ Պոլիս երթալէ ետք, Այվազովսկի ապա կ՛անցնի Թէոտոսիա, ուր Խալիպեանի ուսումնարանին տնօրէնութիւնը ստանձնելով, դարձեալ կը շարունակէ «Մասեաց Աղաւնի»ի հրատարակութիւնը, «Աւետաբեր Հայաստանեայց» անուամբ՝ հայերէն, ռուսերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով։ «Խալիպեան» ուսումնարանի փակումէն ետք, Այվազովսկի շրջան մը կը մնայ Թէոտոսիա, իսկ յետոյ, Գէորգ Դ. Կաթողիկոսի հրամանով՝ նախ Գէորգեան ճեմարանի տեսուչ, ապա Թիֆլիսի թեմական առաջնորդ կ՛անուանուի։ 1867-ին, Այվազովսկի Էջմիածին երթալով՝ Գէորգ Դ.ի ձեռամբ, եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի։ 1871-ին կը ստանայ արքեպիսկոպոսական աստիճան եւ Ս. Էջմիածին Սինոտի անդամ կ՛անուանուի։ Գաբրիէլ արք. մեծ աշխատանք կը տանի «Խալիպեան» վարժարանի գոյքերը եւ մատենադարանը Էջմիածին փոխադրելու, սակայն Խալիպեանի մահէն ետք, տպարանը եւ գոյքերը Նախիջեւան կը փոխադրուին, իսկ մատենադարանը՝ Էջմիածին։

Աշխատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գաբրիէլ Այվազովսկի հրատարակած է՝ «Յայտարարութիւն Անցից Մուրատեան Վարժարանին», «Պատմութիւն Վերադարձի Երից Վարդապետաց», «Ուրուագիծ Ոգւոյ Եւ Ընթացից Մխիթարեանց», «Խանգարմունք Հայերէն լեզուի», «Ուղղագրութիւն Լեզուիս Հայոց», «Հազար Մի Առակաւոր Բանք», «Լսարան», «Նախակրթարանք Հայոց Լեզուի», «Քրիստոնէական վարդապետութիւն Եւ Մարմնակրթութիւն», «Յաղագս Մարդկային Պարտուց», «Դասագիրք Մեկնութեան Խորհրդոյ» եւ այլն։

Այվազովսկիի ոճը այնքան հարուստ է, որ հայագէտներ հաւաստիացուցած են, թէ անոր օգտագործած գրաբար լեզուն՝ իր գեղեցկութեամբ, կը նմանի ոսկեդարու ճոխ հայերէնին։ Այվազովսկիի գլխաւոր աշխատութիւնը երկհատոր «Պատմութիւն Օսմանեան Պետութեան»ն է (1842

Աղբիւր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Յիշատակարան», (Վ. Գ. Զարդարեան)