«Սողոմոն Թեհլիրեան» խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Jump to navigation Jump to search
Ավելացվել է 3263 բայտ ,  1 տարի առաջ
No edit summary
{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
 
'''Սողոմոն Թեհլիրեան''' ({{ԱԾ}}), Հայոց ցեղասպանութեան վերապրող եւ ազգային հերոս, որ գնդակահարած է երիտթուրքերու ներքին գործոց նախարար եւ [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց ցեղասպանութեան]] գլխաւոր կազմակերպիչ՝ [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթ Փաշան։Փաշան]]։
 
== Կենսագրութիւն ==
Սողոմոն Թեհլիրեան ծնած է 1896-ին [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստանի]] Դա­րա­նա­ղեաց (­Կա­մախ) գա­ւա­ռի ­Վա­րի ­Բա­գա­ռիճ գիւ­ղը, Երզն­կա­յի մեր­ձա­կայ­քը­, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը։ Ապա ուսումը շարունակած է Երզնկայի Կեդրոնական ուսումնարանը, որուն շրջանը աւարտած է 1912-ին, որմէ ետք 1913-ին, փոխադրուած է ''[[Սերպիա]]'' ։
 
Հա­զիւ եր­կու տա­րե­կան էր ­Սո­ղո­մոն, երբ հայ­րը պանդխ­տու­թեան կը մեկ­նի ­<nowiki/>[[Սեր­պիա]]։ 1905-ին, հայ­րե­նի տուն վե­րա­դար­ձին, [[Տրապիզոն|Տ­րա­պի­զո­նի]] մէջ ­Խա­չա­տուր ­Թեհ­լի­րեան կը ձեր­բա­կա­լո­ւի՝ 1898-ին [[Երզնկա|Երզն­կա]]­յէն ռու­սա­կան նա­ւով մեկ­նած ըլ­լա­լու մե­ղադ­րան­քով։ ­Վեց ա­միս բանտ կը մնայ, բայց երբ ա­զատ կ'ար­ձա­կո­ւի՝ ա­նոր կ'ար­գի­լո­ւի ծննդա­վայր վե­րա­դառ­նալ եւ կ'աք­սո­րո­ւի Սեր­պիա։
1914-ին սկսած [[Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ|Ա. Համաշխարհային պատերազմը]] լրիւ կը փոխէ 18-ամեայ Սողոմոնին կեանքին ուղին։ 1914-ի աշնան, ծնողքէն գաղտնի, կ'անցնի [[Սոֆիա]] ([[Պուլկարիա]]), ուր կը հաւաքագրուէին [[Կովկաս]] կամաւոր երթալու պատրաստ Պալքանեան թերակղզիին պանդուխտ թէ ուսանող հայ երիտասարդները։ Սկիզբը ընթացք չի տրուիր Սողոմոնի կամաւոր արձանագրուելու դիմումին, բայց ան կը յաջողի, հօրը քանի մը նամակներ ղրկելէ ետք, ստանալ ծնողքին գրաւոր թոյլտուութիւնը՝ ի խնդիր իր կամաւոր արձանագրուելուն։
 
­Հօր ճա­կա­տագի­րին կա­պո­ւած այս դրո­ւա­գը բախ­տո­րոշ նշա­նա­կու­թիւն կ'ու­նե­նայ ­Սո­ղո­մո­նի կեան­քին վրայ, ո­րով­հե­տեւ ­Թեհ­լի­րեան­նե­րու բազ­ման­դամ տոհ­մէն ա­կա­մայ հե­ռա­ցո­ւած ­Խա­չա­տուր ­Սեր­պիա­յէն կը դա­սա­ւո­րէ այն­պէս, որ կինն ու զա­ւակ­նե­րը տե­ղա­փո­խո­ւին Երզն­կա, ուր ­Սո­ղո­մոն իր ու­սու­մը կը ստա­նայ նախ ­Բո­ղո­քա­կա­նաց, ա­պա՝ Եզ­նի­կեան վար­ժա­րան­նե­րուն մէջ, իսկ 1912-ին կ'ա­ւար­տէ տեղ­ւոյն ­Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նը, ուր իր ա­ռա­ջին ծա­նօ­թու­թիւ­նը կ'ու­նե­նայ դաշ­նակ­ցա­կան գոր­ծիչ­նե­րու հետ եւ հա­զիւ ե­րի­տա­սարդ դար­ձած՝ կը փա­րի ­Դաշ­նակ­ցու­թեան։
 
Ապա ուսումը կը շարունակէ Երզնկայի Կեդրոնական ուսումնարանը, որուն շրջանը կ'աւարտէ 1912-ին, որմէ ետք 1913-ին, կը փոխադրուի ''[[Սերպիա]]'' իր հօր մօտ, ­որ­պէս­զի տա­րի մը ետք անց­նի ­<nowiki/>[[Գերմանիա|Գեր­մա­նիա]]՝ բարձ­րա­գոյն ուս­ման հե­տե­ւե­լու հա­մար։
 
1914-ին սկսած [[Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ|Ա. Համաշխարհային պատերազմը]] լրիւ կը փոխէ 18-ամեայ Սողոմոնին կեանքին ուղին։ 1914-ի աշնան, ծնողքէն գաղտնի, կ'անցնի [[Սոֆիա]] ([[Պուլկարիա]]), ուր կը հաւաքագրուէին [[Կովկաս]] կամաւոր երթալու պատրաստ Պալքանեան թերակղզիին պանդուխտ թէ ուսանող հայ երիտասարդները։ Սկիզբը ընթացք չի տրուիր Սողոմոնի կամաւոր արձանագրուելու դիմումին, բայցտարիքին անպատճառով (17 տարեկան էր): Աւելի՛ն, կը յաջողիյայտնուի, որ այդ դիմումը կատարած էր ծնողքէն գաղտնի: Թեհլիրեան չի յուսահատիր: Իր հօրը քանիկ'ուղարկէ մըմէկէ աւելի նամակներ ղրկելէմինչեւ ետք,որ կը յաջողի ձեռք ստանալբերել ծնողքինանոր գրաւոր թոյլտուութիւնը՝թոյլտուութիւը` ի խնդիր իր կամաւոր արձանագրուելուն։արձանագրուելուն:
 
Հոկտեմբեր 1914-ին, Սողոմոն կը հասնի [[Թիֆլիս]] եւ կը միանայ Սեպուհին վաշտին, որ մաս կը կազմէր [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկ]]<nowiki/>ի հրամանատարութեան տակ գործող [[Կամաւորական Առաջին Գունդ]]<nowiki/>ին։ Երեք տարուան կամաւորական ծառայութիւնը ամբողջապէս կը թրծէ Սողոմոն Թեհլիրեան [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|դաշնակցական]] մարտիկին տիպարը։
1917-ին, Կովկասեան ճակատին փլուզումէն եւ ռուսական զօրքերուն նահանջէն ետք, Թեհլիրեան կ'անցնի Կովկաս։ Կը շրջի հիւսիսային Կովկասի եւ [[Ղրիմ|Խրիմ]]<nowiki/>ի քաղաքներուն մէջ՝ նուիրուելով արեւմտահայ գաղթականութեան հետ այդ ափերը ինկած որբերու հաւաքման ու պատսպարման աշխատանքին։ Այդ պայմաններուն մէջ, ժամանակի թաւալումին հետ փոխանակ սպիանալու, Թեհլիրեանին սիրտն ու հոգին խոցած վէրքերը աւելիով կը բորբոքին։ Ան կ'ուղարկուի [[Պոլիս]], ուր Հ.Յ.Դ.Կ. Կոմիտէի որոշումով Ապրիլ 1920-ին կը կատարէ ահաբեկչական իր առաջին գործողութիւնը՝ մահապատիժի ենթարկելով [[Պէշիկթաշ]]<nowiki/>ի տխրահռչակ թաղապետ ու մատնիչ՝ Յարութիւն Մկրտիչեանը, որ գլխաւոր մեղսակիցը եղած էր 24 Ապրիլ 1915-ի հայ մտաւորականութեան ձերբակալութեան։
 
Ահաբեկումէն ետք ան կը պարտաւորուի անցնիլ [[Փարիզ]], ուր ապրուստի ապահովման համար կօշկակարութիւն կը սորվի։ Բայց քանի մը ամիս ետք կը կանչուի [[Ուաշինկթըն]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Մ. Նահանգներ]], [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] դեսպան [[Արմէն Գարօ|Արմէն Գարո]]<nowiki/>յին կողմէ, որ կը ղեկավարէր «[[Նեմեսիսի Գործողութիւն|Նեմեսիս»]] գործադրութիւնը։
 
Ուշագրաւ մանրամասնութիւն է եւ «Նեմեսիս»ի արխիւին հրապարակումէն ետք ծանօթ փաստ է, որ իթթիհատական պարագլուխներու ահաբեկիչներուն ճշդումը կատարուած էր վիճակաձգութեամբ եւ այդպէս էր, որ 1921-ին,[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Դաշնակցութեան]] որոշումով Սողոմոն Թեհլիրեանի կը վստահուի [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթ]]<nowiki/>ի ահաբեկման գործադրութիւնը։
Թեհլիրեան կը ձերբակալուի եւ աղմկալից դատավարութեան կ'արժանանայ։ Գերմանական դատարանը կը հաստատէ, որ ահաբեկումի ենթարկուած «զոհը»՝ Թալէաթ իսկութեան մէջ զոհ չէր, այլ՝ դահիճ էր ու, աւելի՛ն, դահճապետ էր, որուն ուսերուն կը ծանրանար ամբողջ ժողովուրդ մը ցեղասպանութեան ենթարկած ըլլալու պետական յանցագործութեան ծանրագոյն պատասխանատուութիւնը։ 3 Յունիս 1921-ին գերմանական դատարանը Սողոմոն Թեհլիրեանը կը ճանչնայ իբրեւ անպարտ։ Զինք կը պաշտպանէին երեք դատապաշտպաններ, որոնցմէ մէկը Դոկտ. ''Թէոտոր Քըրթ Նայմէյըր''ն էր՝ օրէնսդրութեան Փրոֆ.՝ ''Քիլի'' համալսարանէն։ Փաստօրէն Սողոմոն Թեհլիրեան կրկնակիօրէն պատմութիւն խտացնող խորհրդանիշ կը դառնայ 15 Մարտ 1921-ի իր Արդարահատոյց Հարուածով եւ Ցեղասպան Թուրքը մարմնաւորող Թալէաթի ահաբեկումով: Թեհլիրեան կը խորհրդանշէ նախ՝ հայոց Արդար Դատաստանին արձակած մահավճիռի պատիժը գործադրող բազուկը, ապա՝ միջազգային ճանաչումն ու դատապարտումը հայ ժողովուրդին դէմ Թուրքիոյ գործադրած Ցեղասպանութեան։
 
Այսօր արդէն հանրայայտ եւ հանրագիտական ճշմարտութիւն է, որ նոյնինքն [[Ցեղասպանութիւն]] բառը իր ժամանակակից իմաստով գործածութեան յանձնած [[Ռաֆայէլ Լեմքին]] կը ներշնչուի Թեհլիրեանի դատավարութենէն եւ կը հիմնուի այն մեծ հարցականին վրայ, թէ ինչո՞ւ մէկ մարդու ահաբեկման համար կը դատուէր Սողոմոն Թեհլիրեան անունով հայ երիտասարդը, մինչ անդին դատ ու դատաստանի չէր ենթարկուած մէկուկէս միլիոն անմեղ հայերու ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատու Թալէաթը…:
 
== Գերմանական դատարանին կողմէ ազատ արձակուելէ ետք ==
Գերմանական3 դատարանին­Յու­նիս կողմէ1921ին ազատ­Սո­ղո­մոն արձակուելէ­Թեհ­լի­րեան ան­պարտ հռչա­կո­ւե­լէ եւ ա­զատ ար­ձա­կո­ւելէ ետք, Թեհլիրեանկը կ'ամուսնանայմեկ­նի եւՄ.­Նա­հանգ­ներ։ կըՍակայն ան եր­կար չի մնար Մ.­Նա­հանգ­ներ։ ­Կը հաստատուիվե­րա­դառնայ [[Եւրոպա|Եւ­րո­պա]]՝ ­Սեր­պիա, ­<nowiki/>[[Պելկրատ|Պելկ­րատ]] ապ­րող իր հօր եւ հօ­րեղ­բայր­նե­րուն միա­նա­լու հա­մար։ Կ'ամուս­նա­նայ երզն­կա­ցի Ն­շան ­Թա­թի­կեա­նի դստեր Ա­նա­հի­տի հետ, ո­րուն ծա­նօ­թա­ցած էր ­Կով­կա­սի մէջ, որ­բա­հա­ւա­քի իր գոր­ծու­նէու­թեան շրջա­նին։ Կ'ունենան եր­կու զա­ւակ­ներ՝ ­Զա­ւէն ու ­Շա­հէն։ ­Թեհ­լի­րեան ­Պելկ­րա­տի ([[Եուկոսլաւիա|Եուկոսլաւիոյ]] մայրաքաղաքը)՝ մէջ կ'ապ­րի ­Սա­րօ ­Մե­լի­քեան ան­ցագ­րով, Տալմատինսկա փողոցի թիւ 78 տունը, ուր աշխուժ գործունէութիւն կը ծաւալէ Հ.Յ.Դ. Պալքանեան Կ. Կոմիտէութեան կազմէն ներս։ 1945-էն ետք բնակութիւն կը հաստատէ նախ [[Քազապլանքա]] ([[Մարոք]]), ապա կը տեղափոխուի Մ. Նահանգներու [[Սան Ֆրանսիսքօ]] քաղաքը, ուր դաշնակցական իր գործունէութիւնը կը շարունակէ Արեւմտեան Շրջանին մէջ։մէջ<ref>[https://azator.gr/?p=4540 Սողոմոն՝ ազատ արձակուելէ ետք]</ref>։
 
== Մահը ==

Նաւարկութեան ցուցակ