Բազմավէպ

Jump to navigation Jump to search

«Բազմավէպ», Մխիթարեան միաբանութեան կողմէ հրատարակուող հայագիտական, բանասիրական, գրական հանդէս։ Լոյս կը տեսնէ 1843-էն Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզիին մէջ։ Կը համարուի ցայսօր հրատարակուած հայերէն պարբերականներէն ամենաերկարակեացը։ Հանդէսի հիմնադիր-խմբագիրը Գաբրիէլ Այվազովսկին էր (ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիի եղբայրը, որ ուրիշ վարդապետներու օժանդակութեամբ 1843-ին կը հիմնէ «Բազմավէպ» հանդէսը՝ աչքին առջեւ ունենալով Հ. Ղուկաս Ինճիճեանի հրապարակագրական բուռն ճիգերով առաջին անգամ կեանք առած «Տարեգրութիւնք», «Եղանակ Բիւզանդեան» եւ «Դիտակ Բիւզանդեան» թերթերու փորձը։

«Տարեգրութիւնքը» լոյս տեսած էր 1799-էն մինչեւ 1802. անիկա աշխարհաբարով կը հաղորդէր հետաքրքիր տեղեկութիւններ ժամանակի քաղաքական դէպքերու, պատերազմներու, գիւտերու մասին՝ աւանդելով միանգամայն կեանքի համար ծանօթութիւններ։ Կը հրատարակուէր ամէն տարուան վերջը՝ իբրեւեւ թէ ամփոփելով տարուան քաղաքական, եկեղեցական եւ գիտական կեանքը։ Առաջին համարը լոյս տեսած 1800-ին։ Անիկա մեծապէս գնահատելի գործ էր ժամանակին համար, քանի որ առաջին անգամ աշխարհաբարով լոյս տեսնող լրագիրի հիմը դրաւ ազգին մէջ։ Սկզբնական շրջանին հրապարակած է բազմաբնոյթ նիւթեր՝ հայագիտական ուսումնասիրութիւններ, համաշխարհային դասականներու երկերու թարգմանութիւններ, հետաքրքրաշարժ տեղեկութիւններ, օգտակար խորհուրդներ եւ այլն։

Այնուհետեւ «Եղանակ Բիւզանդեանը» սկսաւ հրատարակուիլ 1800-էն եւ տեւեց մինչեւ 1820։ Այս թերթը նախորդին շարունակութիւնն էր, միայն թէ իբրեւեւ շահեկան նորութիւն իր մէջ կը ներառէր օդերեւութաբանական գուշակութիւններ։ «Դիտակ Բիւզանդեան»ը, որ Ղ. Ինճիճեանի գլխաւորութեամբ սկսաւ լոյս տեսնել 1812-էն եւ տեւեց մինչեւ 1816, դարձեալ ունէր լրագրական բովանդակութիւն, սակայն աւելի ուշ ուսումնական եւ բանասիրական նիւթեր ալ կը պարունակէ։

Հ. Ղուկաս Ինճիճեանի կատարած դերը հայ լրագրութեան պատմութեան մէջ անտեսել անկարելի է. մեծ էր իր ազդեցութիւնը ոչ միայն Ս. Ղազարի, այլեւ Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ լրագրական կեանքին մէջ։ Ղ. Ինճիճեանի մահէն տասը տարի ետք Հ. Գաբրիէլ Այվազովսկին կը ձեռնարկէ «Բազմավէպը»` աչքին առջեւ ունենալով Ղ. Ինճիճեանի կատարած փորձի արդիւնքը, ժողովուրդի փափաքն ու ցանկութիւնը, ճաշակն ու զգացումը։ Նիւթերի ընտրութեան, դասաւորութեան եւ ներկայացման ձեւին մէջ «Բազմավէպը» շուտով մեծ ընդունելութեան արժանացաւ ու սիրուեցաւ ժողովուրդին կողմէ։ «Բազմավէպ» տիտղոսը փաստօրէն «Եղանակ Բիւզանդեանի» երկրորդ անունը դարձաւ, որ 23 տարուան դադարէն ետք նորէն լոյս կը տեսնէր։

1843-1857 թուականներուն «Բազմավէպը» եղած է բնական, տնտեսական եւ բանասիրական երկշաբաթաթերթ՝ նպատակ ունենալով դիւրըմբռնելի աշխարհաբարով ընթերցողներուն հասցնել լուսաւորական գաղափարներ եւ օգտակար խորհուրդներ, ուղիներ նշել տնտեսական, քաղաքական եւ հոգեւոր կեանքի վերածնման համար։ Առաջին շրջանին ասիկա հանդէսին մէջ մեծ տեղ կը զբաղեցնէին կրօնաբարոյախօսական հաղորդումները, գիտութեան եւ արդիւնաբերութեան ոլորտներու նորագոյն յայտնագործութիւնները, աշխարհագրական եւ հնագիտական գիւտերու, բնութեան եւ ընդերքի հարստութեան մասին տեղեկութիւնները։ Սկզբնական շրջանին «Բազմավէպը» կազմուած էր 3 մեծ մասերէ։ «Բնական գիտութեանց» բաժինը կ'ընդգրկէր բնաբանութիւնը, բնալուծութիւնը, երկրաբանութիւնը, բնական պատմութիւնը, այսինքն՝ բուսաբանական եւ կենդանաբանական ծանօթութիւններ։ «Տնտեսական գիտութեանց» բաժինը կը ներառէր դաստիարակութիւնը, քաղաքական տնտեսութիւնը, երկրագործութիւնը, առողջապահութիւնը, արուեստները եւ նորահայտ գիւտերը։ «Բանասիրական տեղեկութեանց» բաժնին մէջ զետեղուած են տեղեկութիւններ ժողովուրդներու, նշանաւոր անձանց մասին, հետեւաբար պատմական, աշխարհագրական, բարոյական ծանօթութիւններ, որոնցմէ միշտ անբաժան էին նաեւ ազգային կեանքի եւ պատմութեան խնդիրները։

Սկզբնական շրջանին «Բազմավէպը» երկշաբաթաթերթ էր, ապա յաջորդաբար դարձած է ամսագիր, եռամսեայ ու երկամսեայ պարբերական։ Վերջին տարիներուն լոյս կը տեսնէ տարեկան 4 թիւ, որոնք յաճախ կը միաւորուին մէկ ծաւալուն հատորի մէջ։ Հանդէսի էջերուն վրայ մշտապէս տեղ գտած են գիտական, աստուածաբանական, հայագիտական, պատմական, լեզուաբանական, մատենագիտական, գեղարուեստական, ուսումնական եւ Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան մասին արժէքաւոր նիւթեր։

Առաջին եւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ինկած է նեղ կացութեան մէջ եւ աստիճանաբար կրճատած է իր պարբերականութիւնը։ Պատմաբանասիրական հարցերուն մէջ «Բազմավէպը» պահպանողական էր եւ կը ջանար «անխախտ պահել» աւանդական տեսակէտները։ «Բազմավէպին» աշխատակցած են հայ եւ օտար հռչակաւոր գիտնականներ, գրողներ, արուեստագէտներ։ Բացի հայագիտական յօդուածներէն, ուսումնասիրութիւններէն եւ գրական-արուեստագիտական նիւթերէն՝ «Բազմավէպը» հրատարակած է մեծարժէք բացառիկ թիւեր՝ նուիրուած Տանթէի, Պայրընի, Նափոլէոնի, Մխիթար Ապպայի, Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութեան 1500 – ամեակին, հայ եւ համաշխարհային գրական ու պատմական այլ անցուդարձերուն եւ դէմքերու յոբելեաններուն։ 1971 թուականէն «Բազմավէպը» լոյս կը տեսնէ 2 – 3 հատորով եւ կը տպագրուի հայագիտական-բանասիրական եւ կրօնական նիւթեր։

19-րդ դարու 60-ականներէն դարձած է գիտական պարբերական, տպագրած է հայ եւ օտար ուսումնասիրողներու գործերը, նպաստած է հայագիտութեան զարգացման։ 19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարու սկիզբը հրապարակած է զգալի թիւով յօդուածներ հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ։ «Հայ Հանճար» (1916), «Ջարդերու Քաղաքականութեան Վերջը Եւ Պատժելու Ժամը» (1919), «Աճապարենք, պահանջը ստիպողական է» (1919), «Քաղաքակրթութիւն, զուգակից բարբարոսութիւն» (1920). «Դիւանագիտութեան դիմակները» (1920), «Խաբուեցանք... բայց պէտք չէ վհատինք» (1922) եւ այլ յօդուածներու մէջ արտացոլած են հայ ժողովուրդը յուզող, հայկական հարցի հետ կապուած իրադարձութիւնները։

Այդ տարիներուն «Բազմավէպը» տպագրած է նաեւ հայ բանաստեղծներու (Արսէն Երկաթ, Միհրան Շեխիկեան, Սիմոն Երեմեան, Մենասէր, Դանիէլ Վարուժան եւ ուրիշներ) ստեղծագործութիւնները ցեղասպանութեան վերաբերեալ։

Հանդէսին աշխատակցած ու անոր գործունէութեան մեծապէս նպաստած են հայ եւ այլազգ անուանի գիտնականներ, գրողներ, արուեստագետներ Ղեւոնդ Ալիշանը, Էդուարդ Հիւրմիւզեանը, Գարեգին Զարբհանալեանը, Վարդան Հացունին, Արսէն Ղազիկեանը, Էմիլ Տեզան, Բարսեղ Սարգիսեանը, Վահան Յովհաննիսեանը, Ֆրետերիք Ֆէյտին, Յարութիւն Քիւրտեանը, Մեսրոպ Ճանաշեանը, Մկրտիչ Անանեանը, Ներսէս Տէր Ներսէսեանը, Լեւոն Զեքիեանը եւ ուրիշներ։

1973 թուականէն «Բազմավէպին» կից կը հրատարակուի նոյնանուն մատենաշար։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի կամ նրա բաժնի որոշակի յատուածի սկզբանական տարբերակը վերցուած է «Հայկական Հարց» Հանրագիտարանէն, որու նիւթերը թողարկուած են Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png