Սանթուր

Jump to navigation Jump to search
Սանթուր
Santur1.jpg
Տեսակ երաժշտական գործիք
Որակաւորում hammered dulcimer
Հորնբոսթել-Զաքսի հանմակարգ 314.122-4
Ձայնանմուշ
Santur Range.png

Սանթուր (պարս․՝ سنتور), բազմալար հարուածուող նուագարան։ Հին պարսկերենէն թարգմանաբար «սանթուր» բառը կը նշանակէ «հարիւր լար»:

Ծագումը եւ տարածումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սանթուրի նախատեսակը ծագեր է Միջագետքի մէջ եւ շուտով լայնօրէն տարածուեր Իրանի տարածքը: Միջագետքեան սանթուրը ունէր յունական ընկուզենիի կեղեւէն պատրաստուած սեղանաձեւ իրան եւ պողպատեայ կամ բրոնզեայ 92 լար, ատոր կառուցուածքին մէջ կ'օգտագործուէին նաեւ քարեր եւ այծի աղիներ: Թէեւ հին պարսկերենէն թարգմանաբար նուագարանի անուանումը կը նշանակէ «հարիւր լար», սակայն ըստ որոշ ուսումնասիրողներու՝ բառը ծագեր է շումմերերէն "Sant" (հնչիւն) եւ "Ur" բառերէն, որ կը նշանակէ Ուր քաղաքի ձայնը: Ի դէպ, շումմերական այս հին քաղաքի տարածքին առաջին բնակավայրը ձեւաւորվել է Ք.ա. 5-րդ հազարամեակի վերջաւորութեան: Որմէ յետոյ թափանցեր է նաեւ պատմական Հայաստան, Ասորիք եւ ներկայիս Քոււյյթի տարածք: Իսկ աւելի ուշ տարածուեր է նաեւ Անդրկովկասի, Մերձաւոր Արեւելքի եւ Միջին Արեւելքի մէջ: Այսպէս տարածուելով տարբեր երկիրներու մէջ, սանթուրը տարբեր ժողովուրդներու մօտ ենթարկուեր է որոշ փոփոխութիւններու, կատարելագործուեր ու զարգացեր, որուն շնորհիւ առաջացեր են նուագարանի քանի մը տարբերակները՝ արտաքին տեսքի որոշ առանձնայատկութիւններով, տարբեր լարուածքով ու հնչյիւնածաւալով: Այն կը հանդիսանայ տաւիղի, չինական յանգքինի, գլաւիգորտի, քանոնի եւ եւրոպական ցիմբալի նախահայրը: Սանթուրը Եւրոպայի տարածք թափանցեր է միջնադարուն արաբներու միջոցաւ, երբ հիւսիսային Ափրիկայէն անոնք անցան ու հաստատուեցան Սպանիա: Այս շրջանին նաեւ հասեր է Չինաստան:

Նկարագիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սանթուրահարուհի, պատկերազարդում Հաշտ-Բեշիշի պալատից,Իրան 1669 թ.:

Ունի փայտեայ տափակ եւ սեղանաձեւ իրան, որուն վերեւի կափարիչի վրայ կան ձայնադարձիչ անցքեր։ Լարերը մետաղեայ են՝ քաշուած «սեղանի» հիմքերուն զուգահեռ, ցածր ռեգիստրում՝ միայնակ, բարձրում՝ երկանդամ եւ եռանդամ ունիսոն խումբերով։ Լարուածքը քրոմաթիկ է։ Կը նուագեն ծունկներուն դրած կամ յատուկ հենարանի վրայ դրուած, մետաղեայ կամ փայտեայ մուրճիկներով, որուն պատճառով ալ կը համարուի լարային-հարուածային նուագարան։ Սանթուրը ձայնը ընդհատող յարմարանք չունի, ուստի ատոր զնգուն նուագը կ'ուղեկցուի հարուածուող բաց լարերէն գոյացող միալար խուլ աղմուկով, եւ այդ նուագարանի թեմպրային առանձնայատկութիւնն է։ Կը գործածուի հիմնականօրէն նուագակցելու համար, քաղաքային սազանդարական, նաեւ աշուղական խումբերու մէջ։ Բուն պարսկական սանթուրը ունի երկու կամրջակ, որոնք նուագարանի համար կ'ապահովեն մօտ երեք օգթավա հնչիւնածաւալ: Իսկ այս գործիքի հնդկական տարբերակը աւելի լայն է եւ ուղղանկիւնաձեւ:

Հայկական սանթուր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սանթուրը Հայաստանի մէջ գործածուեր է խորհրդային տարիներուն Շարա Տալեանի եւ Վաղարշակ Սահակեանի աշուղական համոյթներուն։ Որմէ ետք երկար ժամանակ աւանդական հայկական սանթուրը կարծես մոռցուած էր, եւ ատոր փոխարէն երաժշտական դպրոցներու մէջ ուսուցում կու տային եւ տարբեր համոյթներու ալ կը գործածուէր եւրոպական ցիմպալը, որը թէեւ տեսքով նման է հայկական սանթուրին, բայց ունի սահմանափակ ձայնածաւալ եւ աղքատիկ թեմպրային հնարաւորութիւններ: Հին երաժշտութեան «Տաղարան» համոյթի գեղարուեստական ղեկավար եւ խմբավար Սեդրակ Երկանեանը շատոնց կը ցանկանար վերականգնել նուագարանի հայկական տարբերակը եւ ընդգրկել համոյթի կազմին մէջ: Այդ առթիւ ան կը սկսի ուսումնասիրել միջնադարեան ձեռագրական պատկերներն ու պատկերաքանդակները, պատմական յիշատակութիւններն ու նկարագրութիւնները՝ նուագարանի տեսքի ու կառուցուածքի մասին: Հաւաքելով թէեւ խիստ կցկտուր, բայց անհրաժեշտ տեղեկութիւններ, ան կը որոշէ ընդլայնել հայկական սանթուրի հնչիւնածաւալը. այն ունեցեր է փոքր օգթավայի սոլ (շատ հազուադէպ՝ տո) հնչիւնէն մինչեւ երրորդ օգթավայի ռե հնչիւնը: Սեդրակ Երկանեանը անհրաժեշտ կը համարէ նուագարանի հնչիւնածաւալը սկսիլ եւս մէկ օգթավա ներքեւէն: Այդ սանթուրին կը հաղորդէր աւելի կարեւոր դեր՝ համոյթի կատարումներուն մէջ:

Այդ առաջարկով Սեդրակ Երկանեան կը դիմէ ՀՀ Մշակոյթի նախարարութիւն, որը արտօնութիւն կու տայ եւ կը ստանձնէ նուագարանի նախագծման ու պատրաստման ծախսերը: Նուագարանը կը պատրաստէ վարպետ Ալպերթ Զաքարեանը, որը մինչ այդ հանրութեանը յայտնի էր որպէս պաս-քանոններ պատրաստող վարպետ: Երկար ժամանակ Ալպերթ Զաքարեանը կ'աշխատի նախագիծին վրայ, քանի որ հնչիւնածաւալի ընդլայնումը կը պահանջէր ճարտարագիտական որոշ խնդիրներու լուծում, եւ ի վերջոյ յանձն կ'առնէ ստեղծել պաս-սանթուրը: Այն կատարեալ գործիք է, որուն լարուածքը կը տարբերուի Հայաստանի երաժշտական դպրոցներուն ուսուցանուող ցիմպալի լարուածքէն: Դրա պատճառով անհրաժեշտություն առաջացավ նաեւ դպրոցներում դասավանդել բաս-սանթուր: 2014 թուականէն «Տաղարան» անսամաբլի կազմում սկսում է հանդես գալ հայկական բաս-սանթուրը: Անսամբլի նախկին սանթուրահար Թեհմինէ Ճերեճեանը, որ երկար տարիներ ցիմպալ նվագած էր, կը նկատէ, որ միեւնոյն ստեղծագործութիւնը երկու նուագարաններէն իւրաքանչիւրով կատարելով տարբեր լուծումներ կը գնտէ, պաս-սանթուրը մեղեդին կը հաղորդէ նոր հնչերանգներ, բայց ունկնդիրին կը փոխանցէ բոլորովին այլ զգացողութիւններ: 2015 թ.-էն համոյթի սանթուրահարն է Քրիստինէ Մնացականեանը:

Ներկայիս մասնագէտ սանթուրահարները իրենց կրթութիւնը կը ստանան երաժշտանոցի ազգային նվագարաններու համապատասխան բաժնի մէջ, ուր դասաւանդած է անուանի երգահան եւ մանկավարժ Խաչատուր Աւետիսեանը, այնուհետեւ՝ առաջին շրջանաւարտ Դաւիթ Պեկլարեանը, ներկայիս՝ Գրիգոր Ոսկանեանը: Բաժինը աւարտել են իրենց փայլուն կատարումներով աչքի ինկած երաժիշտներ՝ Սամվել Թորոսեանը (նաեւ տհոլ), Սարգիս Պետրոսեանը, Եպրաքսեայ եւ Աղաւնի Հովակիմեանները, Հայաստան Աբրահամեանը, Քրիստինէ Աւագեանը եւ ուրիշներ:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Farrokh, Kaveh (2007). Shadows in the desert : ancient Persia at war (1. publ. in Great Britain ed.). Oxford, UK: Osprey.
  • Sarami, Mansur. "Santur Master". Old School Santur player. Archived from the original on 2006-05-02.
  • Հայ ժողովրդական նուագարաններ։ Երևան: «Կոմիտաս»։ 2008։ ISBN 978-99941-853-2-0 
Սանթուր

Կաղապար:Հայկական երաժշտական գործիքներ

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png